اوکراین تسلیحات هسته‌ای خود را کنار گذاشت، حالا می‌پرسد چرا؟

زیر آسمان خاکستری سنگین و لایه‌ای نازک از برف، آثار عظیم خاکستری و سبز دوران جنگ سرد، گذشته اوکراین تحت اتحاد جماهیر شوروی را به یاد می‌آورند.

موشک‌ها، پرتابگرها و وسایل حمل به‌عنوان یادگاری از دوره‌ای به‌جا مانده‌اند که اوکراین نقش کلیدی در برنامه تسلیحات هسته‌ای اتحاد جماهیر شوروی یعنی خط دفاع نهایی آن ایفا می‌کرد.

زیر پوشش نیمه‌ باز بتنی و فولادی یک سیلو، موشک بالستیک قاره‌پیمای عظیمی سر برآورده است.

اما این موشک فقط یک نمونه شبیه‌سازی‌ شده، ترک خورده و کپک‌زده است. برای نزدیک به ۳۰ سال، این سیلو پر از آوار بوده است.

تمام این پایگاه گسترده، که در نزدیکی شهر پروومایسک در مرکز اوکراین قرار دارد، مدت‌هاست که به یک موزه تبدیل شده است.

در دهه ۱۹۹۰، زمانی که اوکراین به‌عنوان کشوری مستقل از زیر سایه مسکو بیرون آمد، کی‌یف تسلیحات هسته‌ای خود را کنار گذاشت.

اما نزدیک به سه سال پس از تهاجم گسترده روسیه و بدون توافق مشخصی میان متحدان در مورد نحوه تضمین امنیت اوکراین پس از پایان جنگ، بسیاری اکنون احساس می‌کنند که این تصمیم اشتباه بوده است.

سی سال پیش، در پنجم دسامبر ۱۹۹۴، طی مراسمی در بوداپست، اوکراین همراه با بلاروس و قزاقستان تسلیحات هسته‌ای خود را در ازای تضمین‌های امنیتی از سوی ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه، چین و روسیه کنار گذاشت.

به طور دقیق، این موشک‌ها متعلق به اتحاد جماهیر شوروی بودند، نه جمهوری‌های تازه مستقل‌ شده آن.

اما یک‌ سوم از ذخیره تسلیحات هسته‌ای شوروی در خاک اوکراین قرار داشت و تحویل این تسلیحات به‌عنوان لحظه‌ای مهم، شایسته شناسایی بین‌المللی تلقی می‌شد.

بیل کلینتون، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، در بوداپست گفت: «تعهداتی که [ما] در قبال این سه کشور برای تضمین امنیت داده‌ایم... تأکید بر تعهد ما به استقلال، حاکمیت و تمامیت ارضی این کشورها دارد.»

الکساندر سوشچنکو به‌عنوان یک فارغ‌التحصیل جوان از آکادمی نظامی خارکیف، دو سال بعد، درست زمانی که روند خلع سلاح آغاز شده بود، به پروومایسک رسید.

او شاهد انتقال موشک‌ها و تخریب سیلوها بود.

اکنون او به‌عنوان یکی از متولیان موزه به پایگاه بازگشته است.

با نگاهی به یک دهه رنجی که روسیه تحمیل کرده است و جامعه بین‌المللی نتوانسته یا نخواسته جلوی آن را بگیرد، او به نتیجه‌ای اجتناب‌ناپذیر می‌رسد.

او می‌گوید: «با دیدن اتفاقاتی که اکنون در اوکراین رخ می‌دهد، نظر شخصی من این است که نابودی کامل تمام تسلیحات هسته‌ای اشتباه بود.»

او می‌افزاید: «اما این یک مسئله سیاسی بود. رهبران سیاسی این تصمیم را گرفتند و ما فقط دستورها را اجرا کردیم.»

در آن زمان، همه چیز منطقی به نظر می‌رسید. هیچ‌ کس فکر نمی‌کرد که روسیه ظرف ۲۰ سال به اوکراین حمله کند.

سرگئی کمیسارنکو، که در سال ۱۹۹۴ به‌عنوان سفیر اوکراین در لندن خدمت می‌کرد، می‌گوید: «ما ساده‌لوح بودیم، اما اعتماد کردیم. وقتی بریتانیا، ایالات متحده و بعد فرانسه به این توافق پیوستند، فکر می‌کردیم این کافی است و روسیه هم همین‌طور.»

برای یک کشور فقیر که تازه از دهه‌ها حکومت شوروی بیرون آمده بود، ایده حفظ یک زرادخانه هسته‌ای بسیار پرهزینه منطق چندانی نداشت.

کمیسارنکو می‌گوید: «اگر می‌توان پول را برای صنعت و رفاه استفاده کرد چرا آن را صرف ساخت تسلیحات هسته‌ای یا نگهداری‌اش کنیم؟»

اما اکنون، سالگرد این توافق سرنوشت‌ساز در سال ۱۹۹۴ توسط اوکراین برای رساندن یک پیام استفاده می‌شود.

اخیرا آندری سیبیها وزیر امور خارجه اوکراین در نشست وزرای امور خارجه ناتو در بروکسل، یک پوشه سبز حاوی نسخه‌ای از یادداشت بوداپست را نشان داد.

او گفت: «این سند نتوانست امنیت اوکراین و امنیت ترنس‌آتلانتیک را تضمین کند. ما باید از تکرار چنین اشتباهاتی اجتناب کنیم.»

وزارت امور خارجه اوکراین در بیانیه‌ای یادداشت بوداپست را «یادبودی برای کوته‌بینی در تصمیم‌گیری‌های امنیتی استراتژیک» نامید.

