نشست ناتو در آنکارا؛ ترکیه چگونه به یکی از بازیگران محوری این ائتلاف تبدیل شد؟

ترکیه برای دو روز، برای دومین بار میزبان نشست سران ناتو است. نشست سال ۲۰۰۴ سران عضو این پیمان امنیتی در استانبول برگزار شده بود. این بار، آنکارا، پایتخت ترکیه میزبان این نشست خواهد بود.

شراکت راهبردی ترکیه و ناتو که با عضویت این کشور در سال ۱۹۵۲ آغاز شد، از دوران جنگ سرد تا امروز، در بستر بحران‌های مختلف و تنش‌های ژئوپولیتیکی شکل گرفته است.

ترکیه، با وجود برخی اختلاف‌نظرهای مقطعی در درون این ائتلاف، جایگاه حساس خود را در ساختار امنیتی ناتو حفظ کرده و در درگیری‌های منطقه‌ای و همکاری‌های دفاعی به یکی از بازیگران تعیین‌کننده تبدیل شده است.

نشست سران ناتو، تلاش ترکیه برای ایفای نقشی فعال‌تر در ساختار امنیتی جدید اروپا و تمایل این کشور به استفاده ملموس‌تر از ظرفیت‌های صنایع دفاعی خود در چارچوب این ائتلاف را بازتاب می‌دهد.

اما ترکیه چگونه به ناتو پیوست؟ روابط این کشور با این ائتلاف چگونه شکل گرفت؟ چه بحران‌هایی در این روابط رخ داد و ترکیه در آینده چه نقشی می‌خواهد در ناتو بر عهده بگیرد؟

ناتو در سال ۱۹۴۹ تاسیس شد؛ ترکیه سه سال بعد به آن پیوست

ترکیه پس از پایان جنگ جهانی دوم که در آن بی‌طرف مانده بود، به سرعت به سوی ساختار امنیتی غرب گرایش پیدا کرد.

مهم‌ترین دلیل این چرخش، درخواست اتحاد جماهیر شوروی برای ایجاد پایگاه در تنگه‌های ترکیه بود.

سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، با پیمانی که در ۴ آوریل ۱۹۴۹ در واشنگتن امضا شد، تاسیس شد.

ناتو در آغاز ۱۲ عضو بنیانگذار داشت.

اساسی‌ترین اصل ناتو، ماده پنجم این پیمان بود که بر اصل «دفاع جمعی» تاکید دارد.

بر اساس این ماده، حمله به یکی از کشورهای عضو، حمله به همه اعضای ناتو تلقی می‌شود.

ترکیه در طول جنگ کره که از سال ۱۹۵۰ آغاز شد و سه سال ادامه یافت، در مجموع چهار تیپ نظامی به جبهه اعزام کرد.

این اقدام، پیام سیاسی نیرومندی برای عضویت در ناتو به شمار می‌رفت.

در ۱۸ فوریه ۱۹۵۲، ناتو برای نخستین بار گسترش یافت و ترکیه و یونان به این ائتلاف پیوستند.

بدین ترتیب، ترکیه برای نخستین بار به طور رسمی در ساختار امنیتی غرب در دوران جنگ سرد ادغام شد.

سال ۱۹۵۵ یکی از سال‌های سرنوشت‌ساز جنگ سرد بود، چرا که هم آلمان غربی به ناتو پیوست و هم اتحاد جماهیر شوروی در واکنش به آن، پیمان ورشو را تاسیس کرد.

اهمیت پایگاه اینجرلیک

ترکیه یک سال پیش از عضویت در ناتو، یعنی در سال ۱۹۵۱، با ایالات متحده توافقنامه امنیتی امضا کرده بود.

در همان سال، ساخت پایگاه هوایی اینجرلیک آغاز شد. این پایگاه در ماه دسامبر برای استفاده مشترک نیروهای مسلح ترکیه و نیروی هوایی آمریکا افتتاح شد.

پس از پیوستن ترکیه به ناتو در سال ۱۹۵۲، این پایگاه در چارچوب برنامه‌ها و اهداف دفاعی این ائتلاف سازمان‌دهی شد.

