سی و نهمین جشنواره فیلم فجر؛ 'لطفا آمپول‌زن‌ها' را زیاد کنید

سی و نهمین جشنواره فیلم فجر پایان یافت، سیمرغ‌ها بین شش فیلم تقسیم شد و دست‌اندرکاران هفت فیلم نیز دست خالی به خانه برگشتند.

جشنواره سال گذشته زیر سایه سنگین اعتراض‌های خونین آبان‌ماه برگزار شده بود و اما و اگرها برای تحریم جشنواره بسیار بالا بود اما امسال کرونا چنان بر این رویداد هنری سایه انداخت که بیش از اینکه نام فیلم و جشنواره را بشنوی، اسم کرونا و "رعایت پروتکل‌های بهداشتی" در میان بود و دست‌اندارکاران خواسته یا ناخوسته، تمام تلاش‌شان را کردند تا با استفاده از همین فضای "کرونازده" جشنواره‌ای کم حاشیه برگزار کنند.

عملا هم جشنی برگزار شد که بیشتر شبیه یک مهمانی دورهمی با مهمانان و سینماگران محدود بود و شباهتی با یک رویداد هنری در سطح ملی نداشت و بیانیه پایانی هیات داوران تائید کرد که حضور بخش خصوصی در جشنواره فیلم کم رونق بود و "شاهد کاهش ۴۰ درصدی تولیدات سینمای ایران بودیم."

جشنواره فیلم فجر؛ از غیبت علی انصاریان تا انتقاد از عکس‌های یادگاری

برنده‌های سیمرغ و بازمانده‌ها

در خبرها اعلام شد که ۶۲ فیلم سینمایی فرم شرکت دربخش مسابقه را پر کرده‌اند اما پنج فیلم اجازه ورود به بخش مسابقه پیدا نکردند.

درباره چرایی و مضامین فیلم‌هایی که انتخاب نشدند دلایل رسمی مطرح نشده. اما براساس اظهارات و واکنش‌هایی که در رسانه‌ها آمده، دلیل راه نیافتن فیلم‌ "قاتل و وحشی" به کارگردانی حمید نعمت‌الله احتمالا به دلیل نقش‌ لیلا حاتمی با موهای تراشیده است و یک عضو شورای پروانه نمایش فیلم‌های سینمایی گفته ۸۰ درصد این فیلم مشکل شرعی دارد.

به گفته علیرضا امینی، کارگردان فیلم "راند چهارم"، این فیلم به دلیل مضامین سیاسی‌، اجازه اکران در جشنواره را پیدا نکرد. روابط عمومی فیلم "غیبت موجه" به کارگردانی عباس رافعی هم اعلام کرد که شورای پروانه نمایش سازمان سینمایی مانع حضور آن در جشنواره شده ‌است.

به نظر می‌رسد سیاست برگزارکنندگان این دور از جشنواره این بود که از ابتدا مانع ورود فیلم‌های به اصطلاح "مساله‌دار" شوند تا در طول برگزاری، حاشیه درست نشود، مجبور به پاسخگویی نباشند و تجربه سال‌های قبل تکرار نشود. به هر حال هیات داوران جشنواره فیلم فجر از بین ۵۷ فیلم، ۱۶ فیلم را در بخش مسابقه انتخاب کرد.

اعضای هیات داوران فیلم فجر می‌گویند امسال داستان فیلم‌های بخش مسابقه متنوع بود و " فارغ از کیفیت‌شان، فرضیه تک‌ژانری بودن سینمای ایران را باطل کرد".

اما علی مصلح حیدرزاده خبرنگار سینمایی، جشنواره فجر را مثل یک شیر بی‌یال و دم تشبیه می‌کند و در روزنامه همشهری می‌نویسد: "این خروجی چهل سال سیستم ممیزی سینماست ... آنچه در فیلم‌های منتخب جشنواره امسال دیدیم، اغلب نمایندگان توده‌ای بی‌شکل با عنوان «مردم» بودند که اسیر انفعال، ترس، جهل، فقر، خرافات و… شده‌اند و عزت نفس و بلندنظری خود را از دست داده‌اند".

براساس رای هیات داوران فیلم‌های «یدو» با پنج سیمرغ و یک دیپلم افتخار، «بی‌همه‌چیز» با پنج سیمرغ، «ابلق» با چهار سیمرغ، «زالاوا» با سه سیمرغ و یک دیپلم افتخار، «تک‌تیرانداز» و «روشن» هرکدام با دو سیمرغ و دو فیلم «مامان» و «روزی روزگاری آبادان» با یک سیمرغ، برندگان این دوره از جشنواره بودند.

پوریا رحیمی‌سام برای نقش مکمل مرد در فیلم "زالاوا"، رضا عطاران نقش اول مرد در فیلم "روشن"، گلاره عبارسی برای نقش مکمل زن در فیلم "ابلق" و رویا افشار در نقش اول زن در فیلم "مامان" سیمرغ گرفتند و فیلم "یدو" سیمرغ‌های بهترین کارگردانی و بهترین فیلم را از آن خود کرد و بهترین فیلم از نگاه تماشاگران هم به فیلم "ابلق" به کارگردانی نرگس آبیار رسید.

