سفر اربعین؛ خط مرزی ایران و عراق چطور کم‌رنگ شد

تصویر مردانی اغلب جوان که با کوله پشتی و ساک دستی کوچکی از روی دیوار و کانتینرهای مرزی میان دو کشور ایران و عراق می‌پرند تا بی‌اعتنا به قوانین مرزی برای "زیارت اربعین" به کربلا برسند، نشانه‌ای است از اتفاقی که در سال‌های اخیر در روابط دیپلماتیک دو کشور رخ داده است: مرزها میان ایران و عراق که زمانی با هم می‌جنگیدند، کم‌رنگ شده است.

از یک سو ایرانی‌ها برای عراق می‌جنگند و از سوی دیگر ویزای سفر شهروندان ایرانی به جای کنسول‌گری‌های عراق در دفاتر خدمات مسافرتی شهرستان‌های ایران صادر می‌شود که نقش کنسول‌گری‌های موقت را ایفا می‌کنند.

یا شهرداری تهران، کنترل خدمات شهری این منطقه زیارتی عراق را در درست می‌گیرد و شهروندان ایرانی با کارت‌های بانکی‌شان می‌توانند از خودپردازهای بانک‌های عراقی، دینار بگیرند.

اما ماجرای این سفر زیارتی چیست؟ آیا عراق حیاط خلوت جمهوری اسلامی شده است یا پیوندهای فرهنگی و مذهبی میان دو کشور چنان است که مرزهای سیاسی نمی‌تواند زائران امام سوم شیعیان را با وجود سابقه جنگی هشت ساله از هم دور کند؟

نذر ماساژ، خرما و شارژ

رئیس سازمان حج و زیارت ایران دو روز پیش از اربعین گفته بود که برای دو میلیون زائر ایرانی ویزای سفر به عراق صادر شده است.

این دو میلیون نفر به جمعیت شیعیان عراقی می‌پیوندند که بر اساس سنتی تاریخی سال‌هاست حد فاصل دو شهر زیارتی نجف و کربلا را با پای پیاده طی می‌کنند تا در مراسم عزاداری اربعین شرکت کنند.

زائران ایرانی از سه نقطه مرزی مهران در استان ایلام و چزابه و شلمچه در استان خوزستان وارد عراق می‌شوند. سپس به شهر نجف سفر می‌کنند تا از آنجا مناسک پیاده‌روی در فاصله نزدیک به هشتاد کیلومتری این شهر تا کربلا را آغاز کنند.

در فاصله این دو شهر هیئت‌هایی اغلب از شیعیان ایرانی و عراقی مستقر شده‌اند تا به زائران این مسیر خدمات مختلفی ارائه کنند.

شما اگر یکی از مسافران این مسیر باشید نیازی به خرید غذا، پرداخت هزینه محل اقامت و خدمات درمانی و هزینه‌های مشابه ندارید.

این هیئت‌ها یا آن‌طور که شیعیان عراقی می‌گویند این موکب‌ها، در کنار افراد محلی، غذا، میوه، چای و شیرینی رایگان به زائران ارائه می‌کنند.

سنت اسلامی نذر در اینجا توسعه زیادی پیدا کرده است. برق لازم برای شارژ تلفن‌، ماساژ برای گرفتن خستگی از پا و شانه‌های زائران، پوشک برای نوزدان و هر خدمتی که در این مسیر مورد نیاز باشد در قالب نذر و به صورت رایگان عرضه می‌شود.

در کنار شیعیان عراقی که میزبان‌اند و شیعیان ایرانی که همسایه‌اند، شیعه‌هایی از کشورهای دیگر هم در این مناسک مذهبی شرکت می‌کنند.

آن‌که رفت آن‌که ماند

پیاده‌روی به عنوان آیینی به نشانه عزاداری در فاصله دو شهر نجف و کربلا سنتی تازه نیست. شواهد تاریخی زیادی وجود دارد که نشان می‌دهد در قرن‌های گذشته شیعیان در عراق به چنین سنتی پایبند بوده‌اند.

علی معموری، پژوهشگر مسائل اسلامی می‌گوید که طبق شواهد تاریخی از زمان آل‌بویه این مناسک، هرچند نه به این گستردگی، وجود داشته است.

به گفته او شیعیان تا پیش از سده اخیر در عراق در اکثریت نبوده‌اند تا مناسکی این‌چنینی را اجرا کنند. در دوران حکومت حزب بعث این سفر ممنوع شد و پس از چند بار حمله به زائران، مدتی از رونق افتاد.

باراک اوباما، رئیس‌جمهوری آمریکا در پاییز سال ۲۰۱۱ اعلام کرد که نیروهایش را تا پایان سال میلادی از عراق خارج می‌کند. اندکی بعد در اربعین همان سال ایران با بهره‌گیری از دلبستگی مذهبی مشترک اکثریت مردم ایران و شیعیان جنوب عراق، یک مناسک فردی را به آیینی بزرگ و جمعی تبدیل کرد.