ترکیه و آمریکا در دسامبر ۱۹۵۴ توافقنامه استفاده مشترک از این پایگاه را امضا کردند. با تشدید جنگ سرد در سال ۱۹۵۵، این تاسیسات با نام «پایگاه هوایی آدانا» فعالیت خود را آغاز کرد.

این پایگاه در سال ۱۹۵۸ نام «اینجرلیک» را به خود گرفت.

پایگاه اینجرلیک برای ائتلاف غرب اهمیت حیاتی داشت. این پایگاه در سراسر دوران جنگ سرد، یکی از مراکز اصلی راهبرد ناتو برای مهار اتحاد جماهیر شوروی در خاورمیانه بود.

هواپیمای جاسوسی یو-۲ آمریکا که در اول مه ۱۹۶۰ توسط اتحاد جماهیر شوروی سرنگون شد، از این پایگاه به پرواز درآمده بود.

ناتو و ایالات متحده به دلایل امنیتی، هرگز به طور رسمی محل استقرار پایگاه‌هایی را که در آن‌ها سلاح هسته‌ای مستقر است، اعلام نکرده‌اند.

با این حال، سال‌هاست ادعاهایی درباره وجود سلاح‌های هسته‌ای در پایگاه هوایی اینجرلیک مطرح می‌شود.

برای نمونه، اتحاد جماهیر شوروی در جریان بحران موشکی کوبا که جهان را تا آستانه جنگ هسته‌ای پیش برد، در برابر برچیدن موشک‌های خود از کوبا، خواستار خروج موشک‌های هسته‌ای ژوپیتر آمریکا از ترکیه شد.

در آن زمان، با خارج شدن این موشک‌ها، بحران پایان یافت.

امروزه نیز ادعاهایی درباره استقرار شمار زیادی بمب هسته‌ای تاکتیکی از نوع بی۶۱ در پایگاه اینجرلیک مطرح است، اما این ادعاها نه تائید شده‌اند و نه تکذیب.

بحران قبرس

عملیاتی که ترکیه در سال ۱۹۷۴ آن را «عملیات صلح قبرس» نامید و در گذر زمان از سوی نهادهای مختلف سازمان ملل متحد «اشغال» توصیف شد، یکی از عمیق‌ترین و طولانی‌ترین بحران‌ها را در روابط ترکیه و ناتو در دوران جنگ سرد رقم زد.

کنگره آمریکا در سال ۱۹۷۵ با این استدلال که ترکیه از سلاح‌های آمریکایی «در قبرس، خارج از اهداف دفاعی» استفاده کرده است، تحریم نظامی گسترده‌ای علیه این کشور تصویب کرد.

ترکیه در واکنش به این تصمیم، پاسخ قاطعی داد.

در همان سال، هیات وزیران ترکیه با تصویب مصوبه‌ای، فعالیت همه پایگاه‌ها و تاسیسات نظامی آمریکا در خاک ترکیه، به استثنای پایگاه اینجرلیک را متوقف کرد و کنترل کامل این تاسیسات را به نیروهای مسلح ترکیه سپرد.

بسته شدن این پایگاه‌ها و اعمال تحریم، شکاف‌های جدی در خطوط اطلاعاتی و دفاعی ناتو در برابر اتحاد جماهیر شوروی ایجاد کرد.

این تحریم در سال ۱۹۷۸ لغو شد.

یونان نیز در سال ۱۹۷۴، با این استدلال که ناتو مانع مداخله ترکیه در قبرس نشده است، از شاخه نظامی این ائتلاف خارج شد.

اما در سال ۱۹۸۰، پس از کودتای ۱۲ سپتامبر در ترکیه و با تصمیم حکومت نظامی، توانست دوباره به شاخه نظامی ناتو بازگردد.

جایگاه متحول ترکیه پس از پایان جنگ سرد

پایان جنگ سرد، روابط ترکیه و ناتو را به طور اساسی دگرگون کرد.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، این تصور به وجود آمد که اهمیت ژئوپولیتیکی ترکیه کاهش خواهد یافت.

با این حال، تحولات و بی‌ثباتی‌های بالکان، قفقاز و خاورمیانه باعث شد ترکیه به‌تدریج از نقش یک کشور حاشیه‌ای در ناتو خارج شود و به جایگاهی محوری در این پیمان دست یابد.

