چرا بریتانیا در جنگ خاورمیانه بیش از حد تصور درگیر است؟

یک مقام سابق بریتانیایی به من گفت: «رو راست باشیم. جنگ شروع شده. آنچه در خاورمیانه اتفاق می‌افتد، هیچوقت به خاورمیانه محدود نمی‌ماند.»

سخت است که منظره کشته شدن اسرائیلی‌ها به دست حماس در حدود یک سال قبل و رنج و ناراحتی خانواده‌های گروگان‌ها و کشته شدن هزاران نفر از مردم غزه در حملات تلافی جویانه اسرائیل و مشاهده رنج و مصیبت ساکنان غزه، شخص را تکان ندهد.

و حالا نوبت لبنان است، جایی که پس از قریب یک سال خصومت‌های فرامرزی، حملات هوایی اسرائیل به مواضع حزب‌الله صدها کشته بر جای گذاشته است. و صدها هزار نفر از غیرنظامیان در جستجوی یک محل امن، نومیدانه در حال جا به جایی هستند.

ولی این واقعه که می‌تواند بهت‌آور باشد، در جای دوری اتفاق می افتد. پس چرا برای بریتانیا مهم است؟

پاسخ یک دیپلمات سابق به این پرسش این است که این واقعه از لحاظ بشردوستی وحشتناک است. و البته خانواده‌های زیادی در بریتانیا هستند که نگران سلامت خویشاوندان و دوستانشان در لبنان، غزه و اسرائیل هستند. این احتمال هم وجود دارد که در صورت شروع یک جنگ تمام عیار شمار قابل توجهی از پناهجویان از لبنان راهی اروپا شوند.

یک معاون وزیر سابق می گوید مناقشه سبب بروز تنش در بریتانیا هم شده است. «ما در خیابان های خودمان آن را مشاهده می کنیم.» اعم از این که تظاهرات مربوط به غزه باشد، یا افزایش یهودستیزی یا حتی ورود چند سیاستمدار طرفدار فلسطینیان به پارلمان.

همانطور که جو بایدن، رئیس جمهوری آمریکا علنا اذعان کرده چنانچه اسرائیل به تاسیسات نفتی ایران حمله کند، هزینه‌اش می تواند برای همه ما گران تمام شود.

پس از اظهارات جو بایدن، بهای نفت پنج درصد افزایش یافت. ایران هفتمین تولید کننده بزرگ نفت در جهان است. درست هنگامی که نرخ تورم در سراسر جهان در حال کاهش است، افزایش قیمت انرژی می تواند مجددا موجب بالارفتن نرخ تورم شود و همه آن را احساس خواهند کرد.

عقیده یک مقام آگاه این بود که چنانچه مناقشه تشدید یابد «ایرانیان ممکن است برای نمایش قدرت تنگه حیاتی هرمز را مسدود کنند» که به گفته آنها می تواند موجب تکرار بحرانی به شیوه بحران‌های دهه ۱۹۷۰ شود.

نزدیک به بیست درصد نفت جهان از تنگه باریک هرمز عبور می‌کند. به گفته یک مقام دیگر دولتی بسته شدن این آبراه «در وضعیت مالی بریتانیا تاثیر خواهد گذاشت» و پیامدهای آن برای اقتصاد می تواند بسیار زیاد باشد.

با توجه به این شرایط، بریتانیا در مقابل یک چنین وضعیت پیچیده بسیار ناخوش‌آیند چه کار می‌تواند بکند، به خصوص با یک دولت جدید که هنوز کاملا جا نیافتاده است. اقدامات عملی، دفاعی و دیپلماتیک، ابزاری هستند که این دولت می تواند از آن استفاده کند.

وزارت خارجه بریتانیا سه هواپیما برای بازگرداندن اتباعش از لبنان اجاره کرده است. نظامیان مستقر در قبرس هم در صورت لزوم آماده کمک هستند.

بریتانیا در فراهم آوردن کمک های بشردوستانه در منطقه بسیار فعال است و حزب کارگر تصمیم گرفت پس از روی کار آمدن، کمک مالی به سازمان کمک به پناهندگان فلسطینی سازمان ملل متحد، آنروا، را مجددا از سر بگیرد.

پشتیبانی ارتش بریتانیا

ارتش بریتانیا به منظور کمک به اسرائیل برای دفاع در مقابل موشک‌های ایران در هفته گذشته، در منطقه حضور داشت. سه شنبه شب هفته گذشته هواپیماهای نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا درآسمان آماده کمک به اسرائیل برای دفاع بودند. اسرائیل از پشتیبانی آمریکا نیز برخوردار شده بود.

بریتانیا در نهایت امر از هیچ یک از تسلیحات خود استفاده نکرد ولی در ماه آوریل جت‌های نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا که در قبرس مستقرند، پهبادهای ایرانی را سرنگون کرده بودند.

اما در حال حاضر در محافل حزب کارگر بریتانیا این نگرانی وجود دارد که در هفته های آینده نقش این کشور تا چه حد ممکن است پُررنگ تر شود. یک نماینده ارشد پارلمان بریتانیا گفت: «ما می توانیم برای کمک به اسرائیل برای دفاع از خود، در آنجا باشیم. می توانیم با آمریکا همکاری کنیم. ولی نباید بهیچوجه برای حمله به ایران، حتی یک حمله کوچک، در آنجا باشیم.»