جشنواره‌ای با راهروهای خالی و کم حاشیه

مراسم اختتامیه روز چهارشنبه ۲۲ بهمن ماه ساعت ۶ عصر آغاز شد. وب‌سایت رسمی جشنواره فیلم فجر در توصیف حال و هوای مراسم نوشت: "لابی و راهروها سوت و کور بودند، چون خبری از اهالی رسانه نبود. تک و توک عکاس‌ها را می‌دیدی که دوربین‌ها را برای آغاز مراسم تنظیم می‌کردند".

دست‌اندرکاران برگزاری جشنواره برای رسیدن به این روز خوان‌های زیادی را پشت سر گذاشته بودند. از خبرهای برگزار شدن یا نشدن جشنواره تا اما و اگرها درباره فروش بلیت و نمایش عمومی فیلم‌ها. در روزهای برگزاری جشنواره نگرانی از تعطیل شدن برنامه‌های نقد و بررسی فیلم‌ها و نمایش‌فیلم‌ها در سالن‌ها محسوس و نقل کلام برگزارکننده‌ها "رعایت پروتکل‌های بهداشتی" بود.

روابط عمومی جشنواره هم در هر مصاحبه‌ای به این موضوع اشاره داشت و مصاحبه شونده‌ها هم نکته‌ای یا تشکری از " کادر درمان" می‌کردند و فیلم و عکس‌هایی منتشر می‌شد که نشان می‌داد بازرسان وزارت بهداشت پیوسته در حال ارزیابی کم و کیف رعایت مسایل بهداشتی هستند. با وجود چنین تدابیری، نه خبری از غرفه تنقلات و خوردن چیپس و ذرت بود و نه ازدحامی برای ورود به سینما.

در مراسم پایانی، معمولا اینکه کدام سیمرغ نصیب که می‌شود، مهم است اما گاهی حرف‌های برندگان جوایز جذاب‌تر و مهمتر از اصل جوایز است. بسیاری از برندگان، جوایز خود را به خانواده‌هایشان تقدیم کردند و در این میان رضا عطاران بازیگر فیلم "روشن" سوزنی به دست‌اندرکاران واکسیناسیون کرونا زد و اظهار امیدواری کرد که زودتر واکسن‌ها را بزنند و "برای هر شهر یک آمپول‌زن نگذارند که مدت‌ها طول بکشد".

فیلم‌ها و سرمایه‌گذارانی که سینمایی نیستند

در این باره که سینمای ایران مستقل نیست و نیز درباره هویت سرمایه‌گذاران این صنعت، به خصوص در ایام جشنواره فیلم فجر زیاد صحبت می‌شود. دو سه سالی است که واژه‌های "پول‌های کثیف"، "پولشویی" و "فیلم‌های نفتی و انحصاری" با هنر سینما گره خورده است.

درباره حضور نهادهای نظامی و اطلاعاتی ایران در تولیدات سینمایی نیز بارها صحبت شده‌ است. دوشنبه گذشته وزیر اطلاعات ایران در صدا و سیما، درباره فعالیت دستگاه اطلاعاتی کشور در ساخت فیلم و سریال‌های تلویزیونی سخن گفت و تأیید کرد که فیلم‌هایی مثل «روباه»، «ماجرای نیمروز»، «شبی که ماه کامل شد»، «سیانور»، «امکان مینا» و سریال‌های «پازل»، «سارق روح»، «تعبیر وارونه یک رویا» و «خانه امن» محصول این نهاد امنیتی هستند.

در کنار وزارت اطلاعات، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از طریق "سازمان هنری رسانه‌ای اوج" نیز نقشی فعال در ساخت و تولیدات سینمایی و سریال دارد. حضور پررنگ معاونت سینمایی وزارت ارشاد هم در تولید فیلم یک ضلع دیگر ماجراست.

می‌ماند حضور بخش خصوصی و مردمی که درباره هویت بعضی از سرمایه‌گذاران و وابستگی‌شان به نهادهایی که ذکر ‌شد جای اما و اگر است.

سایت سینماروزان که اخبار سینمایی را پوشش می‌دهد با اشاره به سطح نازل بعضی از فیلم‌های بخش مسابقه فجر، نوشته "نزدیک به ده جایزه به فارابی رسید، کانون پرورش فکری هم ۵ جایزه برد. سایر ارگانها از انجمن سینمای دفاع مقدس تا سازمان هنری اوج و حوزه هنری نیز جزو جایزه‌بگیران جشنواره‌ بودند."

سایت "سینما مثبت"، جشنواره فیلم فجر را با کشمکش‌های سیاسی در لبنان تشبیه می‌کند و می‌نویسد " جشنواره فیلم فجر در پی سال‌ها کشمکش گروه‌های سیاسی و صاحب قدرت، حالا دریافته که بقایش در تعامل با این قدرت‌هاست و به همین دلیل گاهی به آغوش یک گروه قدرتمند غش می‌کند و گاهی دیگر به گروه قدرتمند دیگری امتیاز می‌دهد... گاهی شرط بقا برای این رویداد اهدای جایزه به فیلمی است و گاهی دیگر شرکت دادن فیلمی ضعیف در بخش مسابقه".

جشنواره فیلم فجر را راهنمای سال سینمایی ایران می‌دانند اما به نظر می‌رسد آنچه از جشنواره سی و نهم بیشتر به یاد بماند، همان حال و هوای روزهای کرونایی، ماسک‌های روی صورت، و دستورالعمل‌های بهداشتی باشد.