حضور پررنگ ترکیه در عرصه فرهنگ افغانستان

اگر در کابل به جستجوی "جاده انقره (آنکارا)" از عابران خیابانها سراغ بگیرید، شاید به نتیجه نرسید و دلیل آن هم این است که بیشتر ساکنان این شهر مکان‌ها را به نام رسمی آنها نمی‌شناسند.

حدود یک سال است که دولت افغانستان نام "جاده انقره" را به یکی از خیابانهای اصلی "شهر نو" کابل داده و هدف از این کار نزدیکی بیشتر روابط افغانستان و ترکیه بوده است. با آن که در چند جای این خیابان تابلوهایی نصب شده، بسیاری از ساکنان این شهر از وجود خیابانی با این نام اطلاعی ندارند.

اما نام "خیابان کابل" در شهر آنکارا تا این حد ناشناخته باقی نمانده و افراد زیادی در این شهر هستند که می دانند یکی از خیابان‌های پایتخت ترکیه به نام پایتخت افغانستان نامگذاری شده است.

حالا در کابل ممکن است که در پی برگزاری اجلاس مهم استانبول با حضور بیش از ۲۰ کشور منطقه در ترکیه نگاههای بیشتری به این خیابان جلب شود.

میراث مولانا

مقام‌های افغانستان و ترکیه با نامگذاری دو خیابان در کابل و آنکارا تلاش دارند که بین دو کشور پل ارتباطی جدیدی ایجاد کنند، اما هشتصد سال پیش هم مولانا جلال‌الدین محمد بلخی پلی را با همین هدف درست کرده بود که هنوز پا برجاست و بسیاری آن را گواهی بر ارتباط قدیمی بین دو کشور می‌دانند.

میراث ماندگار مولانا، عارفی که در بلخ به دنیا آمد و در شهر قونیه در گذشت، در طول صدها سال پل ارتباطی محکمی بین مردم خراسان قدیم و عاشقان مولانا در ترکیه بوده است. این پل تا اکنون همچنان استوار است و هیچ کسی نمی‌تواند آن را در روابط افغانستان و ترکیه نادیده بگیرد.

مولانا که در جوانی‌ خود در سال ۶۱۷ هجری قمری (۵۹۹ خورشیدی-۱۲۲۱ میلادی) با صدها تن از بستگان و نزدیکان خود راه شهر قونیه در شرق ترکیه را پیش گرفت، در همان جا تحصیل کرد و به همین دلیل به عنوان "مولوی رومی" شهرت یافت.

حالا پس از گذشت هشتصد سال از سفر او به ترکیه، صدها جوان افغان راه تحصیل در ترکیه را در پیش می‌گیرند و برای استوار نگهداشتن پل ارتباطی بین افغانستان و ترکیه سهم خود را ادا می‌کنند. محمد رضا وفاق، دانشجوی افغان در ترکیه گفت که شمار دانشجویان افغان در این کشور به حدود ۱۳۰۰ نفر می‌رسد.

تازه‌ترین کاروان دانشجویان افغان در هفته جاری کابل را به قصد ترکیه ترک کرد. سرور دانش، سرپرست وزارت تحصیلات عالی افغانستان شمار این دانشجویان را ۲۷۷ تن اعلام کرد و گفت که ۸۰ نفر از آنها در مقاطع دکترا و کارشناسی ارشد و بقیه در مقطع کارشناسی تحصیل خواهند کرد.

هر چند این دانشجویان با هزینه دولت افغانستان به ترکیه اعزام شده اند، ولی بیشتر دانشجویان افغان مقیم ترکیه با حمایت مالی دولت ترکیه در این کشور تحصیل می کنند. در کل حضور این تعداد دانشجوی افغان در ترکیه بیانگر عمق روابط فرهنگی دو کشور است.

نخستین دانشجویان افغان در ترکیه

روابط فرهنگی افغانستان و ترکیه مدرن به صورت رسمی با امضای نخستین قرارداد فرهنگی بین دو کشور در اول ماه مه سال ۱۹۲۱ میلادی آغاز شد که بر اساس آن ده‌ها دانشجو و از جمله چند دختر در ۱۹۲۳ برای آموزشهای عالی به ترکیه اعزام شدند.

در آن زمان به رسمیت شناختن استقلال افغانستان از سوی ترکیه (۱۹۱۹)، اشتیاق امان الله خان، شاه تجددگرای افغانستان برای پیروی از اصلاحات و سکولاریسم جمهوری ترکیه تحت رهبری مصطفی کمال آتاتورک و همچنین تلاش‌های محمود طرزی در تامین روابط بیشتر دو کشور نقش اساسی داشته است.