اکنون پرسش برای اوکراین و متحدانش این است که راه دیگری برای تضمین امنیت کشور بیابند.

برای ولودیمیر زلنسکی رئیس‌جمهور اوکراین، پاسخ مدت‌هاست که آشکار بوده است.

او اخیرا بار دیگر تأکید کرد: «بهترین تضمین‌های امنیتی برای ما، عضویت در ناتو است.»

او افزود: «برای ما، ناتو و اتحادیه اروپا غیرقابل‌ چانه‌زنی هستند.»

با وجود اصرار مکرر و پرشور ولودیمیر زلنسکی رئیس‌جمهوری اوکراین مبنی بر این که تنها عضویت در ائتلاف غربی می‌تواند بقای اوکراین را در برابر همسایه بزرگ و طمع‌کارش تضمین کند، واضح است که اعضای ناتو همچنان بر سر این مسئله اختلاف‌نظر دارند.

با وجود اعتراضات برخی اعضا، این ائتلاف تاکنون تنها گفته است که مسیر اوکراین به سمت عضویت نهایی «غیرقابل‌ برگشت» است، بدون اینکه برای آن زمان‌بندی تعیین کنند.

در این میان، تمام صحبت‌ها در میان متحدان اوکراین حول محور «صلح از طریق قدرت» است تا اطمینان حاصل شود که اوکراین در بهترین موقعیت ممکن پیش از مذاکرات صلح احتمالی قرار دارد که ممکن است سال آینده، تحت نظارت دونالد ترامپ برگزار شود.

مارک روته، دبیرکل ناتو گفت: «هرچه حمایت نظامی ما از اوکراین اکنون قوی‌تر باشد، دست آنها در میز مذاکره قوی‌تر خواهد بود.»

با وجود عدم اطمینان نسبت به رویکرد دونالد ترامپ در قبال اوکراین، تأمین‌کنندگان کلیدی کمک‌های نظامی، از جمله ایالات متحده و آلمان، محموله‌های جدید و بزرگی از تجهیزات را قبل از ورود او به دفتر ریاست جمهوری به اوکراین ارسال می‌کنند.

با نگاهی به آینده، برخی در اوکراین می‌گویند کشوری که به دفاع از خود اهمیت می‌دهد نمی‌تواند بازگشت به تسلیحات هسته‌ای را از نظر دور نگه دارد، به‌ویژه زمانی که مهم‌ترین متحد آن، ایالات متحده، ممکن است در آینده نزدیک غیرقابل‌ اعتماد باشد.

چندی پیش گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر این که یک سند در حال گردش در وزارت دفاع پیشنهاد کرده بود که یک دستگاه هسته‌ای ساده می‌تواند در عرض چند ماه تولید شود. مقام‌های اوکراین این گزارشها را رد کردند.

این مسئله اکنون به‌وضوح در دستور کار نیست، اما آلینا فرولووا، معاون سابق وزیر دفاع، می‌گوید این افشاگری ممکن است عمدی بوده باشد.

او می‌گوید: «این قطعاً گزینه‌ای است که در میان کارشناسان در اوکراین در حال بحث است. اگر ببینیم که حمایتی نداریم و در حال باختن این جنگ هستیم و باید از مردم خود محافظت کنیم... من فکر می‌کنم این می‌تواند یک گزینه باشد.»

بازگشت تسلیحات هسته‌ای به زمین‌های پر از برف بیرون از شهر پروومایسک به این زودی بعید به نظر می‌رسد.

فقط یکی از سیلوهای فرماندهی ۳۰ متری این پایگاه دست‌ نخورده باقی مانده است و تقریباً همان‌گونه حفظ شده که در سال ۱۹۷۹ تکمیل شد.

این یک ساختار به‌شدت مستحکم است که برای تحمل حمله هسته‌ای ساخته شده، با درهای فولادی سنگین و تونل‌های زیرزمینی که آن را به بقیه پایگاه متصل می‌کند.

در یک اتاق کنترل کوچک و تنگ در پایین، که از طریق آسانسوری حتی تنگ‌تر قابل دسترسی است، دستورهای رمزگذاری‌شده برای شلیک موشک‌های بالستیک قاره‌پیما دریافت، رمزگشایی و اجرا می‌شد.

الکساندر سوشچنکو، تکنسین سابق موشک، نشان می‌دهد که چگونه دو اپراتور کلید را می‌چرخاندند و دکمه‌ای را فشار می‌دادند (خاکستری، نه قرمز)، و سپس یک شبیه‌سازی ویدئویی هالیوودی از یک تبادل هسته‌ای عظیم و جهانی را پخش می‌کند.

این نمایش کمی طنزآمیز، اما در عین حال به‌شدت هوشیاری‌بخش است.

الکساندر سوشچنکو تکنیسین سابق موشک می‌گوید: «رها کردن بزرگ‌ترین موشک‌های بالستیک قاره‌پیما کاملاً منطقی بود. در اواسط دهه ۱۹۹۰، دیگر آمریکا دشمن نبود.»

اما زرادخانه هسته‌ای اوکراین شامل انواعی از تسلیحات تاکتیکی نیز بود که بردی بین ۱۰۰ تا هزار کیلومتر داشتند.

او می‌گوید: «همان‌طور که معلوم شد، دشمن خیلی نزدیک‌تر بود. ما می‌توانستیم چند ده کلاهک تاکتیکی را نگه داریم. این می‌توانست امنیت کشورمان را تضمین کند.»