نیمه پر و نیمه خالی پیاله؛ بازسازی در بامیان چه تغییری آورده؟

عصر تابستانی، جاده نوساخت بامیان-بند امیر؛ سرعت خودرو هشتاد تا صد کیلومتر در ساعت. نشانه‌های تازه نصب شده راهنمای ترافیکی، نامهای روستاها و در برخی جاها آنتن‌های تلفن همراه و پوشش گیاهی دشت‌ها و تپه‌های اطراف جاده، همه خبر از زایشی تازه می‌دهد.

برای من سفری عجیب است. به یاد می‌آورم که درست آخر برج اول سال ۱۳۷۲ به محض تمام کردن آزمون کنکور در بامیان، این راه را پیاده رفته بودم. در آن سفر جایی گل و لای و جایی دیگر برف حالم را می‌گرفت. از وسایل ارتباطی خبری نبود. داشتن موبایل اصلاً در مخیله‌ام هم نبود.

همچنان که خودرو ما پیش می‌رود، تفاوت‌ها را مقایسه می‌کنم. از آن سفر تا این سفر همه چیز دگرگون شده. در آن سفر، من از معدود جوانان بامیانی بودم که در راه آموزش‌های عالی گام می‎زدم، در این سفر می‌دانم که بامیان خود دانشگاه دارد و هزارها دانشجو در ساختمان‌های مدرن آن مشغول آموزشند.

بقیه نهادهای دولتی بامیان هم یا دارای ساختمان جدید شده‌اند یا می‌شوند. برخی از خیابان‌ها اسفالت شده و فرودگاه بامیان هم به تازگی با ترمینال کوچک و زیبایی ساخته شده. ازدحام در بازار اصلی بامیان نشانه‌ای از بالا بودن میزان خرید و فروش است. در مجالس بسیاری، از توسعه و امید به آینده سخن می‌گویند.

نیمه خالی

اما این تنها نیمه پر پیاله است. نیمه خالی آن پر اعتراض و آمارهای ناامیدکننده است. در یک دهه اخیر بامیانی‌ها تجمع‌های اعتراضی بسیاری به راه انداختند. چراغ بزرگی در چهارراه اصلی شهر بامیان به نماد اعتراض بامیانی‌ها تبدیل شده که سالها پیش جواد ضحاک رئیس فقید شورای ولایتی بامیان در اعتراض به نبود نیروی برق و تاریکی در این ولایت نصب کرده بود.

بامیانی‌ها می‌گویند پیشرفت بازسازی در این ولایت در سیزده سال اخیر با میزان کمک‌های میلیاردی جهانی متناسب نیست و تغییر چندانی بر سر سفره آنها نیامده است. در بامیان از معترض تا مسئول می‌گویند توزیع این کمک‌ها و همچنین بودجه ملی بین ولایات نامتوازن و سهم بامیان از آن اندک است.

براساس آمار مسئولان محلی، بیش از نیمی از ۶۳۰ هزار (مرکز احصائیه: ۴۳۲ هزار) نفر جمعیت بامیان زیر خط فقر به سر می‌برند ــ با درآمد سرانه کمتر از ۳۷۰ دلار. مطابق آمار مرکز احصائیه، جمعیت تخمینی کل کشور ۲۶میلیون (بانک جهانی: ۳۰.۵۵ میلیون) نفر و درآمد سرانه ۷۰۰ دلار است (بانک جهانی).

سهم بامیان

بامیانی‌ها بر آمارهای رسمی انگشت می‌گذارند و سهم خود را از آنها ناچیز می‌دانند؛ از جمله: از ۲.۶ میلیارد دلار بودجه توسعه‌ای امسال کشور ۳۸ میلیون، از ۷۲۰۰ کیلو متر جاده اسفالت شده در سیزده سال گذشته، ۱۲۰ کیلومتر و از ۴۶۳۷.۵ میلیون کیلو وات ساعت برق تولیدی و وارداتی تنها ۱ هزار کیلو وات ساعت.

در سالهای نخست پس از فروپاشی حکومت طالبان، کمک‌های جهانی عمدتاً از سوی سازمان‌های خارجی مصرف می‌شد. مردم از کارهای آنها تا حدی راضی بودند. شمار این سازمانها در سال‌های اخیر به تدریج کاهش یافت و در حال حاضر تنها چند موسسه خارجی در بامیان دفتر دارند. حالا که مصرف پول به دست دولت است، مردم می‌گویند دولت دستش باز نیست.

پروژه‌هایی که در بامیان اجرا شده یا می‎شود هم با انتقادها و نگرانی‌های گوناگون همراه است. به سراغ دو پروژه‌ای می‌روم که از نظر مسئولان بسیار مهم دانسته می‌شود: یکی طرح ساخت نیروگاه برق خورشیدی و دیگری پروژه ساخت جاده‌ای که بامیان را به ولایت میدان وصل می‌کند. اولی پارسال تمام شد و دومی در دست اجرا است.

اول. نیروگاه برق خورشیدی

مرتضی سرمد، رئیس اداره برق بامیان می‌گوید: "پروژه برق آفتابی بامیان به بودجه ۱۵ میلیون دلار از طرف دولت زیلاند نو ساخته شده. ظرفیت این پروژه ۱.۰۳ مگاوات است. توانسته‌ایم به بالاتر از ۱۵۰۰ خانواده انرژی برق ۲۴ ساعته عرضه کنیم. تا ۲۵۰۰ خانواده را می‌توانیم از این برق آفتابی مستفید بسازیم."