محمود طرزی، وزیر خارجه و پدر زن امان‌الله خان، که سال‌ها در ترکیه زندگی و تحصیل کرده بود، شاه را به برقراری روابط بیشتر با ترکیه تشویق کرد و علاوه برآن او به ترجمه و انتشار آثار نویسندگان ترک در نشریه معروف سراج الاخبار پرداخت.

امان‌الله خان در برقراری روابط با ترکیه تا آن جا پیش رفت که دختران جوان افغان را علی‌رغم حساسیت‌های شدید سنتی نسبت به تحصیل دختران، برای تحصیل به ترکیه فرستاد و آموزگاران ترک را برای آموزش ارتش کشورش به کمک خواست. در نهایت شیوه آموزش ارتش ترکیه برای ده‌ها سال الگوی آموزش ارتش افغانستان بود.

ولی با فروپاشی دولت امانی بر اثر قیام حبیب‌الله کلکانی در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، مبادلات فرهنگی میان افغانستان و ترکیه برای چندین دهه از نگاه مقام‌های دو کشور افتاد. هر چند روابط دیپلماتیک بین دو کشور در این مدت همچنان برقرار بود.

مدارس افغان-ترک

در سالهای دهه هفتاد خورشیدی هر چند افغانستان دستخوش جنگهای داخلی شد، ولی زمینه برای اعزام دانشجویان افغان به ترکیه و گشایش مدارسی به حمایت مالی ترکیه در افغانستان به صورت گسترده‌ای فراهم شد. در این دهه بود که شمار دانشجویان افغان در ترکیه به بیش از ۵۰۰ نفر رسید. ژنرال عبدالرشید دوستم رهبر حزب جنبش ملی اسلامی افغانستان در اعزام این دانشجویان به ترکیه نقش اساسی داشته و همچنین شماری از آنها را حزب وحدت اسلامی معرفی کرده بود. ترکیه در آن زمان از این دو حزب حمایت می‌کرد و آنها هم زمینه گسترش گرایش "پان ترکیسم" را در افغانستان فراهم کرده بودند.

ترکیه در کنار پذیرش دانشجو از افغانستان، اقدام به تشکیل چند مدرسه ترک زبان با عنوان مدارس "افغان-ترک" در شمال افغانستان کرد. با فروپاشی رژیم طالبان در سال ۱۳۸۰، فرصتهای جدیدی برای افزایش شمار این مدارس در افغانستان فراهم شد.

در حال حاضر شمار این مدارس به هفت می‌رسد که در شهرهای کابل، مزار شریف، شبرغان، هرات و قندهار قرار دارند. این مدارس به لحاظ کیفیت نسبتا خوب آموزش در آنها، در میان دانش‌آموزان افغان محبوبیت زیادی دارند. امسال شماری از دانش‌آموزان این مدارس برنده چند مدال از المپیاد جهانی شدند.

سریال‌های تلویزیونی

حضور فرهنگی ترکیه در افغانستان تنها محدود به حوزه آموزشی نمی شود، بلکه این کشور از طریق فرآورده های سینمایی و تلویزیونی خود به خانه های بسیاری از مردم در افغانستان راه یافته است. سریال‌های تلویزیونی ترک در افغانستان طرفداران زیادی دارند. در پی وضع محدودیت از جانب دولت بر پخش فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی هندی از شبکه‌های تلویزیونی خصوصی در افغانستان، بازار سریال‌های تلویزیونی ترک در این کشور گرم شده و در سال جاری افزایش شمار این سریال‌ها در تلویزیون‌های خصوصی افغانستان شتاب بیشتری گرفته است.

سریال‌های تلویزیونی ترک با چند سریال خانوادگی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی راه خود را به بازار تلویزیون‌های تجاری افغانستان باز کرد و پس از آن شمار سریالهای مختلف با موضوع مسائل خانوادگی به تدریج افزایش یافت.

هر چند پخش سریال دوبله شده ترکی موسوم به "عشق ممنوع" به دلائل مذهبی از سوی دولت افغانستان ممنوع شد، اما هنوز هم چندین سریال پرطرفدار دیگر کشور ترکیه از تلویزیونهای خصوصی این کشور پخش می‌شوند. این سریال‌ها وسیله خوب و بی‌دردسری برای جذب آگهی برای تلویزیون‌های خصوصی شمرده می‌شوند.

علاوه بر روابط خوب سیاسی میان افغانستان و ترکیه، تهیه این سریال‌ها در ترکیه به عنوان یک کشور اسلامی از دلائل اصلی انتخاب این سریال‌ها برای دوبله و پخش از تلویزیون‌های خصوصی در افغانستان دانسته می‌شود.

پیش از این، پخش سریال‌های هندی از تلویزیون‌های خصوصی افغانستان با جنجالهای زیادی همراه بوده است. شماری از این سریال‌ها از سوی نهادهای دولتی و مذهبی افغانستان، مغایر دستورهای اسلامی و فرهنگ این کشور تشخیص داده شده است.