این اقدام پیام روشنی داشت، آن‌که رفتنی است نیروهای آمریکایی‌اند و آن‌که می‌ماند "نیروهای مردمی" ایرانی‌اند.

"مردمی" بودن این آیین مورد تاکید مقام‌های ایرانی است و حتی برخی مسئولان دولتی ایران هم با کوله‌پشتی به جمع زائران پیاده این مسیر پیوسته‌اند، اما تبلیغات گسترده رسانه‌ای و تسهیلاتی که برای این سفر ارائه می‌شود نشانه آن است که حکومت ایران از کم‌رنگ شدن مرز میان دو کشور راضی است و هر سال تعداد بیشتری را برای انجام این آیین تشویق می‌کند.

امسال نام‌گذاری هیئت‌های اربعین به نام "شهدای منا" طعنه‌ای بود به سانحه سال گذشته در منا که صدها زائر حج در آن کشته شدند. مقامات ایران دولت عربستان سعودی را متهم می کنند که با سوءمدیریت جمعیت باعث بروز این سانحه شده است.

اما گزارش رسانه‌های ایران حکایت از آن دارد که جمعیت زائران اربعین به خاطر ناهماهنگی‌های معمول در چنین برنامه‌هایی در مرزهای میان دو کشور سرگردان شده‌اند.

زائران در سه گذرگاه مرزی مهران، چزابه و شلمچه تقسیم شده‌اند، اما هجوم جمعیت در مرز مهران باعث شد دولت عراق سه روز مانده به اربعین این مرز را ببندد و نتیجه آن سرگردانی جمعیت زیادی از زائران در بیابان‌های اطراف بود.

صادق زیباکلام، استاد دانشگاه با انتشار یادداشتی در روزنامه آرمان با اشاره به ترافیک چند کیلومتری سر مرز خطاب به مسئولان دولتی که به قول او "سعودی‌ها را به بی‌توجهی به مسئله زائران محکوم می‌کنند" نوشته است که چرا با مقامات عراقی برای کنترل ساده‌تر زائران ایرانی هماهنگ نکرده‌اند.

آقای زیباکلام با اشاره به دریافت نکردن خسارت جنگ از عراق نوشته است عراقی‌ها می‌توانند با توجه به نپرداختن این خسارت از خیر دریافت ۵۰ یا ۱۰۰ دلار از زائران ایرانی بگذرند و اجازه دهند زائران ایرانی آزادانه ازمرزهای کشور عبورکنند.

اما همه عراقی‌‌ها مثل شیعیان از این سفر میلیونی ایرانی‌ها خشنود نیستند. به گفته علی معموری، "در عراق انتقاد جدی نسبت به سومدیریت حکومت عراق در این موضوع وجود دارد. منتقدان می‌گویند که دولت عراق از حق حاکمیتش دفاع نمی‌کند."

این انتقادها پس از آن شدت گرفت که سال ۲۰۱۴ ایرانی‌ها مرز را شکستند و بدون ویزا وارد عراق شدند.

آقای معموری می‌گوید که انتقاد دیگری که مطرح می‌شود مربوط به حضور نیروهای رسمی و انتظامی ایران با خودروهای حکومتی از جمله خودروهای پلیس است. "زائران ایرانی همراه خود نمادهای مذهبی، دینی و ملی خود مانند پرچم ایران و عکس آیت‌الله خامنه‌ای را هم حمل می‌کنند که این موضوع تنش برانگیز است. برخورد طرف ایرانی به گونه‌ای است که انگار به حیاط خلوت خودشان وارد شده‌اند و نه یک کشور خارجی."

در ایران به کارهایی که بدون برنامه‌ریزی قبلی و بر اساس همدلی و احساس وظیفه مذهبی انجام می‌شوند کارهای "هیئتی" می‌گویند.

بسیاری از امور این سفر زیارتی با اقدام‌های "هیئتی" پیش می‌رود و وقتی پای دو دولت و جمعیتی میلیونی در میان باشد این شیوه ممکن است به بحران بینجامد.

جمعیت سرگردان و غیرقابل کنترل سر مرز گوشه‌ای از این بحران است.

کاربران شبکه‌های اجتماعی و ارتباطی در روزهای گذشته تصویرهای زیادی از حضور در این آیین منتشر کرده‌اند.

در اینستاگرام که فیلتر نیست، هر ساعت ده‌ها تصویر تازه با هشتگ اربعین افزوده می‌شود.

زائران تصاویری از سینی‌های خرمای نذری عراقی، سلفی با گنبد حرم امام حسین و ماساژ نذری منتشر می‌کنند.