مناظره چهارم انتخابات ۱۴۰۳؛ برجام، کرسنت و اذعان نامزدها به «قهر مردم با صندوق رای»

چهارمین مناظره تلویزیونی زنده شش نامزد مورد تایید شورای نگهبان دوشنبه شب با موضوع «ایران در جهان امروز» برگزار شد.

در این مناظره هم بحث تحریم‌ها، توافق هسته‌ای «برجام» و آثای منفی ماندن ایران در فهرست سیاه گروه ویژه اقدام مالی (اف‌ای‌تی‌اف) موضوعات اصلی مورد بحث بودند.

موضوع پرونده کرسنت نیز چند بار مطرح شد و علیرضا زاکانی، سعید جلیلی و مصطفی پورمحمدی درباره آن با یکدیگر مجادله کردند.

در این مناظره امیرحسین قاضی‌‌زاده هاشمی گفت مردم به مرور با صندوق‌های رای «قهر» کرده‌اند.

مصطفی پورمحمدی هم به طور مشابهی گفت با وجود تبلیغات و کارزارها فضای انتخاباتی شور و حالی ندارد و رای‌دهندگان «دلسرد» شده‌اند.

درست درهمین روز که اغلب نامزدها به جز مسعود پزشکیان در جریان مناظره از برجام به شدت انتقاد کردند، و از مخالفت رهبر جمهوری اسلامی با آن سخن گفتند، سفیر ایران در سازمان ملل متحد در نیویورک و خطاب به اعضای شورای امنیت گفت : «برجام بهترین گزینه باقی مانده است، هیچ جایگزینی ندارد و احیای آن واقعاً به نفع همه اعضای آن است.»

از نکات جالب توجه این مناظره تندتر شدن نسبی لحن محمدباقر قالیباف و سعید جلیلی بود، که به طور مستقیم از مسعود پزشکیان انتقاد کردند.

آقای قالیباف به آقای پزشکیان گفت که برخلاف صحبتش از اتحاد و انسجام، ستاد انتخاباتی او نکاتی مطرح می‌کند که «احساس نگرانی» ایجاد می‌کند و ممکن است باعث تنش میان مردم و همچنین تنش درون حاکمیت شود.

در روزهای اخیر محمدجواد ظریف نقش پررنگی در تجمع‌های انتخاباتی مسعود پزشکیان داشته است.

مسعود پزشکیان از برجام دفاع کرد و آن را عامل کمک به کاهش مشکلات اقتصادی دانست.

او در انتقاد از اصولگرایان گفت: «چه کسی از سفارت انگلستان بالا رفت و آنجا را بست؟ کی به سفارت عربستان رفت و آنجا را آتش زدند و نماز خواندند؟ اصلاح‌طلبان بودند؟»

آقای پزشکیان گفت: «همان آدم‌هایی که به آن سفارت‌ها رفتند الان پست‌های دولتی گرفتند.»

او در دفاع از اتکای خودش به نظر کارشناسان گفت: «من می‌فهمم که نمی‌فهمم، اما مشکل این است که عده‌ای فکر می‌کنند عقل کل هستند و همه چیز را می‌فهمند. من چون می‌فهمم، می‌گویم باید کارشناس ارزیابی کند.» او همچنین از حضور چهار نامزد اصول‌گرا در برابر یک نامزد اصلاح‌طلب انتقاد کرد.

مسعود پزشکیان گفت: «در زمستان گاز و در تابستان برق را قطع می‌کنیم. در میادین مشترک ضرر می‌کنیم و دیگر کشورهای همسایه از آن بهره‌برداری می‌کنند. ما سرمایه‌ها و بازارها را از دست داده‌ایم.»

آقای پزشکیان از سعید جلیلی و دیگر نامزدهای اصول‌گرا پرسید اگر هم به دنبال احیای برجام نیستند، دست‌کم بگویند چه راه حل دیگری دارند.

او صحبت‌هایش را این گونه به پایان برد: «من تانک و نقطه زن و غلط انداز نیستم. من خاک پای شما، مسعود پزشکیان هستم.»

مصطفی پورمحمدی در مناظره چهارم دوباره به تندی به سعید جلیلی حمله کرد.

