«اکتاگون»؛ چرا مقر جدید وزارت دفاع مصر بحث‌برانگیز شده است؟

عبدالفتاح سیسی، رئیس‌جمهور مصر، در مراسمی رسمی و بزرگ در پایتخت اداری جدید این کشور، مقر تازه فرماندهی راهبردی نیروهای مسلح را که با نام «اکتاگون» (ساختمان هشت‌ضلعی) شناخته می‌شود، افتتاح کرد. این مراسم با پوشش گسترده رسانه‌ای و استقبال مقام‌های رسمی همراه بود.

آقای سیسی در این مراسم با لباس نظامی ظاهر شد که نخستین حضور او با این پوشش در حدود هشت سال گذشته و ششمین بار از زمان به قدرت رسیدنش در سال ۲۰۱۴ بود.

مقام‌های مصری اعلام کردند افتتاح این مجموعه در چارچوب آنچه «افزایش آمادگی رزمی و اداری» کشور توصیف کردند، انجام شده است.

اما این پروژه همزمان بحث‌هایی را برانگیخته است. حامیانش آن را گامی در مسیر نوسازی ساختار فرماندهی نظامی می‌دانند، اما منتقدان می‌گویند زمان‌بندی اجرای آن و اولویت دادن به چنین هزینه‌هایی در شرایط دشوار اقتصادی مصر، پرسش‌هایی را مطرح می‌کند.

اکتاگون چیست؟

مجتمع فرماندهی استراتژیک مصر که با نام «اکتاگون» شناخته می‌شود، مقر جدید وزارت دفاع مصر است و در پایتخت اداری جدید واقع شده است.

بر اساس اطلاعاتی که مقام‌های مصری منتشر کرده‌اند، این مجموعه در زمینی به وسعت حدود ۹۲ کیلومتر مربع، ساخته شده و سامانه یکپارچه‌ای را برای فرماندهی و مدیریت نیروهای مسلح در خود جای داده است.

این مجتمع از ۱۳ منطقه راهبردی تشکیل شده که شامل تاسیسات نظامی، اداری و خدماتی است. در میان آنها هشت ساختمان با طراحی هشت‌ضلعی (اکتاگون) قرار دارد که دو ساختمان اصلی در مرکز مجموعه را احاطه کرده‌اند. همچنین امکانات لجستیکی و بخش‌هایی برای پشتیبانی از عملیات فرماندهی و مدیریت نیز در آن پیش‌بینی شده است.

مومن اشرف، پژوهشگر سیاست‌ها و قراردادهای دفاعی، می‌گوید ایجاد یک مجتمع متمرکز برای فرماندهی نظامی، اقدامی منحصر به مصر نیست و کشورهای مختلف برای تجمیع مراکز فرماندهی و مدیریت خود در یک مکان، از الگوهای مشابه استفاده کرده‌اند.

او به عنوان نمونه به پنتاگون اشاره می‌کند که در سال ۱۹۴۳ برای یکپارچه‌سازی وزارت جنگ آمریکا ساخته شد؛ وزارتخانه‌ای که پیش از آن در ده‌ها ساختمان پراکنده بود. او همچنین از مرکز ملی مدیریت دفاع روسیه نام می‌برد که ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۱۴ در ساحل رود مسکوا افتتاح کرد.

به گفته آقای اشرف، فرماندهی ارتش مصر و شاخه‌های مختلف آن دهه‌ها در ساختمان‌های قدیمی پراکنده در قاهره مستقر بودند؛ وضعیتی که همکاری مشترک میان نیروها را به یکی از نقاط ضعف مزمن ارتش تبدیل کرده بود و در عین حال حفاظت از این مراکز را در شهری با بیش از ۲۰ میلیون نفر جمعیت دشوار می‌کرد.

تسلیحات جدید

در مراسم افتتاحیه که حدود دو ساعت به طول انجامید، چند سامانه نظامی جدید نیز به نمایش گذاشته شد؛ از جمله سامانه پدافند هوایی دوربرد روسی «اس-۳۰۰ وی‌ام آنتی-۲۵۰۰» و همچنین بالگرد تهاجمی «کا-۵۲» که با نام «تمساح نیل» شناخته می‌شود.

