هنرمندان معترض؛ از صدای آبان تا پرواز شماره ۷۵۲

انتشار خبر سرنگون شدن هواپیمای مسافربری اوکراینی و تأخیر در اعلام علت سقوط این پرواز، موجی از واکنش‌ها را به همراه داشت. پس از سه روز سکوت و انکار مقام‌های ایرانی در سرنگون شدن این پرواز با موشک های پدافند سپاه پاسداران، تعدادی از هنرمندان در همراهی با خانواده قربانیان و معترضان، همدردی و اعتراض خود نشان دادند.

هنرمندان معترض به عملکرد مسئولان، پیشتر نیز در جریان اعتراض‌های آبان‌ با معترضان و خانواده قربانیان همراه شده بودند. هشتگ صدای آبان محصول این همراهی در شبکه‌های اجتماعی بود که به شکل نوشته‌های اینستاگرامی ظهور کرد. نوشته‌هایی که نوک پیکان انتقاد‌هایش بیشتر متوجه گرانی بنزین، وضع معیشت مردم، و وعده‌های عمل‌نشده دولت حسن روحانی بود.

اعتراض هنرمندان به سانحه پرواز شماره ۷۵۲ اما از شبکه‌های اجتماعی فراتر رفت و آنها به تحریم جشنواره فجر دست زدند.

#صدای_آبان هنرمندان چه بود؟

نهم آذرماه ۹۸، چند روز پس از بحبوحه حوادث آبان و رفع محدودیت‌های اینترنتی بیانیه‌ای از سوی جمعی از هنرمندان سرشناس ایرانی منتشر شد که به هشتگ "صدای آبان" مشهور شد.

در ابتدای این بیانیه که تصویری از نقشه ایران با زمینه سیاه، ضمیمه آن شده بود، این هنرمندان نسبت به سرکوب "خشونت‌بار" و "خونین" تظاهرات آبان انتقاد کرده و خطاب به حاکمان جمهوری اسلامی نوشتند: "با مردم چه می‌کنید؟ کدام روزن را برای شنیدن صدای مردم باز گذاشته‌اید؟ کدام تجمع اعتراضیِ مردم را تاب آورده‌اید؟ کدام حزب و تشکیلاتی که بتواند بیانگر خواست‌های مردم باشد را باقی گذاشته‌اید؟ هم‌چنان برآنید تا با خشونت، مردم را از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی و بدیهی‌ترین نیازهای شهروندی‌شان محروم کنید؟"

اهالی تئاتر، سینما و موسیقی مانند محمد رحمانیان، حسین علیزاده، کیهان کلهر، اصغر فرهادی، بهمن فرمان آرا، رخشان بنی‌اعتماد و لیلی گلستان از جمله امضا کنندگان این بیانیه آنلاین بودند. بیانیه‌ای که به صورت کمپینی توئیتری و اینستاگرامی در صفحات شخصی این افراد منتشر شد.

برخلاف اعتراض‌های دی ماه ۹۶ که نویسندگان و شاعران دو بیانیه مستقل در همراهی با مردم منتشر کردند، در آبان ۹۸ واکنشی از سوی این جمع دیده نشد. تنها نویسنده ایرانی که بیانیه #صدای_آبان_۹۸ را امضا کرد، حسین سناپور بود.

این بیانیه هشدار می‌داد: "بدانید که فریاد فرو خُفته در گلوی مردم این سرزمین در تاریخ ماندگار خواهد شد."

من به جشنواره فجر نمی‌روم

اعتراض هنرمندان به وقایع آبان با سرنگونی هواپیمای اوکراینی بود که شدت گرفت. این بار اعتراض‌ها محدود به فضای مجازی نشد و به انصراف شماری از هنرمندان و داوران از جشنواره فجر منجر شد.

تصمیم به تحریم مهمترین رویداد هنری ایران با پیام ویدئویی مسعود کیمیایی کارگردان سینمای ایران آغاز شد. آقای کیمیایی در این پیام به کسانی که از حوادث اخیر متاثر شده‌اند تسلیت گفت و پیامی روشن برای داغداران حوادث آبان و همینطور پرواز اوکراینی داشت: "هیچ وقت اهل جشنواره نبودم و سمت و سویم همیشه مردم هستند و نگاه می‌‌کنم که مردم روزگار سختی را می‌‌گذرانند و روزی نیست که خبرهای بد نشنویم. به‌دلیل تسلیتی که به این همه آدم دارم، دلم نمی‌‌خواهد فیلمم در جشنواره فجر نشان داده شود؛ مردمی که مسافر بودند."