انتقادهایی که بر این پروژه وارد شده از این قرار است: هزینه آن نسبت به بازدهی‌اش بسیار بالا و نیروی تولیدی آن با نیازمندی جمعیت بامیان نامتناسب است. قیمت مصرف آن کیلواتی ۱۶ تا ۴۵ افغانی است (در کابل ۱.۵ تا ۱۰ افغانی). به همین دلیل، آن هزار خانواده‌ دیگر و حتی ادارات دولتی مشترک برق نشده‌اند.

دلیل این قیمت‌گذاری بالا این است که هزینه نگهداری و مرمت این نیروگاه به عهده مصرف‌کنندگان است: دو میلیون افغانی در سال. علاوه برآن ممکن است هر یک از ۴۱۲۰ لوح خورشیدی، ۲۳۲ باطری و دهها ابزار کوچک و بزرگ دیگر بشکند، خراب شود یا عمرش به پایان برسد. مصرف کنندگان بابت آن هم باید پولی بپردازند.

به عنوان مثال، هر یک از این باطری‌های گاوصندوق مانند، ۹۳۸۰ دلار قیمت و پنج تا هفت سال عمر دارد. اگر همه آنها تعویض شوند، باید با قیمت مجموعی دو میلیون و ۱۷۶ هزار دلار از یک کارخانه آمریکایی خریده شود. به همین دلایل، منتقدان ساخت این نیروگاه را پروژه‌ای "نمایشی" می‌دانند. آنها می‌گویند باید نیروگاه آبی ساخته شود که پایدارتر و کم‌هزینه‌تر است.

دوم. جاده بامیان-میدان

طرح ساخت جاده بامیان-میدان با چالش‌های دیگری رو به رو شده است؛ ۱۳۶ کیلومتر جاده با هزینه ۱۲۳ میلیون دلار از کمک‌های ایتالیا. ۵۴ کیلومتر آن را قبلا یک شرکت چینی در میدان ساخته و ۸۲ کیلومتر دیگرش را یک شرکت ایرانی می‌سازد. در حال حاضر کار هموارکاری جاده در دو سوی گذرگاه حاجیگک ادامه دارد.

انتقاد شده که در اجرای این طرح کیفیت لازم در نظر گرفته شده، از جمله ۶ سانتی متر اسفالت در این منطقه سرد و برفگیر چندان دوام نخواهد آورد. در حالی‌که مطابق استاندارد، اسفالت آن باید ۱۰ تا ۱۲ سانتی متر ضحامت داشته باشد. ساخت تونل در گذرگاه حاجیگک هم از پروژه حذف شده است. اگر تونل ساخته نشود، در زمستان این گذرگاه بسته خواهد ماند.

با حسن نوروزی از مسئولان شرکت آبادراهان پارس مجری این طرح در محل کار روی جاده گفتگو کردم. او می‌گوید: "یکی از نگرانی‌های شرکت ما با توجه به سال ۲۰۱۴ و خروج نیروهای خارجی از افغانستان و این‌که این پروژه توسط هدایای دولت ایتالیا انجام می‌شود، این هست که ما از نظر مالی با بحران رو به رو خواهیم شد."

خروج نیروهای بین‌المللی و احتمال کاهش کمک‌های خارجی و تاثیر آن بر پروژه‌های بازسازی تنها این پیمانکار را نگران نکرده، بلکه نگرانی از این موضوع‌بر سایر پروژه‌های بازسازی که در سال ۲۰۱۴ ناتمام می‌ماند، هم سایه افگنده است. پاسخ به این نگرانی‌ها را از احمدشاه وحید معاون وزیر فواید عامه در کابل گرفتم.

آقای وحید گفت منابعی که به حمایت مالی از طرحهای بازسازی و توسعه‌ای افغانستان تعهد کرده‌اند، به تعهد خود پابند هستند و پول آنها را خواهند پرداخت. او تاکید کرد که این طرحها و از جمله طرح ساخت جاده بامیان-میدان ناتمام نخواهد ماند.

وعده انتخاباتی

طرح ساخت جاده بامیان-میدان نه سال پیش به عنوان یکی از وعده‌های انتخاباتی حامد کرزی رئیس جمهوری افتتاح شد. هدف این پروژه شکستن زندان جغرافیایی بامیان و وصل کردن آن با پایتخت و شاهراه حلقه‌ای کشور اعلام شد. حالا علی‌رغم اطمینانی که آقای وحید می‌دهد، بسیاری‌ها در بامیان نگرانند که این پروژه و سایر پروژه‌هایی که امسال ناتمام می‌مانند، هیچ وقتی تمام نشوند.

به این ترتیب، بازسازی در بامیان با آن که تغییراتی را در مواردی پدید آورده، به طور کلی نتوانسته از فقر گسترده‌ای که بر زندگی مردم سایه افگنده بکاهد. با آن که مردم بامیان در سیزده سال گذشته از روند جاری در کشور حمایت کرده، از کارکردهای اقتصادی دولت در ولایت خود ناراضی بوده‌اند.

بامیانی‌ها می‌گویند در سیزده سال گذشته فرصت‌های بسیاری از دست رفت تا نه تنها زندان جغرافیایی بلکه زندانهای دیگری مانند فقر، گرسنگی و بیکاری هم شکسته شود. حالا امید آنها به دولت آینده است تا به‌جای چراغی که در چهارراه مرکزی شهر بامیان نصب شده، چراغ خانه‌های آنها را روشن کند.