पोटदुखीवर उपचारासाठी म्हणून रुग्णालयात दाखल झाले आणि दोन्ही किडन्या काढल्या गेल्या...

सुनीताला मी भेटले, त्यावेळी ती जमिनीवर खाली बसून ऊन खात होती. सुनीता सध्या मुजफ्फरपूरच्या श्रीकृष्ण वैद्यकीय महाविद्यालय आणि रुग्णालयाच्या ICU विभागात दाखल आहे.

तिची भेट घडवून देण्यासाठी तिचे पती अकलू राम यांनी मला तिथे नेलं.

त्यादिवशी सुनीताचं चार तास डायलेसिस झालं होतं. आठवड्यातून तीन वेळा करण्यात येत असलेल्या डायलेसिसमुळेच सुनीता अजून जिवंत आहे.

डायलेसिस करून अनेक लोक जीवन जगत असतात. मात्र बिहारची 28 वर्षीय सुनीता चार महिन्यांपेक्षाही जास्त कालावधीपासून किडनीशिवाय जगत आहे.

SKMCH रुग्णालयाच्या औषध विभागाचे प्रमुख डॉ. ए. ए. मुमताज यांनी बीबीसीला माहिती देताना सांगितलं की, सुनीताच्या शरीरात दोन्ही किडनी नाहीत.

काय आहे प्रकरण?

सुनीता देवी या बिहारच्या मुजफ्फरपूर जिल्ह्यातील मथुरापूर सिहो गावच्या रहिवासी आहेत.

तीन मुलांच्या आई असलेल्या सुनीता यांचा सर्वात मोठा मुलगा 11 वर्षांचा आहे. त्यांचे पती अकलू राम मजूर म्हणून काम करतात.

गेल्या वर्षी सप्टेंबर महिन्याच्या सुरुवातीला सुनीता यांना पोटदुखीचा त्रास होऊ लागला. ही बाब कुटुंबीयांच्या कानावर घातल्यानंतर त्यांनी सुनीताला उपचारांसाठी स्थानिक दवाखान्यात नेलं.

या रुग्णालयाचे संचालक पवन कुमार यांनी त्यांना गर्भपिशवीची शस्त्रक्रिया करण्याचा सल्ला दिला.

यानंतर सुनीताच्या कुटुंबीयांनी 20 हजार रुपये जमा केले. 3 सप्टेंबर 2022 ला त्यांच्या गर्भपिशवीचं ऑपरेशन पार पडलं.

हे ऑपरेशन करण्यास सुनीताचे पती अकलू राम यांचा विरोध होता. पण अखेर, सुनीता यांनी ही शस्त्रक्रिया करून घेतली.

ही शस्त्रक्रिया झाल्यानंतर काही तासांनंतरच सुनीता यांची तब्येत बिघडू लागली. त्यांना लघवी येणं बंदच झालं.

ज्या दवाखान्यात सुनीता यांचं ऑपरेशन झालं होतं, तिथले संचालक पवन कुमार यांनी कुटुंबीयांना धीर देत म्हटलं, मी यांना माझ्या पटनाच्या गुरुजींकडे घेऊन जातो.

त्यांनी सुनीता यांना पटनाच्या गंगाराम हॉस्पिटलला नेलं. मात्र त्या रुग्णालयाने त्यांना पटना मेडिकल कॉलेज अँड हॉस्पिटलला जाण्याची शिफारस केली.

स्थानिक पोलीस ठाण्यात सुनीताच्या आई तेतरी देवी यांनी याबाबत एक FIR दाखल केला आहे.

त्यामध्ये लिहिलं आहे, “पवन कुमार यांनी आम्हाला पटनाच्या गायघाट येथील गंगाराम हॉस्पिटलला नेलं. पण या रुग्णालयाने 40 हजार रुपये घेऊन पटना रुग्णालयात जाण्यास सांगितलं.”

पोलिसांचं म्हणणं काय?

FIR मध्ये पवन कुमार सह डॉ. आर. के. सिंह (सर्जन), सहायक जितेंद्र कुमार पासवान आणि पवन यांची पत्नी नामजद हे आरोपी आहेत.

मुजफ्फरपूरचे पोलीस अधीक्षक राकेश कुमार यांनी बीबीसीला सांगितलं, “या प्रकरणात पवनला अटक झाली आहे. बाकीच्या आरोपींनाही लवकरच अटक करण्यात येईल. FIR मध्ये उल्लेख असलेल्या आर. के. सिंह यांच्याविरोधातही पुरावे सापडले आहेत.”

“पवन कुमार यांच्याकडे वैद्यकीय उपचार करण्यासाठीची शैक्षणिक पात्रता नाही. बिहारमध्येच त्यांनी एका डॉक्टरकडे कंपाऊंडर म्हणून काम केलं होतं. या सर्व आरोपींपैकी कुणाचाही गुन्हेगारी रेकॉर्ड नाही,” असं पोलिसांनी सांगितलं.

