بیابان آتاکاما یکی از تاریک‌ترین نقاط زمین است، اما اکنون نور در حال هجوم به آن است

ساعت دو بامداد در بیابان آتاکامای شیلی است و من در تاریکی از خواب بیدار می‌شوم. داخل اتاقم آن‌قدر تاریک است که نمی‌توانم تشخیص دهم چشم‌هایم باز هستند یا بسته. دستم را به سمت تلفن همراهم دراز می‌کنم، به امید آن‌که نوری پیدا کنم و جهت خود را تشخیص دهم. اما بعد یادم می‌آید کجا هستم.

به‌جای آن، آرام به سمت در پشتی اتاق می‌روم؛ دری که مستقیم به کف بیابان باز می‌شود. روی کاشی‌های صاف روی سنگ‌ریزه‌ها و شن‌های خشک قدم می‌گذارم. فضای بیرون در سکوتی کامل فرو رفته است، اما ستارگان بالای سرم درخششی خیره‌کننده دارند؛ آسمان چیزی کمتر از یک منظره کامل و تمام‌عیار نیست.

در این طبیعت بکر، خاموش نگه داشتن چراغ‌ها پاداشی شگفت‌انگیز دارد.

ایتزیار د گرگوریو-مونزالوو، اخترفیزیک‌دان ارشد رصدخانه جنوبی اروپا در شیلی، می‌گوید: «روی زمین مکان‌های بسیار اندکی وجود دارد که چنین شرایطی داشته باشند.» اخترشناسانی مانند او دقیقا به خاطر همین منظره‌ای که من اکنون از آن لذت می‌برم به این بخش دورافتاده از بیابان آتاکاما می‌آیند.

اما هر سال نور مصنوعی شهرهای اطراف، مجتمع‌های صنعتی و عملیات‌های معدنی، آسمان را بیش از پیش کدر می‌کند. پژوهشگران در تلاش‌اند این چشم‌انداز را حفظ کنند، اما اگر تغییری رخ ندهد، یکی از آخرین نقاط زمین که هنوز از آلودگی نوری انسان‌ها در امان مانده، ممکن است به زودی آن‌قدر روشن شود که دیگر امکان کشف‌های تازه در آن وجود نداشته باشد.

آنچه در معرض خطر قرار دارد، در واقع درک ما از خود جهان هستی است.

وقتی در لندن، جایی که زندگی می‌کنم، به آسمان نگاه می‌کنم، هاله نور مصنوعی میلیون‌ها لامپ بر فراز شهر گسترده است و جز درخشان‌ترین ستاره‌ها، بقیه را از دید پنهان می‌کند. اما در بیابان آتاکاما، آسمان شب پرستاره‌تر و زنده‌تر از هر منظره‌ای است که تاکنون دیده‌ام.

من به پارانال آمده‌ام؛ پایگاه نجومی رصدخانه جنوبی اروپا که تعدادی از پیشرفته‌ترین تلسکوپ‌های زمینی جهان را در خود جای داده است. آسمان صاف و میزان بسیار اندک نور مصنوعی، در کنار موقعیت آن در بیابان کم‌جمعیت آتاکاما، این مکان را به محیطی ایده‌آل برای نجوم حرفه‌ای تبدیل کرده است.

وقتی به آسمان نگاه می‌کنم، نوار سفیدرنگ کهکشان راه شیری را می‌بینم که بر بوم آسمانی پوشیده از نقاط درخشان کشیده شده است. شگفت‌آورتر آن‌که دو لکه سبزرنگ را نیز می‌بینم که تصور می‌کردم مشاهده آن‌ها با چشم غیرمسلح غیرممکن باشد: ابرهای ماژلانی، دو کهکشان کوتوله. آن‌ها آن‌قدر دور هستند که بخشی از نورشان حدود ۲۰۰ هزار سال در فضا سفر کرده تا به ما برسد.