بلافاصله پس از این ویدئو بود که هنرمندان با هشتگ "من به جشنواره فجر نمی‌روم" در صفحه‌های شخصی خود از کناره‌گیری و عدم حضور در جشنواره‌های فیلم، تئاتر، موسیقی و هنرهای تجسمی جشنواره فجر خبر دادند. این موج انصراف در بخش فیلم منتهی به کناره‌گیری ۱۴۰ تن از سینماگران از سی و هشتمین جشنواره فیلم فجر شد.

چهل کارتونیست و همینطور شماری از هنرمندان تئاتر نیز با انتشار پست‌هایی جداگانه در شبکه‌های اجتماعی از کناره‌گیری و عدم حضور در سی و هشتمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر خبر دادند. انصراف شانزده گروه بخش "دیگرگونه‌های اجرایی" این جشنواره باعث شد تا نادر برهانی مرند دبیر وقت جشنواره تئاتر فجر، در بیانیه‌ای خطاب به اهالی تئاتر از آنها بخواهد تا "با کنار گذاشتن افتراق‌های ناچیز به یک آرمان مشترک بزرگ یعنی اعتلای فرهنگ و هنر این مرز وبوم و خدمت به مردم کشور" بیندیشند.

تحریم صدا و سیما با‌ پخش برنامه جهان‌آرا

همزمان با پیام مسعود کیمیایی رخشان بنی اعتماد، کارگردان نام آشنا نیز در پستی اینستاگرامی از مردم خواست تا به یاد قربانیان حادثه هواپیمای اوکراینی در میدان آزادی تهران و میادین آزادی شهرهای دیگر جمع شده و شمع روشن کنند. انتشار این فراخوان خیلی زود با آنچه که تهدید نیروهای امنیتی خوانده شد لغو و در برنامه جهان‌آرا در شبکه افق سیما مورد انتقاد محمد صادق کوشکی فعال رسانه‌ای جریان اصولگرا قرار گرفت. کوشکی با اشاره به فراخوان رخشان بنی‌اعتماد گفت که: "۵۰ نیروی سپاه در مرز‌های شرق کشور هدف ترور قرار گرفته‌اند، خانمی که فراخوان می‌دهی، اگر آن بچه‌های سپاه در مرز نبودند، دست امثال عبدالمالک ریگی به تو و دخترت می‌رسید. شاید هم خوشش می‌آمد شاید دوست داشتی."

این سخنان واکنش‌های تند اهالی سینما و تلویزیون را در پی داشت و باعث شد تا تلویزیون نیز پس از سینما مورد تحریم هنرمندان واقع شود. کانون کارگردان سینمای ایران در بیانه‌ای از تمامی کارگردانان سینما درخواست کرد تا زمان عذرخواهی رسمی سازمان صداوسیما در هیچ برنامه تلویزیونی به عنوان میهمان و کارشناس شرکت نکنند.

پس از این واکنش‌ها، این بار نوبت به برخی بازیگران رسید تا از عدم همکاری با صدا و سیمای ایران سخن بگویند. محسن تنابنده و احمد مهرانفر در واکنش به توهین‌هایی که به رخشان بنی‌اعتماد و خانواده‌اش در تلویزیون رخ داد اعلام کردند پس از پایان تصویربرداری "پایتخت ۶" با تلویزیون خداحافظی خواهند کرد.

هنرمندان مخالف معترضین چه کسانی بودند؟

اعلام انصراف بی‌سابقه هنرمندان از جشنواره‌های فجر منتقدانی نیز داشت. شهاب حسینی ابتدا با انتشار پستی در اینستاگرام تحریم کنندگان جشنواره را نکوهش و این حرکت را دامن زدن به افتراق جامعه‌شکن خودی و ناخودی دانست و به هنرمندان توصیه کرد که "پشت احساسات پاک مردم" پنهان نشوند. انتقادهای برنده جایزه بازیگری جشنواره کن به همینجا ختم نشد و در نشست مطبوعاتی فیلم "شین" بدون نام بردن از مسعود کیمیایی او را به باد انتقاد گرفت و پیام او را سنگ بنایی خواند که "نتیجه‌ای جز نفاق و تفرقه و نفرت‌پراکنی در بر نخواهد داشت."