بریتانیا در حال حاضر در وضعیتی است که یک سفیر سابق آن را یک «بی طرفی عجیب و غریب» توصیف کرده است. اعضای دولت بریتانیا اسرائیل را ترغیب می کنند که از حمله به سراسر خاک لبنان جلوگیری کند، همانطور که در طول دوازده ماه گذشته از متحدینشان خواسته‌اند حمله به غزه را متوقف کنند. ولی در همین حال در مواقع بخصوصی هنگامی که درخواست کمک برای دفاع از اسرائیل شده، به این درخواست پاسخ مثبت داده اند.

و اگر چه فروش بعضی از تسلیحات به حال تعلیق درآمده، ارسال سایر تسلیحات به اسرائیل همچنان ادامه یافته است.

فرصت های دیپلماتیک

وقتی نوبت به دیپلماسی رسید، یک مقام ارشد سابق بریتانیایی به من گفت بریتانیا «به راه‌های خروجی دیگر هم فکر می‌کند» به عبارت دیگر نه تنها متحدینش بلکه تمام بازیگران را ترغیب می‌کند که فکر کنند چگونه می‌توان به این مناقشه پایان داد و توافق‌های پس از جنگ به چه صورت خواهد بود.

بریتانیا از فرصت های بخصوصی برخواردار است- ابزاری دارد که آمریکا در اختیار ندارد؛ به طور مثال بریتانیا هنوز در تهران، پایتخت ایران، سفارتخانه دارد در حالی که آمریکایی ها از سال ۱۹۸۰ هیچگونه روابط رسمی دیپلماتیک با ایران نداشته‌اند.

این مقام ارشد می‌گوید: « دیپلماسی تنها به صحبت کردن با دوستانتان محدود نمی‌شود» و بریتانیا دارای نقشی برای درک موقعیت ایران و فهماندن آن به سایرین است تا تضمین داده شود که «تصمیم های آمریکا بر اساس سوء تفاهم گرفته نمی‌شود.»

بریتانیا در گذشته از این موقعیت بخصوص برای کسب مزیت‌های دیپلماتیک استفاده کرده است.

یک معاون وزیر سابق به من گفت وقتی خانواده های گروگان‌های اسرائیلی در لندن بودند، ترتیب ملاقات آنان با مذاکره‌کننده اصلی قطری داده شد. با توجه به روابط دو کشور، یک چنین ملاقاتی نمی‌توانست در جای دیگری صورت گیرد.

منبع دیگری گفت وقتی موضوع به ایران مربوط می شود، بریتانیا دیگر یک کانال پشت پرده نیست بلکه علنا فعالیت می‌کند. دیوید لمی، وزیرخارجه بریتانیا در ماه اوت با وزیرخارجه ایران یک گفتگوی تلفنی داشت.

محدودیت‌ها و خطرات زیاد

ولی این نفوذها محدودیت‌هایی هم دارد که تنها به خاطر واقعیت‌های موجود در منطقه نیست.

به گفته یک مقام دولتی، نقش بریتانیا مهم است ولی یک نفوذ تعیین‌کننده نیست: «تنها بازیگر خارجی مهم آمریکاست.»

و به عقیده یک مقام ارشد دولتی دیگر، اساسا، شاید واقعیت در حال حاضر این باشد که «دیگر کسی از آمریکا نمی ترسد» و ماه‌ها ترغیب به خویشتن‌داری باعث پایان یافتن مناقشه نشده است.

جای سوال است که آیا سیاستمداران بریتانیایی حاضر به دخالت هستند؟

سیاست خارجی به ندرت موجب پاداشی برای سیاستمداران بریتانیایی در داخل کشور شده است. و با توجه به این که آنان در حال کنار آمدن با جر و بحث در باره هدایای رایگان و پرداخت پول سوخت زمستان هستند، احساس می کنند پرواز به نقاط مختلف جهان موجب حواس پرتی‌شان می شود. یک نماینده ارشد پارلمان می‌گوید: نخست‌وزیر بریتانیا بیشتر از آنچه انتظار داشت، وقتش را در هواپیما گذرانده.»

ولی دیپلماسی مهم است اعم از این که تعیین میزان تاثیر آن آسان باشد یا نه. یک مقام دولت بریتانیا می گوید بدون بریتانیا، آمریکا و متحدین غربی و ترغیب مداوم به خویشتن‌داری، یک جهان موازی وجود دارد که در آن مناقشه ممکن است تشدید یافته و منجر به جنگی شود که بدتر از هرچیزی است که تا کنون دیده ایم: «همه به طور باورنکردنی تلاش می‌کنند تا از گسترش جنگ جلوگیری کنند.»

پرسشی که در حال حاضر مطرح است این است که آیا می توان از یک مناقشه جدی که آمریکا و سایر قدرت‌ها را درگیر کند ممانعت کرد؟ این که اسرائیل برای پاسخ به حملات ایران چه واکنشی نشان خواهد داد، ممکن است سرنوشت‌ساز باشد.

خطرات زیادی وجود دارد: گسترش مناقشه می تواند به اقتصاد ما ضربه شدیدی بزند، ثبات جهان را به مخاطره بیندازد، همچنین موجب تلفات وحشتناک غیرنظامیانی شود که بدون این که تقصیری داشته باشند، در این جنگ‌ها گرفتار شده‌اند.

یک معاون وزیر سابق می گوید: «بهترین کار ما دیپلماسی است.» بریتانیا مطمئنا نمی تواند به تنهایی این مسئله بغرنج خطرناک را حل کند. ولی تهدید و خطرِ آنچه اتفاق می‌افتد به این معنی است که بریتانیا باید تلاش خودش را بکند.