از ۹ اسفندماه تا تدفین علی خامنه‌ای؛ آیا احکام اسلامی رعایت شد؟

مراسم تشییع علی خامنه‌ای از جمعه قبل شروع شد و تا امروز با خاکسپاری او در حرم امام رضا در مشهد ادامه خواهد داشت.

تابوت‌های رهبر سابق ایران و چهار نفر از اعضای خانواده‌اش صبح روز شنبه، ۱۳ تیر (چهارم ژوئیه ۲۰۲۶) در جایگاه مصلای تهران در معرض دید عموم مردم قرار گرفت. تابوت‌ها با پرچم ایران پوشیده شده بودند و از نظر ارتفاع بلندتر از تابوت‌های معمول به چشم می‌آمدند و درمحفظه شیشه‌ای قرار داشتند. قرار گرفتن تابوت درفضای شیشه‌ای، علاوه بر مسائل امنیتی، می‌تواند گویای استفاده از یک سیستم خنک کننده با قابلیت تنظیم دما نیز باشد.

از نظر فیزیکی و جسمی، درباره جراحاتی که منجر به کشته شدن علی خامنه‌ای شد، اطلاعاتی در دست نیست؛ آنچه از قول مقام‌های رسمی گفته شده حجم سنگین انفجارها است.

بعد از اعلام خبر کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی ایران و تاخیر در برگزاری مراسم خاکسپاری او، درباره کم و کیف نگهداری‌ و احکام شرعی و فقهی این موضوع سوالات متعددی در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی مطرح شد تا جایی که چند روز به برگزاری مراسم تشییع و تدفین او، مقام‌های ایران در این باره اظهار نظر کردند.

ایمان عطارزاده، سخنگوی ستاد برگزاری مراسم تشییع گفت: « پیکرها در کمال تکریم و مراقبتی که انجام شده با رعایت موازین شرعی و قانونی تاکنون محافظت شده و پیکرها نه به خاک سپرده شدند و نه به صورت ودیعه در جایی نگهداری شدند.»

ایمان عطارزاده درباره نحوه «رعایت موازین شرعی» توضیح بیشتری نداد اما در عین حال از یک روش خاکسپاری موقت در بین مسلمانان به نام «ودیعه» سخن گفت.

فاصله زمانی کشته شدن علی خامنه‌ای و خاکسپاری او این سوال را مطرح کرده است که « موازین شرعی» برای مسلمان درگذشته چیست و برای این شرایط، چه احکامی وجود دارد؟

اهمیت «حفظ حرمت مردگان» در اسلام

از لحظه‌ای که جان، از بدن هر انسان بیرون می‌رود، جسم متوفی محترم شمرده می‌شود و تا زمان خاکسپاری، آداب و رسومی رعایت می‌شود. این آداب و رسوم گاهی از احادیث و روایات می‌آید و گاهی از سنن و فرهنگ.

اسلام، حساسیت ویژه‌ای بر « حفظ حرمت» جنازه دارد. این دین خاکسپاری سریع را جزیی از حرمت می‌داند.

در کشتار خونین دی‌ماه سال گذشته، وقتی پیکر معترضان را با کانتینر و کامیون، روی هم انداختند و تصاویر دلخراشی از نحوه نگهداری پیکر آنها منتشر شد، این بحث مطرح شد که براساس تاکیدها و اصول اسلامی چرا حرمت کشته‌ها و خانواده‌های داغدار رعایت نمی‌شود و برای خاکسپاری‌شان محدودیت‌ها و ملاحظات امنیتی اعمال می‌شود.

حسن فرشتیان، پژوهشگر دینی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «در فقه شیعه، جنازه انسان همانند خود انسان دارای احترام است. به همین دلیل حتی درباره پیکر دشمنان نیز اصولی برای حفظ حرمت وجود دارد.»

