همراه باد در دل کویر؛ منوچهر طیاب مستندساز ایران‌شناس در گذشت

منوچهر طیاب، فیلمساز، نویسنده و منتقد هنری، که روز سه‌شنبه چهارم شهریور، بر اثر ابتلا به سرطان در ۸۳ سالگی درگذشت، مستندسازی ایرانشناس بود.

او که در نزدیک به شش دهه فعالیت فیلمسازی، بیش از ۹۰ فیلم مستند را خلق کرد، تلاش داشت در آثار خود، به ویژه معماری ایرانی و همچنین تمدن و فرهنگ کهن این کشور را به ثبت برساند.

طیاب از نسل سینماگرانی چون فرخ غفاری و هژیر داریوش بود که پیش از انقلاب ایران در خارج از کشور تحصیل کرده بودند و برای کار و فعالیت هنری به وطن بازگشتند.

او در دو کشور ایران و اتریش زندگی می‌کرد و از چندی پیش در شهر وین، تحت درمان بود و در همین شهر جان سپرد.

انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند در پیامی ضمن تسلیت برای درگذشت طیاب، اعلام کرد نام و یاد او"بی‌گمان در فرهنگ ایران‌زمین جاودان خواهد ماند."

از معماری تا مستندسازی

منوچهر طیاب سال ۱۳۱۶ در تهران به دنیا آمد و در دبیرستان در رشته ریاضی تحصیل کرد، اما قصد داشت با بورسیه دولت برای تحصیل در رشته تئاتر به خارج از کشور برود:"سرپرست دانشجویان آن زمان که در اصل یک متولی بود، گفت آقا برای چه می‌خواهی بودجه مملکت را ببری و تئاتر بخوانی، ما به پزشک و مهندس نیاز داریم."

به همین دلیل، طیاب ناچار شد در رشته معماری از دانشگاه فنی وین پذیرش بگیرد:"ولی هدف اصلی‌ام این بود که بروم رشته سینما."

او بعدا در رشته کارگردانی سینما و تلویزیون در دانشکده سینمایی آکادمی دولتی موسیقی و هنرهای نمایشی اتریش تحصیل کرد و در همان زمان با سینمای مستند آشنا شد:"در دوران تحصیلم در اتریش، با منابع زیادی از فیلم‌های مستند آن دوران روبه‌رو شدم. در آن دوران تازه آرشیو فیلم وین داشت شکل می‌گرفت و استادی هم داشتم که علاقه‌مند به گردآوری این فیلم‌ها بود."

او در اتریش ازدواج کرد ولی برای کار به ایران بازگشت و در اداره سمعی و بصری اداره کل هنرهای زیبا که بعدا به وزارت فرهنگ و هنر تغییر یافت، مشغول فعالیت شد.

سال ۱۳۴۲، اولین فیلم مستند خود را با عنوان"سفال" ساخت:"ما روزی وارد این مملکت شدیم که چیزی به عنوان سینمای مستند نبود و ما هم نمی‌دانستیم در چه راهی قدم می‌گذاریم، اما وقتی فیلم"سفال" را ساختم و آن را روی پرده دیدم به خودم گفتم، آرزو دارم در ایران سینمای مستند پا بگیرد."

این کارگردان همچنین معتقد بود:"من ترجیح می‌دهم که با فیلم خود چیزی را به کسی آموزش بدهم. کمترین نتیجه کار من این است که خود من آموزش ببینم در همان زمینه‌ای که فیلم ساخته‌ام... کار مستند آدم را وادار می‌کند به مطالعه و شناخت بیشتر."

در سال ۱۳۴۳، طیاب دومین فیلم خود را با نام"ریتم" ساخت که مورد توجه یونسکو قرار گرفت.

طیاب در همان پیش از انقلاب به ساخت فیلم‌ داستانی نیز علاقه‌مند شد و فیلم"سوزنبان" را در سال ۱۳۵۰ کارگردانی کرد. فیلم داستانی دیگری نیز به نام"سوی شهر خاموش" ساخت که به قول خودش"به کل سانسور شد و از بین رفت".

اما در زمینه مستند، طیاب که در رشته معماری نیز تحصیل کرده بود به فیلم‌های مستندی علاقه پیدا کرد که مربوط به معماری و به ویژه تاریخ معماری ایران بود.

بر همین اساس، مجموعه معماری ایران را ساخت که مورد توجه قرار گرفت و در جشنواره‌های خارجی نیز تقدیر شد، از مسجد جامع اصفهان، چهلستون، عالی قاپو و مسجد شیخ لطف‌الله تا معماری دوران‌های سلجوقی، ایلخانی و تیموری.

او عمیقا اعتقاد داشت که از طریق آثار فرهنگی می‌توان ایران را به جهانیان معرفی کرد:"ماجرای فرهنگ جریانی یک سویه نیست، مثل سنگ نیست بلکه مثل آب است، سیال است و جاری و تنها رابطه صحیح با دیگران رابطه فرهنگی است."