در جریان اعتراض‌های آبان‌ماه نیز برخی هنرمندان نسبت به بیانیه صدای آبان واکنش نشان داده و آنها را به منفعت‌طلبی متهم کردند. از جمله این افراد، کارن یکی همایونفر بود که در صفحه اینستاگرام خود نوشت: "ایران را سیاه نکنید."

به اعتقاد آقای همایونفر رویه هنرمندان امضا کننده بیانیه صدای آبان، به نسبت فضای سیاسی اجتماعی دوگانه است.

کامبیز دیرباز بازیگر سینما و تلویزیون نیز دیدگاه مشابهی داشت. او در اینستاگرامش با اشاره به اینکه "تمامی حرکاتی که منجر به تخریب اموال عمومی شد" را "محکوم" می‌کند، نوشت: "ما مردم ایران به دنبال جستجوی آرامش در زندگی هستیم و هرگز طرفدار اغتشاش و آشوب نبودیم و نیستیم."

یغما گلرویی، رضا صادقی و امید زندگانی شمار دیگری از هنرمندانی بودند که با انتشار پیام هایی نسبت با کمپین صدای آبان مخالفت کردند.

هنرمندان در خارج از کشور چه گفتند؟

اواخر آذرماه ۱۳۹۸ و با انتشار خبر دعوت وزارت ارشاد از رومئو کاستلوچی و یوجینو باربا، دو کارگردان ایتالیایی برای حضور در جشنواره تئاتر فجر بود که جمعی از هنرمندان و نویسندگان ایرانی در خارج از کشور، از آنها خواستند از این حضور انصراف داده و از "مردم سوگوار" ایران حمایت کنند.

آنها در نامه‌ای با اشاره به اعتراض‌های آبان در ایران که برآورد می شود صدها کشته برجای گذاشت، تاکید شده بود که "کشتار مردم توسط رژیم اسلامی همچنان ادامه دارد. در این موقعیت دهشتناک، برگزاری فستیوال تئاتر و فیلم با دعوت از هنرمندان حرفه‌ای غربی فقط پرده‌ای‌ست برای پوشاندن این‌ همه جنایت."

در این نامه تاکید شده بود که جشنواره تئاتر و فیلم فجر تهران "هیچ ربطی" به مردم ایران ندارد و "فقط جشن‌هایی برای فریب غربی‌هاست و حضور شما در آن به معنی همکاری با رژیم جمهوری اسلامی برای تحقق این فریب است و پولی که بابت این حضور به شما پرداخت می‌شود پول دزدیده شده از بچه‌های گرسنه آن سرزمین است."

پرویز صیاد، نیلوفر بیضایی، اسماعیل خویی، فرج سرکوهی، نسیم خاکسار، ناصر زراعتی، منوچهر دقتی و قاضی ربیحاوی از امضا کنندگان این نامه بودند.

پس از واقعه سرنگونی هواپیمای اوکراینی و با موج تحریم جشنواره تئاتر فجر توسط هنرمندان کشور بود که یوجینو باربا و رومئو کاستلوچی انصراف خود را از حضور در این جشنواره اعلام کردند.

یوجینو باربا در نامه‌‌ای، علت این انصراف را "موقعیت درد و سوگواری" نامید: "تئاترها باید با سلاح‌های صلح‌آمیز خود، که حتی در نیرومندترین شکل هنری‌شان باز هم صلح‌آمیز هستند، به مبارزه ادامه دهند. تاریخ نشان می‌دهد که اثرات آنها می‌تواند موجب دگرگونی‌های خاموش و تحولات مشهود شود. اما موقعیت‌هایی هست چون درد، سوگواری یا امتناع که در آن هنگام تئاترها می‌بایست از اجرا خودداری کنند."

"جولیوس سزار" به کارگردانی رومئو کاستلوچی و "بلای زندگی" به کارگردانی یوجینو باربا قرار بود توسط این دو کارگردان در سی و هشتمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر روی صحنه برود.

هنرمندانی که جوایز خود را به قربانیان اهدا کردند

در فضای ملتهب از تحریم‌ها، مراسم سیزدهمین جشن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران در حالی برگزار شد که برندگان این جشن جوایز خود را به قربانیان اعتراض‌های آبان و هواپیمای اوکراینی اختصاص دادند.