آقای پورمحمدی در بحث پرونده کرسنت به سعید جلیلی کنایه زد و گفت: «خدا را شکر دوستانی که اینجا هستند دانش دارند پس امیدوارم تحمل هم داشته باشند.»

او گفت در زمان مسئولیتش در سازمان بازرسی بنا بود «پرونده فساد حل شود، فاسدین محکوم شوند و قرارداد هم اجرا شود، چرا جلوی آن را گرفتید؟ با داد زدن چیزی حل نمی شود.»

آقای پورمحمدی از آقای جلیلی پرسید که چرا حاضر به مناظره درباره کرسنت نیست.

او برخی از نامزدهای ریاست جمهوری را متهم کرد که «خواسته یا ناخواسته، با توهم یا جهل مرکب» تحریم را «فرصت» می‌دانستند و در عمل به «جاده صاف‌کن دشمن» تبدیل شدند.

آقای پورمحمدی در پایان صحبت‌هایش خطاب به رای‌دهندگان گفت اگر باور دارند که او حرف‌های درستی می‌زند به او رای بدهند و به این فکر نکنند که او رای نخواهد آورد.

او گفت: «نگویید پورمحمدی رأی ندارد؛ اگر شما بخواهید دارد.»

سعید جلیلی در صحبت‌هایش به اتهام قبلی مصطفی پورمحمدی درباره کارشکنی ادعایی او در مسیر تفاهم با اف‌ای‌تی‌اف پاسخ داد و گفت رئیس‌جمهور نباید با «جمله‌هایی که در راهرو می‌شنود» تصمیم بگیرد.

او آقای پورمحمدی را متهم کرد که اطلاعی از جزئیات اف‌ای‌تی‌اف نداشته و به موضوع اشراف ندارد.

آقای جلیلی گفت با کسی که متهم است نباید مناظره کند، چرا که جای متهم در دادگاه است.

سعید جلیلی گفت به جای تاکید صرف بر مذاکره برای رفع تحریم، ایران باید همچنین اقداماتی کند که «دشمن از تحریم پشیمان شود.»

آقای جلیلی دولت حسن روحانی را متهم کرد که با تمرکز بر مذاکره با قدرت‌های غربی فرصت‌های تجاری را در منطقه، و همچنین در آفریقا و آمریکای لاتین از دست داده است.

او سخنانش را با تاکید بر این پایان برد که در زمان مسئولیت به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی، دبیرخانه این شورا، به گفته او «محل اجماع بخش‌های مختلف کشور شده بود.»

علیرضا زاکانی مثل مناظره‌های قبلی بیشترین تمرکزش بر حمله به دولت حسن روحانی بود.

او گفت بر خلاف وعده حسن روحانی که گفته بود عزت را به پاسپورت بر میگرداند در دوران او «۶۴ دانشجو از نروژ اخراج شدند بنزین به هواپیمای وزیر خارجه ندادند، به نوجوان ایرانی در فرودگاه امریکا دستبند زدند تمام اینها به خاطر این است که در سیاست خارجی ما با عزت نیستیم.»

آقای زاکانی همچنین به طور ویژه به پرونده کرسنت پرداخت و گفت حاضر است درباره آن با محمد خاتمی، حسن روحانی یا بیژن زنگنه مناظره کند.

آقای زنگنه در ویدیویی که دوشنبه شب منتشر شد، آقای زاکانی را «نوچه» سعید جلیلی خوانده و گفته است که آقای جلیلی از مناظره درباره کرسنت فرار می‌کند.

این نامزد انتخابات ریاست جمهوری در عین حال حمایت از آتش زدن سفارت‌خانه در تهران را رد کرد و گفت «ناظر به اتش زدن سفارت من نمی دانم چه کسی را می گویند، این اقایان یا افرادی که از سفارت خانه بالا رفتند را میگویند که من به عمرم هیچ وقت تایید نکردم.»