سرلشکر سمیر راغب، کارشناس نظامی، می‌گوید سامانه «اس-۳۰۰ وی‌ام» پیش‌تر نیز در برخی مناسبت‌های نظامی به نمایش درآمده بود و طی سال‌های گذشته به عنوان بخشی از شبکه چندلایه پدافند هوایی مصر وارد خدمت شده است.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، این سامانه توانایی مقابله با اهداف فواصل دور از جمله هواپیماها و موشک‌های بالستیک را در قالب یک شبکه یکپارچه پدافند هوایی فراهم می‌کند.

آقای راغب می‌گوید این سامانه بر قابلیت‌های رهگیری دوربرد متکی است و در چارچوب یک سیستم دفاع هوایی چندلایه عمل می‌کند که هدف آن حفاظت از حریم هوایی و اهداف استراتژیک است.

یاسر کمال طودی، فرمانده نیروهای پدافند هوایی مصر، نیز در گفت‌وگو با رسانه‌ها اعلام کرد که این نیروها در حال اجرای روندی جامع برای نوسازی هستند که بر ایجاد سامانه‌های چندلایه و ادغام فناوری‌های نوین از جمله هوش مصنوعی، لیزر و انرژی هدایت‌شده تکیه دارد.

او گفت هدف از این برنامه، هماهنگ شدن با تحولات جنگ‌های مدرن است که به شکل فزاینده‌ای بر پهپادها، موشک‌های بالستیک و سلاح‌های فراصوت وابسته شده‌اند.

دلایل انتخاب محل

عبدالفتاح سیسی گفت انتخاب محل استقرار فرماندهی استراتژیک در پایتخت اداری جدید با هدف جلوگیری از تاثیرپذیری آن از هرگونه فشار یا تلاش برای محاصره در دوره‌های بحران انجام شده است.

او به رویدادهای سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ اشاره کرد که در جریان آن برخی نهادهای حاکمیتی از جمله دادگاه عالی قانون اساسی، هیئت دولت و وزارت دفاع با فشارها و محاصره‌هایی روبه‌رو شدند. به گفته آقای سیسی، انتقال این مراکز به پایتخت جدید با هدف «حفاظت از کشور در برابر تکرار چنین سناریوهایی» صورت گرفته است.

اما مدحت زاهد، نایب‌رئیس حزب مخالف «ائتلاف مردمی سوسیالیست»، با این دیدگاه موافق نیست و معتقد است چنین اقداماتی «ممکن است از ساختمان‌ها محافظت کند، اما از کشور محافظت نخواهد کرد».

او می‌گوید حفاظت از نهادهای دولتی زمانی محقق می‌شود که بحران‌هایی که به اعتراضات ژانویه ۲۰۱۱ منجر شد، برطرف شوند.

آقای زاهد همچنین معتقد است گسترش چنین اقداماتی می‌تواند خود عاملی تحریک‌کننده باشد و به افزایش فاصله میان دولت و جامعه بینجامد.

در مقابل، سمیر راغب، کارشناس نظامی، تاکید می‌کند که ایجاد یک مرکز جدید فرماندهی نظامی در پایتخت اداری جدید، با توجه به تحول ماهیت جنگ‌ها، به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است.

به گفته او، در گذشته تهدیدهایی که مناطق داخلی کشور را هدف قرار می‌دادند محدود بودند، اما اکنون پهپادها و موشک‌های دوربرد می‌توانند مناطقی را هدف بگیرند که پیش‌تر در معرض خطر قرار نداشتند.

پایتخت اداری جدید

اکتاگون بخشی از پروژه پایتخت اداری جدید مصر است که در حدود ۵۰ کیلومتری شرق قاهره ساخته شده است.

حدود ۹ سال پیش، عبدالفتاح سیسی آغاز این پروژه را در زمینی به وسعت بیش از ۹۲۰ کیلومتر مربع در شرق قاهره اعلام کرد. دولت مصر هدف از آن را ایجاد مرکز جدیدی برای مدیریت و فعالیت‌های اقتصادی عنوان کرد، اما مخالفان گفتند این طرح بار اقتصادی بیشتری بر دوش کشور می‌گذارد و منابع مالی را از اولویت‌های مهم‌تر منحرف می‌کند.

