'پایتخت فرهنگی سارک'؛ امید و دلواپسی بامیانی‌ها

اخیرا سازمان همکاری منطقه‌ای جنوب آسیا، سارک، بامیان را به عنوان "پایتخت فرهنگی" خود در سال ۲۰۱۵ اعلام کرد و حالا تلاشها برای استفاده از این مناسبت برای تقویت صنعت گردشگری در این شهر آغاز شده است.

بامیان به داشتن جاذبه‌های تاریخی و طبیعیِ گردشگری شهرت دارد و یکی از فقیرترین و در عین حال آرام‌ترین ولایت‌های مرکزی افغانستان است. گردشگری از منابع مهم درآمد اقتصادی بامیانی‌ها شمرده می‌شود، ولی ناآرامی در راه‌های منتهی به بامیان، بازار این صنعت را سرد کرده است.

عکس‌هایی از جاذبه های گردشگری بامیان رااینجا ببنید

برای گزارش کردن از وضعیت محلات توریستی، گردشگری و آمادگی‌ها برای اعلام رسمی عنوان پایتخت فرهنگی سارک، به بامیان می‌روم. چند محل تاریخی و طبیعی بامیان را که از جاذبه‌های گردشگری شمرده می‌شوند، از نزدیک می‌بینم: شهر ضحاک، شهر غلغله، پیکره‌های منهدم شده بودا، مغاره‌های اطراف این پیکره‌ها، بند امیر و چند محل دیگر.

دروازه قفل بودا

در شهر غلغه کارگران و استادکاران به کمک مالی ایتالیا و زیر نظر متخصصان یونسکو سرگرم مرمتکاری بناهای تاریخی هستند. یکی از بَنّاها گِل را با دست می‌کشد و آجر روی آن می‌گذارد، کارگران گل و آجرهای دیگر جلویش می‌گذارد و کارگران دیگر از دامنه تپه سنگ و گل می‌آورند. جریان کار این تصور را القاء می‌کند که کار در این جا به همان شیوه هزار و پانصد سال پیش است.

پیشینه تاریخی شهر غلغله، بر فراز تپه‌ای مقابل پیکره‌های بودا، به سده ششم میلادی می‌رسد. این شهر پس از کشته شدن یکی از نوادگان چنگیز، خان بزرگ مغل، در سال ۱۲۲۱ میلادی ویران و "شهر ارواح" نامیده شد. پس از آن هیچ‌کسی دست به بازسازی آن نزد. حالا دست کم چند بنای آن به همان شکل اولیه‌اش ساخته می‌شود.

در جای خالی پیکره ۵۳ متری بودا خوازه/داربستی نصب شده، اما کسی کاری نمی‌کند. در ابتدای راهروی که از فراز تپه به عقب سر این پیکره منتهی می‌شود، دروازه نصب شده و قفل است. برای پاک‌کاری و مرمتکاری مغاره‌های اطراف پیکره‌ها هیچ کاری انجام نشده و قرار هم نیست که کاری انجام شود.

در بقیه محلات تاریخی بامیان هم هیچ برنامه‌ مشخصی برای آماده‌سازی آنها برای پذیرایی از بازدیدکنندگان روی دست نیست. یک واحد بیست نفری پلیس برای حفاظت از هشت محل تاریخ و هشت نگهبان ویژه هم برای نگهبانی از شهر غلغله به کمک مالی یونسکو استخدام شده‌اند. این هشت محل در سال ۲۰۰۳ در فهرست میراث جهانی در معرض خطر، در یونسکو ثبت شد.

انبار یا موزه؟

برخی از بناهای تاریخی و حتی مغاره‌ها در حال تخریب هستند که نیاز به مراقبت جدی دارند. به‌ویژه نقاشی‌های دیواری چند مغاره که در نوع خود بی‌نظیرند، نیاز به حفاظت از دستبرد قاچاقچیان آثار عتیقه دارد. براساس تحقیقات دانشمندان، برای نخستین بار در جهان از رنگ روغنی در این نقاشی‌ها استفاده شده است.

به گفته کبیر دادرس رئیس اداره اطلاعات و فرهنگ بامیان، شمار کل مغاره‌ها در محلات مختلف این شهر به دوازه هزار می‌رسد. این مغاره‌ها همزمان با ساخت پیکره‌های بودا در سده‌های ششم و هفتم میلادی ساخته شده و گفته می‌شود که هزاران راهب بودایی در آنها مشغول آموزش و نیایش بوده‌اند.

آثار تاریخی بامیان هم به لحاظ تاریخی و هم از نگاه هنری قابل توضیح هستند. کسانی که از آنها بازدید می‌کنند نیاز دارند که این توضیحات را بدانند. اما تا حال هیچ راهنمایی در این محلات وجود ندارد که اطلاعات لازم را در اختیار بازدیدکنندگان قرار دهد. در این صورت کسانی که حال و حوصله و دسترسی دارند باید این اطلاعات را در کتابخانه‌هاجستجو کنند.