امیرحسین قاضی زاده هاشمی در این مناظره بارها از دولت ابراهیم رئيسی به منزله حلال مشکلات کشور یاد کرد و گفت رئيس جمهوری پیشین کشور «بدون کاسبی تحریم و شعار‌های دروغین در طول سه سال فروش روزانه نفت را به دومیلیون در روز افرایش داد». او گفت « همینجا به شما قول می‌دهم کسانی که می‌خواهند بار دیگر با وعده رفع تحریم‌ها رای جمع کنند، نتوانند تحریم را لغو کنند. تحریم بخشی از راهبر امنیتی ایالات متحده است و با تعطیلی کل برنامه هسته‌ای ایران نیز حل نشد. وعده زیبا دادن کار راحتی است، اما تجربه هشت ساله صحنه گردانان آقای پزشکیان نشان می‌دهد بر طرف کردن آن اثبات پذیر نیست.»

آقای قاضی‌زاده هاشمی در عین حال مدعی شد که «خطر آمریکا، چه با بایدن و چه با ترامپ» غیرقابل کتمان است «اما یک دهم خطر کسانی که راه درآمد نفتی را درون کشور بستند نبوده است.»

محمد باقر قالیباف در این مناظره که قرار بود بر سیاست خارجی و دیپلماسی متمرکز باشد بارها نام قاسم سلیمانی فرمانده سابق سپاه قدس جمهوری اسلامی ایران را به میان آورد که عملا فرماندهی عملیات فرامرزی سپاه را بر عهده داشت.

او گفت «شهید سلیمانی باور داشت که فرصت‌های ما در دل تهدیدات است. اولویت بنده در سیاست خارجی دولت چهاردهم دیپلماسی است. ما ده‌ها پرونده باز و نیمه باز داریم که سالهاست ادامه دارد که باید همه اینها به سرانجام برسد. مهمترین موضوعی که می‌تواند ما را در این بحث موفق کند یک اجماع است ما در سطح ملی نیازمند اجماع هستیم چراکه سیاست داخلی ما امتداد سیاست خارجی است.»

او در عین حال مدعی شد که دولت احتمالی مسعود پزشکیان ادامه دولت حسن روحانی است و گفت «ستادی که آقای پزشکیان کار می کنند همان ستاد روحانی است. این یعنی ما برگردیم به یک دهه قبل، برگردیم به تنش های قوا و اختلافات بین مردم و تنش های بین رهبری و برخی موضوعات دیگر یعنی اینکه اخلال در حکمرانی کشور صورت گیرد آیا سزاوار است در این مسیر حرکت کنیم.»

عمق اختلافات جناحی و از دست رفتن اعتماد مردم

کسری ناجی، بی‌بی‌سی

مناظره امشب بعید است که کسی را که تا امروز تصمصیم به رای دادن نداشت ترغیب کرده باشد که روز جمعه به پای صندوق رای برود.

قرار بود موضوع سیاست خارجی باشد که با وجود تحریم‌های بین‌المللی شاید مهمترین معضل کشور باشد. اما آنچه که شش نامزد انتخابات به نمایش گذاشتند عمق اختلاف‌های جناحی در کشور بود و میزان خسارت‌هایی که این دعواهای داخلی به کشور وارد کرده - دعواها و سیاست‌هایی که مردم را به گفته آنها به فلاکت کشانده است.

در مناظره صحبت از ده‌ها ملیارد دلار خسارت تنها در چند مورد به میان آمد. رقم احتمالا بسیار بیش از اینها است.

آنها یکدیگر به خیانت متهم کردند و کاسبی از تحریم‌ها؛ دعوای بزرگ بر سر مذاکره برای احیا توافق هسته‌ای بود که تندروها آنرا خسارت محض توصیف کردند. روشن شد که تندروها عزمی قوی برای آن ندارند و معتقدند ایران می‌تواند تحت تحریم‌ها هم به شکوفایی اقتصادی برسد.

مناظره‌ای بود غم‌انگیز از وضعیت کشور بعد از بیش از چهار دهه جمهوری اسلامی؛ عجیب نیست که بخش مهمی از مردم دیگر به گفته همین نامزدها نه به آنها اعتماد دارند و نه قول آنها را باور می‌کنند.

آیا رشد اقتصادی در پی امضای برجام منفی شد؟

بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی

در جریان چهارمین مناظره تلویزیونی بین نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری سعید جلیلی گفت: «در همان سال‌هایی که برجام امضا شد رشد اقتصادی ما شد صفر، شد منفی. متوسط آن شد هفت دهم درصد.»