روند گسترش ناتو که از سال ۱۹۸۲ دوباره آغاز شده بود، در هفت موج و از سال ۱۹۹۹ تا ۲۰۲۴ ادامه یافت.

ناتو پس از پایان جنگ سرد، چندین عملیات‌ نظامی و ماموریت‌هایی را در کوزوو، عراق و لیبی انجام داد.

این ائتلاف همچنین خارج از حوزه مسئولیت خود نیز در بحران‌ها مداخله کرد و دلیل آن را «تامین ثبات منطقه‌ای» اعلام کرد.

در سال ۱۹۹۸ مرکز آموزش «مشارکت برای صلح» نیروهای مسلح ترکیه در آنکارا تاسیس شد.

هدف از ایجاد این مرکز، آموزش نیروهای نظامی کشورهای عضو ناتو و کشورهای شریک، بر اساس استانداردهای جهانی، در چارچوب نیروهای مسلح ترکیه بود.

حملات ۱۱ سپتامبر و ناتو

حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در آمریکا، ناتو را از یک پیمان دفاع منطقه‌ای به ائتلافی با تمرکز جهانی بر «مبارزه با تروریسم و مدیریت بحران» تبدیل کرد.

ماده مشهور پنجم پیمان آتلانتیک شمالی، برای نخستین و تنها بار در تاریخ ناتو، بلافاصله پس از حملات ۱۱ سپتامبر، در حمایت از آمریکا فعال شد.

پس از سرنگونی حکومت طالبان در سال ۲۰۰۱، نظام سیاسی جدیدی با حمایت آمریکا و نیروهای ائتلاف بین‌المللی در افغانستان شکل گرفت.

ماموریت ناتو در افغانستان ۲۰ سال ادامه یافت.

حکمت چتین، رئیس پیشین مجلس و وزیر امور خارجه ترکیه، در فاصله سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۶، نخستین نماینده ارشد غیرنظامی ناتو در افغانستان بود.

ترکیه که پس از آمریکا بیشترین شمار نیروهای نظامی را در ناتو در اختیار دارد، در ساختار فرماندهی این ائتلاف نیز مسئولیت‌های مهمی بر عهده گرفت.

بحران اس-۴۰۰

بزرگ‌ترین بحران سال‌های اخیر میان ترکیه و ناتو در سال ۲۰۱۷ آغاز شد.

دلیل این بحران، خرید سامانه دفاع موشکی اس-۴۰۰ از روسیه توسط ترکیه بود.

کشورهای عضو ناتو، به ویژه آمریکا، با این توافق به شدت مخالفت کردند و گفتند این سامانه با شبکه‌های ناتو سازگار نیست و امنیت این ائتلاف را به خطر می‌اندازد.

در پی این اختلاف، ترکیه از برنامه جنگنده اف-۳۵ کنار گذاشته شد.

آمریکا نیز بر اساس قانون «مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریم‌ها (کاتسا)، تحریم‌هایی را علیه ترکیه اعمال کرد؛ تحریم‌هایی که واشنگتن آن‌ها را تنها علیه کشورهایی اعمال می‌کند که تهدیدی برای امنیت ملی آمریکا محسوب می‌شوند.

سامانه‌های اس-۴۰۰ به دلیل تنش‌های ایجادشده با آمریکا و نگرانی‌های امنیتی متحدان ناتو، هرگز به طور فعال در میدان مستقر نشدند.

حمایت آمریکا و بسیاری دیگر از کشورهای عضو ناتو از نیروهای دموکراتیک سوریه و همچنین اعمال تحریم‌های تسلیحاتی علیه ترکیه به دلایل مختلف، از دیگر عواملی بود که روابط آنکارا با این ائتلاف را پرتنش کرد.

با این حال، این اختلاف‌ها به تدریج کاهش یافت و ترکیه پس از مذاکراتی طولانی و فشرده، عضویت فنلاند در ناتو را در سال ۲۰۲۳ و عضویت سوئد را در سال ۲۰۲۴ تصویب کرد.