بسیاری از کسانی که در بامیان با آنها صحبت می کردم، می گفتند که این امر، یکی از دلایل کاهش علاقه‌مندی به بازدید از محلات تاریخی بامیان دانسته می‎شود. رئیس اطلاعات و فرهنگ می‌گوید که تهیه بروشورهای حاوی اطلاعات لازم در دستور اداره تحت امر او است، اما درباره استخدام راهنما سخنی نمی‌گوید.

از کارهایی که بر آن بسیار تاکید شده، ساخت موزه بامیان است. آثاری که در پی کاوش‌های باستانشناسی در بامیان کشف شده اند، در انباری گذاشته شده و شرایط نگهداری از آنها چندان خوب نیست. آنگونه که از سخنان مسئولان برمی‌آید، به این زودی‌ها نباید انتظار داشت که ساختمانی به عنوان موزه بامیان گشایش یابد.

تاسف میشل

با این همه، مشکل اصلی که تردیدی درباره آن وجود ندارد، ناامنی راه‌های منتهی به بامیان است. هر دو راه میدان وردک و دره غوربند که کابل را به بامیان وصل می‌کند، نا امن است و گروه های شورشی در مناطقی از آن نفوذ دارند. هر ساله در این راه‌ها چندین نفر کشته و بعضی سربریده می‌شوند. تنها می‌ماند راه هوایی که هم گران است (بلیط دوطرفه ۲۰۰ دلار) و هم استاندارد ایمنی پرواز خوبی ندارد.

در مورد امنیت داخل شهر و ولایت بامیان هم غلام‌علی وحدت والی و هم خدایار قدسی فرمانده پلیس بامیان به من گفتند که برای گردشگران هیچ مشکل امنیتی وجود ندارد، اما رُوش میشل جهانگرد فرانسوی می‌گفت که به او مشورت داده شده که محتاط باشد. آقای میشل سر میز شامی ابراز تاسف می‌کرد که نمی‌تواند حتی به بند امیر برود.

در پنج سال اخیر شمار گردشگران خارجی در بامیان در حال کاهش بوده است. براساس آمار اداره اطلاعات و فرهنگ بامیان، شمار این گردشگران از ۸۹۸ نفر در سال ۱۳۸۹ به ۶۰۳ نفر در سال ۱۳۹۲ کاهش یافته است. این برای بامیانی‌ها که می‌خواهند از نامگذاری شهرشان به پایتخت فرهنگی سارک به عنوان یک فرصت اقتصادی استفاده کنند، خبر خوبی نیست.

طنز کمیته‌ها

بیش از نیمی از مردم بامیان زیر خط فقر به سر می‌برند. در میزگردی که با مسئولان، کارشناسان و فعالان مدنی بامیان داشتم، همه می‌گفتند که فقر مشکل اصلی این ولایت است. مراجعه به تاریخ و طبیعت بامیان، یکی از راه‌های فرار از این فقر گسترده دانسته می‌شود. سارک در این زمینه فرصت خوبی فراهم کرده است.

بامیانی‌ها امیدوارند که به برکت رشد صنعت گردشگری، هتل‌داری و حمل و نقل، تجارت صنایع دستی و همچنین خدمات جانبی گردشگری، به چشمه‌هایی برای درآوردن پول تبدیل شوند. هرچند تا حال که چندین هتل برای پذیرایی از مهمانان خارجی و داخلی در بامیان ساخته شده، اما این روزها که فصل گردشگری است، خالی‌اند.

دولت افغانستان دو کمیته برای بزرگداشت از عنوان جدید بامیان تشکیل کرده که یکی را در کابل به ریاست سید مخدوم رهین وزیر اطلاعات و فرهنگ و دیگری را در بامیان به ریاست غلام‌علی وحدت والی بامیان.

در هریک از این کمیته‌ها، ده‌ها نهاد دولتی و غیردولتی عضویت دارند تا هر کدام کاری در زمینه‌های فرهنگی، اقتصادی و زیست‌محیطی انجام دهد.

ولی طنزی که در تشکیل این کمیته‌ها نهفته، خالی بودن دست آنها است. دولت افغانستان و سازمان سارک هیچ بودجه‌ای برای سال ۲۰۱۵ در نظر نگرفته‌اند. اگر اعضای این کمیته‌ها برای حضور در نشست‌ها از کابل به بامیان یا برعکس سفر کنند، حتی پول سفر خود را هم بابت این حضور ندارند.

پارسال شهر غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام بود. چندین نهاد دولتی با میلیون‌ها دلار در پنج سال نتوانستند این شهر را به مرکز فرهنگی و اقتصادی مناسبی تبدیل کنند. حالا بامیانی‌ها پنج ماه فرصت دارند تا این کار را در مورد پایتخت فرهنگی سارک انجام دهند، اما سوال جدی این است که آیا این کار بدون پول و بدون تامین امنیت راه‌های بامیان امکان‌پذیر است؟