مبارزه با پلاستیک، عذاب‌ وجدان مردم عادی و آزادی تولید شرکت‌های بزرگ

سال‌هاست مبارزه با پلاستیک به یکی از مشخصه‌های توجه به محیط زیست تبدیل شده است. کمپین‌های بسیاری در دنیا و ایران از مردم می‌خواهند در مصرف پلاستیک صرفه‌جویی کنند. استفاده از کیسه‌های پارچه‌ای چندبار مصرف به جای کیسه‌های پلاستیکی، استفاده‌نکردن از نی که یکی از پرمصرف‌ترین اقلام پلاستیکی در جهان است و استفاده کمتر از بطری‌های آب پلاستیکی از راه‌کارهای این کمپین‌ها و فعالان زیست‌محیطی برای نجات زمین از دست این ماده خطرناک است.

ماده خطرناکی که حالا نه فقط زندگی آبزیان را در اقیانوس‌ها تهدید می‌کند بلکه به چرخه غذایی انسان‌ها هم وارد شده است. بر اساس آخرین تحقیقات به طور متوسط سالانه ۵۰هزار ذره پلاستیک به وسیله آب آشامیدنی وارد بدن هر انسان می‌شود. هرچه میزان مصرف آب از بطری‌های پلاستیکی بیشتر باشد میزان پلاستیک ورودی به بدن انسان‌ هم بیشتر می‌شود.

احتمال وجود میکروپلاستیک در آب‌های بسته‌بندی شده در بطری ۲۲ برابر بیشتر از آب لوله‌کشی است. کسانی که فقط آب بطری‌شده مصرف می‌کنند احتمالا سالانه تا ۱۳۰هزار ذره پلاستیکی وارد بدن خود می‌کنند. همین میزان برای آب لوله‌کشی ۴۰هزار ذره است.

از سال ۱۹۵۰ تا امروز، ۸.۳ میلیارد تن پلاستیک در دنیا تولید شده است. هر روز هشت میلیون قطعه پلاستیک وارد اقیانوس‌ها می‌شوند. ۴۰درصد از پلاستیک تولیدشده در جهان برای بسته‌بندی‌های یک‌بار مصرف به کار برده می‌شوند، مقداری حدود ۱۵۰ میلیون تن. هر دقیقه یک میلیون بطری آب در دنیا خریداری می‌شود که تجزیه‌شدن هرکدام از آنها ۴۵۰سال زمان نیاز دارد. پلاستیک‌های تولیدشده به میکروپلاستیک‌های با اندازه کمتر از پنج میلی‌متر تبدیل می‌شوند. تا سال ۲۰۵۰ احتمالا میزان پلاستیک موجود در اقیانوس‌ها از تعداد ماهی‌ها بیشتر خواهد شد و در نهایت انتظار می‌رود آلودگی پلاستیکی در یک دهه آینده دو برابر شود.

هرچه کشورها ثروتمندتر میزان تولید زباله پلاستیکی بیشتر

این آمارها نشان‌دهنده وضعیت بغرنج پلاستیک در دنیای امروز است. پلاستیک حیات انسان‌ها و مابقی موجودات زنده را به خطر می‌اندازد، بنابراین باید برای رفع این مشکل کاری کرد. اما آیا صرف صرفه‌نظر کردن از دریافت کیسه پلاستیکی یا کمتر مصرف‌کردن بطری‌های پلاستیکی به وسیله مردم مشکل پلاستیک در جهان را حل خواهد کرد؟ قطعا پاسخ به این پرسش یک نه بزرگ است.

برای جواب‌دادن بهتر به این پرسش ابتدا باید پرسید پلاستیک از کجا و برای چه وارد زندگی ما مردم عادی شده است. پلاستیک محبوب‌ترین وسیله‌ای است که برای بسته‌بندی انواع محصولات غذایی، آب، محصولات الکترونیک، محصولات چوبی و تقریبا هرمحصول عمده‌ای از آن استفاده می‌شود. بخش بزرگی از محصولات شرکت‌های بزرگ مولتی‌میلیاردی هم به وسیله پلاستیک ساخته می‌شوند.

کشورهای توسعه‌یافته عکس آ‌ن چیزی که تصور می‌شود بیشترین میزان سرانه تولید زباله پلاستیکی را دارند. گینه، آلمان، ایالات متحده امریکا، ایرلند، آفریقای جنوبی، اسپانیا، فندلاند و ترکیه به عنوان بیشتر تولید‌کنندگان زباله پلاستیکی به ازای هر نفر شناخته می‌شوند، این کشورها به طور متوسط روزانه نیم‌کیلو سرانه زباله پلاستیکی دارند. اما چین با تولید ۵۹، آمریکا با ۳۸ ، آلمان با ۱۴.۵، برزیل با ۱۲ و روسیه با ۶ میلیون تن زباله پلاستیکی در صدر تولید‌کنندگان این نوع زباله قرار دارند.