‘रुग्णालयांच्या फेऱ्यांनी आम्हाला फुटबॉल बनवलं’

सुनीताचे पति अकलू राम म्हणतात, “पटनाच्या गंगाराम रुग्णालयात सुनीताला दाखल करून पवन पळून गेला. त्यानंतर आम्हाला कधी पीएमसीएच तर कधी एसकेएमसीएच आणि आयजीआयएमएस अशा रुग्णालयांना फिरवण्यात आलं. आयुष्मान कार्डमधले पैसे संपले तर आयजीआयएमएस रुग्णालयाने आमच्या नावासमोर फुली मारली. तेव्हापासून सुनीता एसकेएमसीएचमध्ये दाखल आहे. आमचे हाल फुटबॉलसारखे झाले आहेत.”

हातावर पोट असलेल्या अकलू राम यांना गेल्या सप्टेंबर महिन्यापासूनच सुनीता यांच्या डायलेसिसमुळे सतत रुग्णालयात राहावं लागत आहे.

ते म्हणतात, “आम्ही मजूर आहोत. गावाकडे घेऊन गेलो तर इथल्या रुग्णालयात डायलेसिससाठी कसं येऊ? ही मरून जाईल.”

दहावी नापास फळविक्रेता बनला डॉक्टर

सुनीता यांच्यासोबत जे घडलं, ते एका बनावट डॉक्टरचं काम आहे.

बरियारपूरच्या पोल्ट्री फार्म चौकातील हे क्लिनिक रस्त्याच्या एका बाजूला आहे. त्याच्या चारही बाजूंना शेती आहे. बंद पडलेलं हे क्लिनिक पहिल्या नजरेत कोंबड्यांचं खुराडंच वाटतं.

FIR मध्ये या रुग्णालयाचं नाव शुभकांत क्लीनिक असं सांगण्यात आलं आहे.

स्थानिक वृत्तपत्रांमध्ये या क्लिनिकची जाहिरात आढळून येते. त्यानुसार, क्लिनिकच्या संचालकांचं नाव डॉ. पवन कुमार आणि डॉ. नारायण यादव असं सांगण्यात आलं आहे.

तसंच, 24 तास ही सेवा उपलब्ध आहे आणि सर्व प्रकारच्या शस्त्रक्रिया येथे केल्या जातात, असं यामध्ये म्हटलेलं आहे.

नोंदणीशिवाय, दोन वर्षांपासून चालू असलेल्या शुभकांत क्लिनिकच्या समोर दुसऱ्या बाजूला कृति ऑटो स्पेअर्सची दुकान आहे.

हे दुकान पवनचे लहान भाऊ अविनाश कुमार चालवतात. पवनचे वडील रघुनाथ पासवान मजुरी करतात. पवन यांचा एक भाऊ बरियारपूर गावात एक कोचिंग क्लास चालवतो.

पवनचे भाऊ अविनाश म्हणतात, “हे रुग्णालय डॉ. आर. के. सिंह यांचं आहे, तेच इथे ऑपरेशन करायचे. पवन इथे फक्त झाडझूड आणि साफ-सफाईचं काम करायचा. कधी कधी तो लहान मोठ्या आजारांवर औषधही द्यायचा. तर पवनची पत्नी संगीता देवी ही घरीच असते. माझ्या भावाला अडकवण्यात आलं आहे.”

पवन कुमार दहावी पाससुद्धा नाही. क्लीनिक चालवण्याआधी तो भूतानला जाऊन फळांच्या पॅकेजिंगचं काम करायचा.

मुजफ्फरपूर जिल्ह्याचे सिव्हील सर्जन डॉ. सी. व्ही. शर्मा बीबीसीशी बोलताना म्हणाले, “डॉ. आर. के. सिंह नामक कोणतेही डॉक्टर आमच्या जिल्ह्यात नोंदणीकृत नाहीत. या क्लिनिकलाही कोणतीही मान्यता नव्हती. बाकी अवयव काढल्याच्या संदर्भात काही फोटो माध्यमांमध्ये फिरत आहेत, ते पाहून असं वाटत नाही की हे प्रकरण अवयव तस्करीचं आहे, असं वाटत नाही. ज्याने कुणी त्यांचं ऑपरेशन केलं त्याला पोटाबाबत योग्य ती माहिती नव्हती, असं वाटत आहे.”

बरियारपूरमध्ये आरोग्य व्यवस्था कशी आहे?

शुभकांत क्लीनिक ज्या बरियारपूर परिसरात आहे, तिथे पवन कुमार यांच्याबाबत बरीच सहानुभूति असल्याचं दिसून येतं.

असं असण्याचं प्रमुख कारण म्हणजे, येथील कोलमडलेली आरोग्य व्यवस्था.

याठिकाणी केवळ हेल्थ अँड वेलनेस केंद्र आहे. तर प्राथमिक आरोग्य केंद्र इथून 12 किलोमीटरवर आहे. तिथे जाण्यासाठीचा रस्ताही इतका वाईट आहे की पोहोचण्यासाठी एक तासाचा वेळ लागतो.