زمانی که آن نور هنوز ۲۰۰ سال با رسیدن به زمین فاصله داشت، لرد بایرون شعر تیره و آخرالزمانی خود با عنوان «تاریکی» را منتشر کرد؛ تصویری کابوس‌وار از جهانی که در آن هیچ نوری وجود ندارد. او نوشت: «خورشید درخشان خاموش شد» و «ستارگان در فضای جاودان، سرگردان و تاریک‌رو، حرکت می‌کردند». او از جهانی سراسر تاریکی هراس داشت. اما دو قرن بعد، ما مشکلی کاملا معکوس آن را ساخته‌ایم.

هر سال، نورهای مصنوعی خارج از پارانال بیشتر و بیشتر به این منطقه نزدیک می‌شوند. در اینجا تاریکی گنجی ارزشمند است که اکنون در معرض تهدید قرار دارد.

نبرد برای مقابله با گسترش نور مصنوعی در آتاکاما، نمونه کوچکی از مشکلی جهانی است. با گسترش استفاده از لامپ‌های برقی، اکنون حدود ۸۰ درصد جمعیت زمین زیر آسمان‌هایی زندگی می‌کنند که به آلودگی نوری دچار شده‌اند. مطالعه‌ای تازه درباره قابلیت مشاهده ستارگان نشان داده است که بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲، روشنایی آسمان در سطح جهان به دلیل آلودگی نوری به طور متوسط سالانه نزدیک به ۱۰ درصد افزایش یافته است. پژوهشگران محاسبه کردند اگر فردی در آغاز این دوره می‌توانست ۲۵۰ ستاره را ببیند، در پایان دوره تنها قادر به مشاهده ۱۰۰ ستاره خواهد بود.

روان‌شناسان این نظریه را مطرح می‌کنند که ناپدید شدن ستارگان از آسمان می‌تواند به سلامت روان آسیب بزند، زیرا یکی از پیوندهای دیرینه انسان با جهان طبیعی را از میان می‌برد. از سوی دیگر، بوم‌شناسان نشان داده‌اند هنگامی که نور مصنوعی حیوانات و گیاهان را فریب می‌دهد و آن‌ها تصور می‌کنند روز است، رفتار و فرایندهای زیستی‌شان دچار تغییر می‌شود و این امر می‌تواند اکوسیستم‌ها را مختل کند. به همین دلایل، برخی پژوهشگران معتقدند نور اضافی باید در کنار آلودگی شیمیایی هوا و آب، به عنوان یک آلاینده «سخت» طبقه‌بندی شود.

به بیان دیگر، جهان روشن‌تر لزوما جهانی بهتر و درخشان‌تر نیست.

نخستین هشدارها درباره این مسئله از دهه ۱۹۷۰، از سوی اخترشناسان مطرح شد. در آن زمان پژوهشگران در ایالت کالیفرنیا در آمریکا دریافتند نورهای شهر سان‌فرانسیسکو در حال ایجاد اختلال در رصدهای تلسکوپی آن‌هاست. آن‌ها پیش‌بینی کردند که افزایش ۱۰ درصدی روشنایی آسمان شب نسبت به سطح طبیعی آن، رصد آسمان از زمین را به شدت تحت تاثیر قرار خواهد داد.

تا سال ۲۰۲۲، دو سوم تلسکوپ‌های بزرگ جهان از این آستانه بحرانی عبور کرده بودند.

پژوهشگرانی که این یافته‌ها را منتشر کردند، هشدار دادند: «رصدخانه‌های نجومی را می‌توان به قناری معروف در معدن زغال‌سنگ تشبیه کرد. اگر حتی نتوانیم این قناری را زنده نگه داریم، دیگر نباید امیدی به حل آلودگی نوری به عنوان یک معضل زیست‌محیطی جهانی داشته باشیم.»

مطالعه آن‌ها نشان داد که بیابان آتاکاما یکی از معدود مکان‌های نجومی جهان است که همچنان پایین‌تر از این حد ۱۰ درصدی قرار دارد.