در بین کشورهایی که زباله‌های پلاستیکی را بدون بازیافت وارد چرخه طبیعت می‌کنند چین با تولید ۲۸درصد، اندونزی ۱۰درصد، فیلیپین و ویتنام هرکدام ۶درصد و بعد از آنها مصر، نیجریه و آفریقای جنوبی با کمتر از ۳ درصد قرار دارند. ایران هم با تولید نزدیک به پنج میلیون تن زباله پلاستیکی در سال در میان کشورهای با میزان مصرف متوسط رو به بالا قرار دارد.

این آمارها مشخص می‌کند هرچه کشورها ثروتمندتر باشند میزان تولید زباله پلاستیکی در آنها بیشتر است. در آمارهای تولید پلاستیک کشورهای فقیر آفریقایی یا کشورهای مشترک‌المنافع در جنوب روسیه کمترین میزان تولید پلاستیک را دارند.

عذاب‌وجدان مردم عادی و آزادی تولید شرکت های بزرگ

مصرف روزانه چند کیسه پلاستیک به وسیله مردم (با وجود اینکه میزان بسیار زیادی است) اما در مقابل حجم عظیم پلاستیکی که شرکت‌های مختلف تولید‌کننده در دنیا وارد طبیعت می‌کنند قابل توجه نیست. با این حال در برابر این حجم عظیم زباله تولیدی به وسیله شرکت‌های تجاری، کمپین‌های محیط زیستی فقط از مردم می‌خواهند پلاستیک کمتری مصرف کنند و کمپین‌های بسیار کمتری از شرکت‌های تولید‌کننده می‌خواهند که محصولاتشان را حداقل در بسته‌بندی‌های پلاستیکی عرضه نکنند.

رسانه‌های همه‌گیر جهان هم اغلب بر روی همین مسئولیت فردی مردم در کمتر مصرف‌کردن پلاستیک تمرکز می‌کنند. در این بین شرکت‌های تولیدکننده همچنان با دست و دلبازی از پلاستیک در محصولاتشان و برای ارائه آنها استفاده می‌کنند.

اما پرسش اینجاست که در دنیایی که تولیدکنندگان بدون توجه به عواقب شیوه تولید محصولاتشان را به بازار ارائه می‌کنند چطور می‌توان از مصرف‌کننده انتظار داشت که از این محصولات استفاده نکند. شما بالاخره در یک روز گرم تابستانی به آب نیاز پیدا می‌کنید و همه‌جا آب شیر در دسترس نیست. یک مصرف‌کننده عادی برای کاهش هزینه‌ زندگی‌اش ممکن تخم‌مرغ بسته‌بندی‌شده در ظروف پلاستیکی را بر تخم‌مرغ فله‌ای ترجیح دهد. نمی‌توان دائم محصولاتی که برای طبیعت مضرند به بازار ارائه کرد و از مردم انتظار داشت آنها را نخرند.

بیشتر بخوانید:

این چرخه معیوب ریشه‌های اقتصادی فراوانی دارد. بسته‌بندی و تولید محصولات با پلاستیک ارزان‌تر از بقیه مواد است و با استفاده از پلاستیک می‌توان قیمت نهایی محصولات را کاهش داد. این برای شرکت‌های بزرگ به معنی تضمین سود سرشارشان است. هزاران میلیارد دلار پولی که در چرخه جهانی تولید محصولات مختلف در جریان است هم این موضوع را تضمین می‌کند که دولت‌ها و رسانه‌ها و کمپین‌های بزرگ به سراغ تولیدکنندگان نروند و همچنان مسئولیت حفظ محیط زیست بر گرده مردمی باشد که در واقع چاره‌ای جز استفاده از این محصولات ندارند.

روی دیگر ماجرا شرکت‌هایی هستند که با استفاده از همین موضوع و با کاهش استفاده از پلاستیک در محصولاتشان، آنها را بسیار گران‌تر از رقبایشان می‌فروشند. یعنی باز این خریداران و مردم هستند که باید تصمیم بگیرند که برای حفظ محیط زیست پول بیشتری پرداخت کنند یا قید محیط زیست و آینده فرزندانشان را بزنند و در زمان حال پول کمتری برای یک محصول با بسته‌بندی پلاستیکی پرداخت کنند.