همایون غنی‌زاده در جریان این مراسم هنگام دریافت جایزه خود از هنرمندان خواست که درباره "کشتار ۹۸" سکوت نکنند. او به هنگام دریافت جایزه‌اش پویا بختیاری را "کشته راه وطن"خواند و جایزه‌اش را به او تقدیم کرد. آقای غنی‌زاده گفت که "سکوت درباره فجایعی مثل آبان ۹۸" قباحت دارد و از هنرمندان خواست مردم را تنها نگذارند.

این کارگردان، با تأکید بر اینکه "این دوران می‌گذرد و ما می‌مانیم و این جامعه"، سخنانش را با شعری از سیف فرغانی به پایان برد: "هم مرگ بر جهان شما نیز بگذرد / هم رونق زمان شما نیز بگذرد."

نوید محمدزاده نیز در این مراسم جایزه خلاقیت بازیگری را به خاطر دو فیلم «سرخ پوست» و «متری شش و نیم» به کشته شدگان هواپیمای مسافربری اوکراین اهدا کرد.

پیشتر و در جریان برگزاری مراسم اختتامیه سیزدهمین جشنواره بین‌المللی "سینما حقیقت" محسن استادعلی کارگردان در پیامی که به این مناسبت قرائت شد پویا بختیاری را "جسورترین دوربین و مستندساز این سرزمین" نامیده بود. "مدت زمان زیادی از وقایع آبان ماه نگذشته است. دوربین‌های ما مستندسازان خاموش بود و موبایل‌های جوانان این مرز و بوم روشن. ثبت حقیقت به حضور و دریافت جایزه نیست، به جسارتِ بودن است در تنگناهای اجتماعی. کاری که مردم به سرانجام رسانیدند و ما نظاره‌گر. این جایزه تقدیم می‌شود به روح بلندِ جسورترین دوربین و مستندساز این سرزمین، پویا بختیاری و همه دوربین‌های تا ابد روشن."

فشار بر انصراف دهندگان از جشنواره

همزمان با اعلام انصراف هنرمندان از بخش‌های مختلف جشنواره فجر، فشار نهادهای امنیتی و قضایی در کنار فشار رسانه‌های حکومتی بر انصراف دهندگان نیز شدت گرفت و منجر به بازداشت و احضار هنرمندان معترض شد. بازداشت سه کارگردان تئاتر در مشهد و احضار ترانه علیدوستی، از این جمله بود. خانم علیدوستی با انتشار پستی که پس از فشارهای امنیتی پاک شد نوشته بود: «مدت‌ها با این خیال جنگیدم و نخواستم بپذیرم؛ ما شهروند نیستیم. هیچ‌وقت نبودیم. ما اسیریم. میلیون‌ها اسیر.»

واکنش تند به انصراف دهندگان جشنواره فجر که پس از کمپین صدای آبان شکل گسترده‌تری به خود گرفته بود، گویای خشم مقامات نسبت به اتحاد هنرمندان بود.

حسن عباسی، رئیس اندیشکده یقین در یک فایل صوتی خطاب به مسعود کیمیایی گفت: "ما به شما شرایطی دادیم که تو این مملکت بالا بیایید...زیر تابوت شماها را پنج‌هزارنفر هم نمی‌گیرد اما زیر تابوت افرادی متعلق به فکر ما میلیون‌ها تشییع‌‌کننده هست"

نصرالله پژمان‌فر، سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی نیز اعلام کرد با ارائه طرحی به مجلس، ممنوع‌الکار شدن همیشگی هنرمندان انصرافی را کلید خواهد زد. پژمان‌فر به خبرگزاری فارس گفته بود: این‌گونه نیست که این هنرمندان در برهه‌هایی در کنار مردم باشند و بنا به شرایط تغییر موضع دهند، اگر قرار است نباشند، همان بهتر که هیچ‌وقت نباشند."

پس از این اظهارات نماینده مشهد، گروه‌های تئاتری این شهر که از آغازگران تحریم جشنواره تئاتر فجر بودند، طی بیانیه‌های جداگانه‌ای اعلام کردند در جشنواره فجر حضور خواهند یافت.

واکنش مقامات امنیتی و قضایی ایران به اتحاد هنرمندان در پاییز و زمستان ۹۸ تا شهریورماه امسال ادامه داشت و مسعود حکم‌آبادی تهیه کننده تئاتر مشهد و از تحریم کنندگان جشنواره تئاتر فجر توسط دادگاهی در این شهر به سه سال حبس تعزیری محکوم شد.