در دل تاریکی

رصدخانه پارانال از مجموعه رصدخانه جنوبی اروپا که در یکی از آخرین پناهگاه‌های تاریکی در جهان امروز قرار گرفته، میزبان مجموعه‌ای از پیشرفته‌ترین ابزارهای رصد کیهان است. از جمله این ابزارها می‌توان به «تلسکوپ بسیار بزرگ» (VLT) و برادر بزرگ‌تر آن، «تلسکوپ فوق‌العاده بزرگ» (ELT) اشاره کرد که قرار است تا سال ۲۰۲۹ به طور کامل ساخته شود و گنبد و سازه اصلی آن تا سال ۲۰۲۷ تکمیل خواهد شد.

برخی از مهم‌ترین دستاوردهای نجومی قرن بیست‌ویکم در همین مکان حاصل شده‌اند؛ از نخستین تصویر مستقیم از یک سیاره فراخورشیدی گرفته تا ردیابی حرکت ستارگانی که وجود یک سیاه‌چاله فوق‌پرجرم را در مرکز کهکشان ما، راه شیری، تایید کردند.

به محض ورود، متوجه می‌شوید که تاریکی در اینجا تا چه اندازه ارزشمند است. شب‌ها پرده‌ها، کرکره‌ها و سایه‌بان‌ها همه پنجره‌ها را می‌پوشانند. کل مجموعه به گونه‌ای طراحی شده که از نشت نور جلوگیری شود. در گوشه‌وکنار تاسیسات، پوسترهایی با شعار «تاریکی زیباست» دیده می‌شود که از افراد می‌خواهد پرده‌ها را بکشند یا هنگام حضور در فضای باز، نور چراغ‌قوه‌های خود را کم کنند. پس از غروب خورشید، به رانندگان نیز توصیه می‌شود چراغ‌های اصلی خودروهای خود را خاموش کنند.

پارانال در ارتفاع ۲۶۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد و رسیدن به آن از آنتوفاگاستا، نزدیک‌ترین شهر در فاصله ۱۳۰ کیلومتری، حدود دو ساعت زمان می‌برد. به جز جاده‌ها، در هیچ جهتی نشانه‌ای از حضور انسان دیده نمی‌شود؛ تنها بیابانی موج‌دار و اقیانوس آرام.

ادواردو اوندا-سانزانا، اخترشناس دانشگاه آنتوفاگاستا که از مهم‌ترین صداهای هشداردهنده درباره آلودگی نوری در شیلی است، می‌گوید دلیل اینکه آسمان این رصدخانه و دیگر رصدخانه‌های آتاکاما تاریک مانده، ساده است: «این وضعیت در واقع نتیجه محافظت‌های انسانی نیست، بلکه اساسا حاصل غیبت انسان‌هاست. فواصل در بیابان آتاکاما آن‌قدر زیاد است که بسیار موثرتر از هرگونه مقرراتی عمل کرده‌اند. این مسافت‌ها در واقع دژهای دفاعی اصلی این مناطق تاریک بوده‌اند.»

با این حال، در سال‌های اخیر نور فزاینده شهر آنتوفاگاستا آرام‌آرام به حاشیه میدان دید رصدهای نجومی نفوذ کرده است. ماهواره‌ها نیز بسیار بیشتر شده‌اند. زمانی که من از این منطقه بازدید کردم، مجموعه‌ای از ۲۰ تا ۳۰ ماهواره را دیدم که یکی پس از دیگری از آسمان عبور می‌کردند و همه آن‌ها با چشم غیرمسلح قابل مشاهده بودند.

برای اخترشناسان، ماهواره‌ها فعلا مشکلی قابل مدیریت هستند. اما اگر شرکت‌هایی مانند اسپیس‌ایکس به اهداف خود برسند، ممکن است به زودی هزاران ماهواره دیگر وارد آسمان شوند و تصاویر رصدی را مختل کنند. در صورت اجرای برخی طرح‌ها برای استفاده از ماهواره‌ها به عنوان مراکز داده مداری هوش مصنوعی، تعداد آن‌ها می‌تواند به یک میلیون برسد.

اما بزرگ‌ترین تهدید فوری برای پارانال و دیگر رصدخانه‌ها، فعالیت‌های صنعتی است؛ معادن و تاسیسات انرژی روز به روز به آن‌ها نزدیک‌تر می‌شوند.