افسانه‌ای به نام بازیافت

شرکت‌های تولیدکننده اغلب موضوع بازیافت پلاستیک را مهم‌تر و بااهمیت‌تر از آن چیزی که در واقعیت است نشان می‌دهند. تولید‌کنندگان پلاستیک می‌گویند می‌توانید هرچقدر دلتان می‌خواهد پلاستیک مصرف کنید به شرط اینکه آنها را بازیافت کنیم. این شعار زیبا و فرینده در واقعیت چندان کارایی ندارد. هرچه پلاستیک‌ها بیشتر بازیافت شوند به انواع بی‌کیفیت‌تری تبدیل می‌شوند که امکان استفاده از آنها در بسیاری از محصولات نیست. ضمن اینکه امکانات بازیافت این حجم از زباله در هیچ‌کجای دنیا وجود ندارد و همیشه چرخه بازیافت پلاستیک عقب‌تر از تولید آن حرکت می‌‌کند. فقط نزدیک به ۲۰درصد از کل پلاستیکی که در جهان تولید می‌شود دوباره بازیافت، حدود ۲۵درصد آن سوزانده و ۵۵درصد باقی‌مانده در طبیعت رها می‌شود.

دولت‌ها هم در همین چرخه معیوب بازیافت به وظایف خود عمل نمی‌کنند. این موضوع اتفاقا شامل دولت‌های به ظاهر طرفدار محیط زیست در کشورهای توسعه‌یافته هم می‌شود. برای مثال دولت بریتانیا ۹۰درصد پلاستیک تفکیک‌شده‌ای که مردم برای بازیافت جدا کرده‌اند را نه تنها بازیافت نمی‌کند که آن‌ها را به کشورهای دیگر صادر می‌کند. این در حالی است که در بریتانیا ۱۹.۵ میلیارد وسیله پلاستیکی فقط در خانه‌های مردم وجود دارد.

راهکار اصلی، وضع قوانین سخت‌گیرانه برای شرکت‌های تولید و مصرف‌کننده پلاستیک است تا هرچه بیشتر استفاده از این ماده خطرناک در محصولاتشان را کاهش دهند. وضع مالیات‌های سنگین برای تولید محصولات پلاستیکی می‌تواند بخشی از آلودگی پلاستیکی در جهان را کاهش دهد. اما تقریبا هیچ دولتی با شدت و حدت به وضع چنین قوانینی رغبت ندارد. شرکت‌های بزرگ هم می‌توانند با کاهش سودشان و با حفظ قیمت فعلی استفاده از پلاستیک در محصولاتشان را کاهش دهند که آنها هم تا زمان نبود زور چنین کاری نمی‌کنند.

در این میان مردم همچنان باید بار سنگین حفظ محیط زیست را بردوش بکشند، چه با پرداخت قیمت‌های بیشتر برای محصولات پاک‌تر چه با تلاش برای کاهش مصرف پلاستیک.

شانه خالی‌کردن مسببان اصلی به وجود آمدن این وضیعت نگرا‌ن‌کننده مانند بقیه همتایانشان در صنایع دیگر است. رسانه‌ها و کمپین‌ها از مردم می‌خواهند که انرژی کمتری مصرف کنند در حالیکه صنایع آلاینده بی‌توجه به این موضوع سالانه میلیون‌ها تن آلودگی به جو زمین وارد می‌کنند. از مردم خواسته می‌شود از خودرو شخصی کمتر استفاده کنند در حالیکه دولت‌ها با همدستی صنایع آلاینده روز به روز به گرم‌تر شدن زمین کمک می‌کنند.

نقش مردم در این مبارزه برای بقای حیات بسیار کمتر از غول‌های صنعتی و تولیدی است اما بار شماتت و سرزنش بر دوش مردم بسیار بیشتر از آنهایی است که با استفاده از آلوده‌کردن زمین سالانه میلیاردها دلار به جیب می‌زنند.

با وجود اینکه استفاده کمتر از پلاستیک وظیفه اجتماعی هر انسانی است اما اعتراض مردم و کمپین‌های محیط زیستی باید به سمت دولت‌ها و غول‌های صنعتی باشد. کسانی که مسئول واقعی به خطر افتادن زیست انسان‌ها روی زمین‌اند. اما آنها رسانه و پول و قدرت را در اختیار دارند و آنچه امروز به عنوان فعالیت محیط زیستی در جهان شناخته می‌شود شعارهای سانتی‌مال درباره کمتر مصرف‌کردن بطری آب و کیسه پلاستیکی است. این مبارزه پلاستیکی با پلاستیک تا زمانیکه به این راه و روش پیش می‌رود احتمالا به وضعیت بهتری برای حیات روی زمین ختم نخواهد شد.