مستندهایی برای حفظ میراث ایران

منوچهر طیاب همچنین سعی کرد در چهار مستند به کویرهای ایران، تمدن حاشیه‌های البرز، زاگرس و دریای پارس بپردازد و در این زمینه فیلم‌هایی با عنوان"همراه باد در دل تنهایی کویر"،"زاگرس: گاهواره تمدنی کهن"،"البرز: زادگاه تمدنی به قدمت تاریخ" و"دریای پارس" ساخت.

اسعد نقشبندی، عضو هیئت موسس انجمن عکاسان ایرانشهر، درباره این آثار طیاب به ویژه فیلم مستند او درباره کویرهای ایران گفته است:"او [طیاب] چندین سال به گوشه و کنار کویر مرکزی و کویر لوت می‌رود، با اهالی بومی به گفت‌وگو می‌نشیند، با دوستان محقق گپ‌وگفت می‌زند و اطلاعات کافی در این زمینه جمع‌آوری می‌کند. مطالعات گسترده، از معماری و جانورشناسی تا کیهان‌شناسی، توجه به سنت‌ها، هنرهای دستی و مسئله آب در زندگی کویرنشینان. اگر چه همه این موضوعات در فیلم نمی‌آید."

«ایران سرزمین ادیان" نیز از دیگر آثار او مستند اوست.

از آخرین کارهای طیاب می‌توان به"لرستان، کهن سرزمین قوم کاسیت" اشاره کرد که درباره فعالیت‌های باستان‌شناسی و پژوهشی عطا حسن‌پور سکوند، در استان لرستان است. خود طیاب درباره این فیلم گفته بود که"سندی برای حفظ میراث فرهنگی ایران به ویژه لرستان و ناحیه زاگرس مرکزی محسوب می‌شود."

طیاب در زمینه سینمای مستند ایران معتقد بود:"درست است این سینما را از غرب گرفتیم اما مطابق نیاز جامعه و فرهنگی خودمان استفاده شده است. گر چه نمی توانم بگویم ما مکتب سینمای مستند داریم اما در خانواده سینمای جهان با وجود سینمای مستند، حرفی برای گفتن داریم."

برخی از منتقدان، ویژگی‌های سینمای مستند منوچهر طیاب را مواردی چون"تأکید بر پژوهشی ژرف‌نگر"،«تجربه‌گرایی"،"نگاه اجتماعی معترض"،"تکیه بر کاربرد درام" و"تنوع و تعدد موضوع‌ها" برشمرده‌اند.

طیاب همچنین کتاب برخی از فیلم‌های مستند خود را از جمله"دریای پارس" منتشر کرد که حاصل ۴۰ سال سفرهایی است که او به خلیج فارس و کرانه‌های دریای عمان داشت.

او به عکاسی هم علاقه داشت ولی عکس را"یادداشت تصویری" می‌دانست و در جهت فیلمسازی خود به کار می‌گرفت:"من یادداشت تصویری جمع می‌کنم و چون بعدها با دیدن این یادداشت‌ها سر شوق می‌آیم و کار تدوین را با لذت انجام می‌دهم."

این فیلمساز پیش از انقلاب، مدتی نیز با دانشگاه کلمبیا در آمریکا همکاری داشت و در ایران نیز، استاد رشته سینما در دانشکده هنرهای دراماتیک و تلویزیون و سرپرست رشته سینماتوگرافی و عکاسی دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی تهران بود.

او عضو هیات داوران برخی از جشنواره‌های بین‌المللی، از جمله هیات داوران سازمان یونسکو در جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کوتاه کراکوف لهستان بود و جوایزی را نیز از جشنواره‌های مختلف دریافت کرده بود.

دیپلم افتخار جشنواره برلین برای فیلم"مسجد جامع اصفهان"، دیپلم افتخار جشنواره وین برای فیلم"ریتم، ایران سرزمین ادیان" و لوح سیمین بهترین فیلم‌نامه و کارگردانی از جشنوارهٔ تورنتو و فیلم برگزیده جشنواره لوکارنو برای"همراه باد در دل تنهایی کویر"، از جوایزی است که طیاب در خارج از ایران گرفت.

در ایران نیز برای طیاب بزرگداشت‌هایی برگزار شد. مجله بخارا در خرداد ۱۳۸۷ شبی را برای او برگزار کرد و سال ۱۳۹۸، نیز در سیزدهمین دوره جشنواره بین‌المللی سینماحقیقت، منتخبی از آثار طیاب به نمایش درآمد و نشان"فیروزه حقیقت" به او اهدا شد.

فیلم"سفر در امتداد سرزمین کهن" به کارگردانی کاوه بهرامی مقدم و تهیه‌کنندگی رضا میرکریمی درباره زندگی منوچهر طیاب ساخته شد و کتاب"تو را ای کهن بوم و بر دوست دارم" نیز درباره این هنرمند انتشار یافت.

خسرو سینایی که او نیز کمتر از یک ماه پیش درگذشته، از همدوره‌ای‌ها و دوستان نزدیک منوچهر طیاب بود. سینایی درباره این دوست و همکار قدیمی گفته بود:"اگر به کارنامه سینمایی طیاب نگاه کنید، همه آثارش درباره ایران است، او سعی کرد ریزه فرهنگ‌های گمشده ایران را نجات دهد."