ایتزیار د گرگوریو-مونزالوو، نماینده رصدخانه جنوبی اروپا در شیلی، می‌گوید: «ما سال‌هاست پیشروی آلودگی نوری را زیر نظر داریم. حدود چهار یا پنج سال پیش شاهد افزایش بسیار قابل توجهی در میزان این آلودگی بودیم، زیرا صنایع بیشتری در منطقه مستقر شدند و به پارانال نزدیک‌تر شدند.»

این نگرانی‌ها اخیرا در قالب یک تهدید مشخص نمایان شد: یک ابرپروژه صنعتی به نام «اینا» که شرکت «ای‌ئی‌اس آندز» قصد داشت آن را تنها در فاصله چند کیلومتری پارانال احداث کند. رصدخانه جنوبی اروپا در سال ۲۰۲۵ هشدار داده بود که این پروژه می‌تواند میزان آلودگی نوری را در برخی از تلسکوپ‌ها تا ۵۰ درصد افزایش دهد و همچنین باعث افزایش آشفتگی‌های جوی و لرزش‌هایی شود که ممکن است کیفیت رصدها را بیش از پیش کاهش دهد.

در اوایل سال ۲۰۲۶، شرکت ای‌ئی‌اس آندز اعلام کرد که تصمیم گرفته این پروژه را پیش نبرد. این شرکت دلیل این تصمیم را اولویت‌های تجاری دیگر عنوان کرد، نه اعتراض‌های جامعه علمی.

این شرکت به بی‌بی‌سی گفت: «اگرچه پروژه اینا کاملا با سایر فعالیت‌های منطقه سازگار است، اما ای‌ئی‌اس آندز تصمیم گرفته تلاش‌های خود را بر توسعه و ساخت مجموعه پروژه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر و ذخیره‌سازی انرژی متمرکز کند.»

اما برای اخترشناسان، این پایان ماجرا نیست. آن‌ها نگران‌اند که در صورت تغییر نکردن مقررات مربوط به آلودگی نوری در شیلی، پروژه‌های مشابه دیگری نیز مطرح شوند.

اوندا-سانزانا می‌گوید: «چارچوب‌های قانونی دقیقا همان چیزی هستند که یک سال پیش بودند. هنوز هیچ تغییر واقعی در قانون رخ نداده است. اگر احساس فوریت را از دست بدهیم، کاملا ممکن است که پروژه مشابه دیگری در سال ۲۰۲۶ مطرح شود و دوباره دقیقا با همین بحران روبه‌رو شویم.»

به گفته او و گرگوریو-مونزالوو، بخشی از مشکل این است که ارزیابی‌های زیست‌محیطی این تاسیسات صنعتی همچنان بر اساس همان آستانه آلودگی نوری «حداکثر ۱۰ درصد افزایش» انجام می‌شود؛ معیاری که به دهه ۱۹۷۰ بازمی‌گردد.

گرگوریو-مونزالوو توضیح می‌دهد: «اگر میزان آلودگی آسمان بیش از ۱۰ درصد نباشد، عملا پروژه تایید می‌شود و می‌توانند آن را بسازند.»

اما برای مکانی مانند پارانال، حتی افزایش بیش از یک درصد نیز خبر بدی است. اوندا-سانزانا می‌گوید: «در دهه ۱۹۷۰ اصلا از وجود مکان‌هایی مانند پارانال آگاه نبودند. اگر اجازه افزایش ۱۰ درصدی بدهید، در عمل این محل را نابود کرده‌اید.»

در سال ۲۰۲۵، اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی دستورالعمل‌های خود را به‌روزرسانی کرد و آستانه ۱۰ درصدی را به طور قابل توجهی کاهش داد. این نهاد خواهان تعیین سقف مجاز آلودگی نوری برای هر رصدخانه بر اساس شرایط خاص آن شد. از آنجا که پارانال یکی از تنها شش رصدخانه حرفه‌ای جهان است که میزان آلودگی نوری در آن کمتر از یک درصد باقی مانده، این دستورالعمل‌ها بر ضرورت تلاش‌های ویژه برای حفظ این تاریکی تاکید می‌کنند.