رویکرد «اول آمریکا» ترامپ و تنش با متحدان اروپایی

نگاه دونالد ترامپ که نخستین بار در سال ۲۰۱۶ و سپس بار دیگر در سال ۲۰۲۴ به ریاست جمهوری آمریکا انتخاب شد، به ناتو با روسای جمهور پیشین آمریکا تفاوت دارد.

دونالد ترامپ با رویکرد «اول آمریکا»، ناتو را تعهدی متعلق به دوران جنگ سرد می‌داند که «تاریخ مصرف آن گذشته» و از نظر مالی باری بر دوش آمریکا است.

او همچنین روابط خود با کشورهای عضو ناتو را نه بر پایه ارزش‌های مشترک، بلکه بر اساس این منطق تنظیم می‌کند که «هرچه سهم بیشتری در بودجه ناتو بپردازید، امنیت بیشتری نیز خواهید داشت».

خط قرمز آقای ترامپ این است که همه اعضای ناتو هزینه‌های دفاعی خود را به پنج درصد تولید ناخالص داخلی برسانند.

امانوئل مکرون، رئیس جمهور فرانسه، در گفت‌وگویی با مجله اکونومیست در سال ۲۰۱۹ گفته بود: «ناتو دچار مرگ مغزی شده است.»

به گفته آقای مکرون، اگرچه ناتو از نظر نظامی همچنان فعال بود، اما سازوکار مشترک تصمیم‌گیری سیاسی و راهبردی آن از کار افتاده بود.

با آغاز دومین دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ، تنش‌ها میان آمریکا و متحدان اروپایی‌اش افزایش یافت.

دونالد ترامپ روند خروج بخشی از نیروهای آمریکایی از آلمان و اروپای شرقی را آغاز کرد و حتی نشانه‌هایی از احتمال خروج آمریکا از ناتو نیز بروز داد.

در این دوره، یکی از کشورهایی که ترامپ بیش از همه از آن تمجید کرد، ترکیه بود و مشخصا رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه را بارها ستایش کرد.

آقای ترامپ گفت: «به احترام رئیس جمهور اردوغان در نشست سران ناتو شرکت خواهم کرد. اگر اردوغان نبود، شاید به این نشست نمی‌رفتم.»

نقش ترکیه در ناتوی جدید

نشست سران ناتو که ترکیه پس از ۲۲ سال دوباره میزبان آن است، در شرایطی برگزار می‌شود که جنگ‌ها در اروپا و خاورمیانه ادامه دارد و این موضوع بار دیگر اهمیت راهبردی آنکارا را برای این ائتلاف برجسته کرده است.

ترکیه از طریق این پایگاه‌ها نقشی حیاتی در زیرساخت عملیاتی ناتو ایفا می‌کند:

در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در سال جاری، رهگیری موشک‌های شلیک‌شده از ایران به سمت ترکیه با استفاده از سامانه‌های دفاعی ناتو، اهمیت عملی این زیرساخت و جایگاه ترکیه در معماری امنیتی این ائتلاف را به شکلی ملموس نشان داد.

دیدار رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه و دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، که قرار است هفتم ژوئیه در آنکارا برگزار شود نیز یکی از مهم‌ترین دیدارهای دیپلماتیک در تعیین مسیر آینده روابط ترکیه و آمریکا در این دوره جدید ارزیابی می‌شود.

هنوز مشخص نیست روابط آمریکا و ناتو در دو سال و نیم پایانی ریاست جمهوری دونالد ترامپ چگونه شکل خواهد گرفت.

با این حال، پس از دوران جنگ سرد و دوره پس از جنگ سرد ، ناتو اکنون دوره جدیدی می‌شود.

هدف این مدل جدید، کاهش بار نظامی و مالی آمریکا در ناتو و واگذاری رهبری و مسئولیت اصلی دفاعی به کشورهای اروپایی است.

اگر آینده ناتو بر پایه این مدل شکل بگیرد، ترکیه به دلیل برخورداری از یکی از قدرتمندترین ارتش‌های این ائتلاف و همچنین ظرفیت‌های صنعت دفاعی خود، این توان را دارد که نقشی بسیار مهم در سطح راهبردی و عملیاتی ایفا کند.