بررسی های بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی نشان می‌دهد این ادعا نادرست است.

مرکز آمار ایران رشداقتصادی در سال امضای برجام یعنی سال ۱۳۹۵ را ۸/۳ درصد با احتساب نفت و ۶/۳ درصد بدون احتساب نفت اعلام کرد.

این ارقام در سال ۱۳۹۶، از سوی مرکز آمار، به ترتیب ۳/۷ درصد و ۴/۳ درصد اعلام شد.

رشد اقتصادی اما با خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷ رو به کاهش گذاشت. مرکز آمار ایران، این رقم را با احتساب درآمدهای نفتی منفی ۴.۹ درصد و بدون احتساب نفت منفی ۲/۴ درصد اعلام کرد.

نمودار زیر نوسان رشد اقتصادی در سال‌های پیش و پس از امضای برجام و همینطور پس از خروج آمریکا از این توافق را نشان می‌دهد.

مذاکره و تعامل با غرب یا نزدیکتر شدن به چین و روسیه؟ مساله این است

در پایان مناظره روز دوشنبه، تفاوت‌های نامزدها درباره سیاست خارجی مطلوبشان روشن‌تر شد و حالا می‌توان با دقت بهتری فهمید که آن‌ها در طیف نظریه‌های گوناگون موجود در این انتخابات، به کدام قطب نزدیک‌تر هستند.

در یک سوی این طیف – در واقع در قطب دست راست – نامزدها به طور کلی به ایده‌های ضدغربی رهبر و سپاه پاسداران نزدیک‌تر هستند که «نگاه به شرق» اولویت اصلی سیاست خارجی آنهاست.

اصلی‌ترین نامزد این قطب، سعید جلیلی است که از سال ۱۳۸۷ به عنوان نماینده رهبر در شورای عالی امنیت ملی عضو شد که از نگاه رهبر یک «نهاد بالادستی» است و در تعیین سیاست‌های کلی نظام نقشی اساسی دارد.

آقای جلیلی که از همفکران ابراهیم رئیسی محسوب می‌شد، در انتخابات پیشین به نفع او کنار رفت، اما ظاهرا اعتقاد دارد که حتی دولت او نیز به اندازه کافی ضدغربی نبوده و باید در این زمینه تندتر بود.

علیرضا زاکانی و امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی که در این طیف نزدیک به قطب سمت راست و در کنار سعید جلیلی جای می‌گیرند، همانند او همفکر ابراهیم رئیسی هستند و در بخش عمده مناظره از سیاست خارجی سه سال گذشته و به ویژه استراتژی «نگاه به شرق» دفاع کردند.

با تفاوتی اندک، محمدباقر قالیباف نیز در گروه همفکران سه نفر نزدیک به قطب سمت راست قرار می‌گیرد. او در عین حال در تلاش است تا بگوید به اندازه این سه نفر رادیکال نیست تا چه بسا بتواند آرای بیشتری کسب کند.

مصطفی پورمحمدی عملا به یکی از معماهای این انتخابات تبدیل شده است. او اصولگراست، اما به یکی از جدی‌ترین منتقدهای سیاست‌های حکومت در سه سال گذشته، تندروی و محدود کردن آزادی‌های شهروندان تبدیل شده است. پورمحمدی در سیاست خارجی نیز همین روش را پی گرفت و ایده‌های کاملا مخالف با امثال جلیلی بیان کرد و بر لزوم حل مساله انزوای بین‌المللی و مذاکره با کشورهای غربی تاکید کرد.

مسعود پزشکیان که با انتقادهای تند چهار نامزد محافظه‌کار رو‌به‌رو بود، با ادبیاتی محتاطانه از سیاست خارجی ضدغربی و تهاجمی در منطقه و جهان انتقاد کرد و گفت که اگر به قدرت برسد، تلاش خواهد کرد مساله برجام، تحریم و فهرست سیاه اف‌ای‌تی‌اف را حل کند.

در این مناظره هیچ کس درباره محدودیت‌هایی که نهاد ریاست‌جمهوری در تعیین و اجرای سیاست خارجی دارد، حرفی نزد.

* عکس‌های استفاده شده در گرافیک‌ها از آژانس عکس اروپا و رویترز