با این حال، اخترشناسان می‌گویند حتی اگر صنایع نیز به این استانداردهای جدید پایبند باشند، باز هم ممکن است کافی نباشد، زیرا به گفته آن‌ها اجرای مقررات در حال حاضر ضمانت اجرایی موثری ندارد. علاوه بر این، بر اساس قوانین کنونی ممکن است دو پروژه صنعتی به طور جداگانه مجوز دریافت کنند، اما مجموع نور تولیدشده آن‌ها از حد مجاز فراتر رود.

اوندا-سانزانا توضیح می‌دهد: «اثر تجمعی این نورها همچنان می‌تواند آسمان را نابود کند.»

اخترشناسان اکنون در حال رایزنی برای تصویب یک استاندارد تکمیلی هستند که به مقام‌های شیلی اجازه دهد در صورتی که میزان آلودگی نوری منطقه از حد مشخصی فراتر رفت، مداخله کنند.

اوندا-سانزانا می‌گوید: «این استاندارد تکمیلی به دولت امکان می‌دهد واکنش نشان دهد و بگوید: 'بسیار خوب، باید این منطقه را از آلودگی پاک کنیم.' یعنی نورها را کاهش دهیم، فناوری‌ها را تغییر دهیم یا اقدام دیگری انجام دهیم تا محیط به وضعیت مناسب بازگردد.»

آنچه در آتاکاما رخ می‌دهد ممکن است در نگاه نخست یک مشکل محلی به نظر برسد، اما در بلندمدت می‌تواند بر درک کل بشریت از کیهان تاثیر بگذارد. هرچند می‌توان برای فرار از آلودگی نوری تلسکوپ‌ها را به فضا فرستاد، اما این ابزارها کارکردهای متفاوتی دارند. برای مثال، تلسکوپ فضایی جیمز وب با کشفیاتش خبرساز شده است، اما اخترشناسان همچنان به آینه‌های عظیم رصدخانه‌های زمینی نیاز دارند که جزئیات بسیار دقیق‌تری ارائه می‌دهند.

«تلسکوپ فوق‌العاده بزرگ» که در حال ساخت است، آینه‌ای به عرض ۳۹ متر خواهد داشت؛ ابعادی که آن‌قدر بزرگ است که امکان قرار دادن آن روی یک موشک وجود ندارد.

اخترشناسان هشدار می‌دهند اگر اجازه دهیم درخشش نورهای ساخت بشر هرچه بیشتر در آسمان گسترش پیدا کند، تنها علم آسیب نخواهد دید، بلکه خطر آن وجود دارد که پیوند خود را با کهکشان و جهانی که در آن زندگی می‌کنیم از دست بدهیم.

پس از آنکه ساعت دو بامداد برای تماشای آسمان خیره‌کننده آتاکاما از خواب بیدار شدم، به این فکر افتادم که این روزها چقدر کم به ستارگان نگاه می‌کنم و چگونه درخشش مصنوعی شهر محل زندگی‌ام آن‌قدر همه‌جا عادی شده که دیگر متوجه نمی‌شوم چه چیزهایی را از دید من پنهان کرده است.

یافتن تاریکی واقعی روزبه‌روز دشوارتر می‌شود.

اوندا-سانزانا می‌گوید: «مشکل اصلی، کمیاب شدن این تاریکی است. پنجاه سال پیش، آسمان‌های تاریک در بسیاری از نقاط جهان فراوان بودند. اما چیزی که زمانی عادی و در دسترس بود، امروز به منبعی بسیار نادر تبدیل شده است. این محیط‌های ارزشمند اکنون در معرض خطر هستند و اگر از آن‌ها محافظت نکنیم، به زودی از دست خواهند رفت. و اگر این نبرد را ببازیم، هیچ جایگزینی برای آن‌ها وجود نخواهد داشت.»