به گفته او، در دوران پیش از اسلام و در برخی جنگ‌های قبیله‌ای، رسم بر این بود که پس از کشتن دشمن، پیکر او را مثله می‌کردند و قطعه‌قطعه کردن جسد نشانه پیروزی و برتری تلقی می‌شد. اسلام با این رفتار مخالفت کرد و آن را حرام دانست. بر همین اساس، حتی دشمن کشته‌شده نیز دارای حرمت است و نباید مورد اهانت قرار گیرد.

به اعتقاد این پژوهشگر، دست‌کم سه دلیل برای حفظ حرمت میت می‌توان برشمرد. نخست آنکه فرد متوفی دارای خانواده و بستگانی است که به او تعلق خاطر دارند و اهانت به جنازه، احساسات آنان را جریحه‌دار می‌کند. دوم آنکه حفظ احترام مردگان بخشی از اخلاق عمومی جامعه است و بی‌احترامی به پیکر انسان می‌تواند به تضعیف این ارزش اجتماعی بینجامد. سوم آنکه حتی نمادها و یادگارهای اشخاص نیز برای بازماندگان محترم‌ هستند.

او همچنین خاطرنشان می‌کند که در فقه اسلامی برای تعرض به جسد مرده نیز احکام ویژه‌ای در نظر گرفته شده است. همان‌گونه که آسیب رساندن به بدن انسان زنده دارای احکام و مسئولیت‌های شرعی است، درباره قطع عضو یا تعرض به میت نیز مقررات خاصی وجود دارد و این امر نشان‌دهنده استمرار حرمت انسان پس از مرگ است.

اسلام و تعجیل در خاکسپاری

در فقه امامیه تعجیل در دفن میت مورد تأکید فراوان است. فقهای شیعه تصریح کرده‌اند که بدن میت نباید بی‌دلیل نگهداری شود و دفن باید در اولین فرصت ممکن صورت گیرد مگر آنکه ضرورت و دلیل مهمی وجود داشته باشد.

حسن فرشتیان، پژوهشگر دینی، با اشاره به اهمیت دفن سریع میت در فقه شیعه و سنی می‌گوید: «تعجیل در خاکسپاری از توصیه‌های مورد تأکید شریعت است، اما در فقه شیعه واجب شرعی و الزام شرعی و وجوب فقهی ندارد.»

به گفته آقای فرشتیان، بسیاری از توصیه‌های مطرح‌شده در متون دینی جنبه ارشادی دارند یعنی در کنار بعد دینی، ناظر به مصالح اجتماعی و بهداشتی نیز هستند. در روزگاری که امکانات نگهداری اجساد وجود نداشت، تأخیر در دفن می‌توانست مشکلات بهداشتی ایجاد کند و از این رو بر تسریع در خاکسپاری تأکید می‌شد.

وی توضیح می‌دهد که در فقه شیعه، هرچند دفن سریع میت توصیه شده، اما این توصیه الزام‌آور نیست. بخشی از این تأکید نیز به احترام میت و رعایت شان و منزلت او بازمی‌گردد. در مقابل، در میان اهل سنت این توصیه با جدیت بیشتری مطرح شده و برخی از فقها بر این باورند که در صورت امکان، فرد متوفی باید در همان روز و پیش از غروب آفتاب به خاک سپرده شود.

حسن فرشتیان اضافه می‌کند که در دهه‌های اخیر، بررسی‌های پزشکی قانونی، تشریفات اداری و نیز برنامه‌ریزی خانواده‌ها برای برگزاری مراسم سوگواری، سبب شده است که فاصله میان فوت و خاکسپاری معمولاً بیشتر از یک روز باشد.

«دفن امانی یا ودیعه» چیست؟

وقتی که خبر خاکسپاری علی خامنه‌ای به شکل «ودیعه» و امانی در شهر قم تکذیب شد، این سوال مطرح شد که کم و کیف این نوع خاکسپاری چگونه است؟

حسن فرشتیان با اشاره به مفهوم «امانت‌سپاری» می‌گوید در سنت شیعی نوع دیگری از دفن وجود دارد که به عنوان آرامگاه دائمی محسوب نمی‌شود. در این شیوه، پیکر متوفی به طور موقت در مکانی دفن می‌شد تا در فرصت مناسب به محل مورد نظر منتقل شود.