آقای سیسی بارها این انتقادها را رد کرده و گفته است پایتخت جدید هزینه مستقیمی بر بودجه دولت تحمیل نکرده و با سرمایه‌گذاری‌هایی ساخته شده که برای تبدیل منطقه‌ای بیابانی به یک مرکز شهری با ارزش اقتصادی جذب شده‌اند.

او همچنین گفته است ساختمان‌های دولتی که در قاهره تخلیه شده‌اند، در پروژه‌های جدید مورد استفاده قرار خواهند گرفت و به گفته او سالانه میلیاردها پوند مصر درآمد ایجاد خواهند کرد.

اما مدحت زاهد این استدلال را نمی‌پذیرد و می‌گوید این منابع از خارج از اقتصاد ملی تامین نشده‌اند، بلکه از حوزه‌های دیگری منتقل شده‌اند که به اعتقاد او باید صرف بهبود سطح زندگی شهروندان و حل بحران‌هایی می‌شدند که در گذشته مردم را به اعتراض واداشته بود.

اقتصاد نظامی

مقام‌های مصری هزینه ساخت مجتمع فرماندهی راهبردی جدید، معروف به اکتاگون، را اعلام نکرده‌اند. جزئیات بودجه دفاعی و هزینه‌های نظامی نیز معمولا منتشر نمی‌شود و به همین دلیل برآورد هزینه چنین پروژه‌هایی به تخمین‌های غیررسمی یا پژوهش‌های مستقل متکی است.

در این چارچوب، مومن اشرف، پژوهشگر سیاست‌ها و قراردادهای دفاعی، هزینه ساخت این مجموعه را بر اساس تحلیل داده‌های منتشرشده درباره ابعاد و تجهیزات آن حدود ۱۲۵ میلیون دلار برآورد می‌کند. با این حال، دولت مصر تاکنون رقم رسمی کل هزینه پروژه را اعلام نکرده است.

در سال ۲۰۱۹، مرکز کارنگی خاورمیانه در پژوهشی اعلام کرد ارتش مصر نقش اقتصادی گسترده‌ای دارد و بر اساس قانون، مدیریت و بهره‌برداری از اراضی مختلف را نیز بر عهده گرفته است. این پژوهش می‌گوید چنین الگویی به تامین مالی برخی پروژه‌ها، از جمله طرح‌های بزرگ عمرانی، کمک می‌کند. همچنین در این مطالعه آمده است که بخشی از این فعالیت‌های اقتصادی از شفافیت کامل یا نظارت مستقیم پارلمانی برخوردار نیست.

مدحت زاهد این دیدگاه‌ها را نیز از زاویه‌ای دیگر نقد می‌کند و می‌گوید نبود شفافیت مالی، از نظر او، نشانه ضعف سازوکارهای نظارت مالی در کشور است. او همچنین از آنچه «اختلال در تعیین اولویت‌ها» می‌خواند انتقاد می‌کند و معتقد است این منابع مالی باید بیشتر به بخش‌هایی مانند بهداشت، آموزش و بهبود سطح زندگی مردم اختصاص یابند.

در مقابل، کریم عمده، رئیس واحد اقتصادی مرکز مطالعات و پژوهش‌های تحریر، می‌گوید ماهیت هزینه‌های نظامی با سایر بخش‌ها متفاوت است و برخی جزئیات آن به دلایل مرتبط با امنیت ملی منتشر نمی‌شود.

او می‌گوید ارتش مصر فعالیت‌های اقتصادی و منابع مالی اختصاصی خود را دارد و بخشی از هزینه‌هایش را از این محل تامین می‌کند. به گفته او، هزینه‌های نظامی مصر در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه در سطح پایینی قرار دارد و حدود یک و یک‌دهم درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد، در حالی که برخی کشورهای منطقه سهم بیشتری از اقتصاد خود را به بودجه دفاعی اختصاص می‌دهند.