او یادآور می‌شود که در ایران، به‌ویژه از دوران قاجار تا بخش مهمی از دوران پهلوی، خانواده‌های مذهبی گاه پیکر بستگان خود را به طور موقت دفن می‌کردند تا در فرصت مناسب به نجف یا کربلا منتقل کنند. در برخی موارد حتی پس از سال‌ها استخوان‌های متوفی از محل موقت خارج و به مقصد نهایی منتقل می‌شد.

به گفته او، نمونه شناخته‌شده آن، دفن موقت علی شریعتی در زینبیه سوریه است. همچنین هنوز نیز مواردی وجود دارد که افراد برای انتقال به محل مورد وصیت متوفی یا محل مورد نظر خانواده، به صورت امانت به خاک سپرده شده‌اند.

از حسن نصرالله تا علی خامنه‌ای

فاصله میان کشته شدن تا خاکسپاری علی خامنه‌ای با واکنش‌های بسیاری در داخل و خارج از کشور روبرو شد.

شرایط ویژه جمهوری اسلامی ایران به خاطر جنگ و آتش‌بس موجب شد که موضوع خاکسپاری رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران فراتر از مسائل دینی و عرفی مورد توجه قرار بگیرد و به متغیرهای سیاسی، امنیتی و تبلیغاتی نیز گره بخورد.

ملموس‌ترین نمونه شرایط خاکسپاری رهبر جمهوری اسلامی ایران در خاکسپاری حسن نصرالله، دبیرکل پیشین حزب‌الله لبنان اتفاق افتاد.

حسن نصرالله، دبیرکل حزب‌الله لبنان ۵ مهر ۱۴۰۳ کشته شد و مراسم تشییع او روز پنجم اسفند ۱۴۰۳، پس از حدود پنج ماه برگزار شد. در آن زمان منابع مختلف گزارش دادند که حزب‌الله به دلیل ادامه جنگ با اسرائیل و خطر حملات مجدد، امکان برگزاری مراسم عمومی ندارد و جسد او به طور موقت در محل محرمانه‌ای نگهداری شده بود. در نهایت، مراسم خاکسپاری حسن نصرالله با حضور صدها هزار نفر در بیروت برگزار شد و به یک نمایش سیاسی و نماد قدرت حزب‌الله تبدیل شد.

حسن فرشتیان، پژوهشگر دینی درباره مواردی مانند خاکسپاری حسن نصرالله و علی خامنه‌ای می‌گوید فقه اسلامی حکم ویژه و مستقلی برای مدت زمان نگهداری اموات پیش‌بینی نکرده است.

به گفته او، فاصله میان فوت و دفن ممکن است چند ساعت، چند روز، چند هفته یا حتی چند ماه باشد. آنچه در فقه مورد تأکید قرار گرفته، اصل احترام به میت و رعایت موازین مربوط به نگهداری اوست.

او معتقد است که بسیاری از این امور به عرف، مقررات کشورها و شرایط اجتماعی واگذار شده است. چنان‌که امروزه در بسیاری از کشورهای جهان، به‌ویژه در موارد مرگ‌های ناگهانی یا مشکوک، فرآیند بررسی قضایی و پزشکی ممکن است چندین روز یا حتی بیشتر طول بکشد و مراسم دفن تا پایان آن مراحل به تعویق بیفتد.

او تأکید می‌کند که شکل نگهداری از پیکر متوفی نیز تابع عرف و امکانات هر دوره است. در گذشته خانواده‌ها گاه پیکر عزیزان خود را یک شب در منزل نگهداری می‌کردند، اما امروزه با تغییر مقررات، ساختار شهرها و الزامات بهداشتی، این رویه‌ها دگرگون شده است.