बरियारपूरच्या प्रमुख महिलेचे पती रंजित राय सांगतात, “हेल्थ अँड वेलनेस सेंटरमध्ये डॉक्टरच नाही. सकरापर्यंत जाण्याचा रस्ता खराब असल्यामुळे लोक पोहोचू शकत नाहीत. त्यामुळे काही लोक गावातच प्राथमिक उपचार देत असतात.”

बिहारमध्ये 5 लाख झोलाछाप डॉक्टर, केवळ 21 हजार प्रशिक्षित

झोलाछाप डॉक्टरांना प्रशिक्षित करून ग्रामीण चिकिस्तक बनवण्यासाठी प्रशिक्षण देण्याचा निर्णय बिहार सरकारने 2015 साली घेतला होता.

त्यासाठीचा शैक्षणिक अभ्यासक्रम तयार करण्यासाठी राज्य सरकारने एक समितीही बनवली होती. या समितीचे अध्यक्ष डॉ. एल. बी. सिंह आहेत.

एल. बी. सिंह सांगतात, “बिहारमध्ये सध्या 4 ते 5 लाख डॉक्टर सक्रिय आहेत. त्यापैकी 21 हजार जण प्रशिक्षित आहेत. तर 30 हजार जणांचं प्रशिक्षण सुरू आहे. ग्रामीण चिकित्सक होण्यासाठी दहावी पास असणं आवश्यक आहे. रुग्णांवर प्राथमिक उपचार करणं, त्यांना सरकारी योजनांबाबत माहिती देणं, ही जबाबदारी त्यांच्याकडे आहे. ग्रामीण चिकिस्तक यापेक्षा जास्त काहीही करू शकत नाहीत.”

“मला पवनची किडनी लावा, आणखी 10 वर्षे जगेन”

तब्बल चार महिन्यांपेक्षा जास्त कालावधीपासून कोणत्याही किडनीशिवाय जगत असलेल्या सुनीता यांच्या चेहऱ्यावरील सूज स्पष्टपणे दिसू शकते.

त्या म्हणतात, “बाकी शरीरात कोणतीच समस्या नाही. डॉक्टरांनी फक्त अर्धा लीटर पाणी पिण्याची सूचना दिली आहे. पाणी पिल्याशिवाय कुणी कसा जगू शकतो?”

स्थानिक माध्यमांमध्ये सुनीता यांची ही बातमी येताच अनेक जण किडनी दान करण्यासाठी समोर आले आहेत. पण तरीही त्यांचं काम अद्याप होऊ शकलं नाही.

अस्वस्थ असलेल्या सुनीता वारंवार म्हणतात की मला तुम्ही पवनची किडनी लावा. त्याची एक किडनी लावली तर मी आणखी दहा वर्षे जगू शकेन. माझ्या मुलाबाळांना वाढवू शकेन. माझ्या पतिची किडनी जुळत नाही. आई मला किडनी देण्यापूर्वी केली जाणारी तपासणी करून घ्यायलाही तयार नाही.”

सुनीता यांच्यावरील उपचार एसकेएमसीएच रुग्णालयात सुरू आहेत. तिथे सध्या कुणी किडनी तज्ज्ञही नाही. गेल्या वर्षी डिसेंबरमध्ये एकमेव किडनी तज्ज्ञ डॉक्टर धर्मेंद्र प्रसाद यांचीही बदली झाली.

रुग्णालयाचे अधीक्षक बी. एस. झा बीबीसीशी बोलताना म्हणाले, “सध्या सुनीता यांची प्रकृती ठीक आहे. पण हे प्रकरण अवयवरोपणाचं आहे. आमच्या रुग्णालयात अवयव रोपणाची सुविधा उपलब्ध नाही. याची माहिती आम्ही सरकारला दिली आहे. आमच्याकडे डायलेसिसची सुविधा उपलब्ध आहे, ती आम्ही त्यांना निःशुल्क देत आहोत.”

या प्रकरणाची दखल राज्य सरकारच नव्हे तर मानवाधिकार आयोगानेही घेतली आहे. मानवाधिकार आयोगातून या प्रकरणाकडे लक्ष ठेवून असलेले एस. के. झा म्हणतात, “राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाने सुनीता यांच्यावरील उपचार, संबंधित आरोपींची अटक, अवयव प्रत्यारोपण आणि संबंधित रक्कम या सगळ्या गोष्टींबाबतचा अहवाल राज्य सरकारकडे मागितला आहे.”

आता अखेरीस, सुनीता यांच्याकडे जिवंत राहण्यासाठी कोणता मार्ग उपलब्ध आहे?

या प्रश्नाचं उत्तर देताना पीएससीएच आणि आयजीआयएमएस रुग्णालयातील किडनी विभागाचे माजी विभाग प्रमुख डॉ. हेमंत कुमार म्हणतात, “विना किडनीचा एक रुग्ण किंवा किडनी फेल झालेला एखादा रुग्ण यामध्ये कोणताही फरक नसतो. या रुग्णाचं वय कमी आहे, त्यामुळे त्याच्यासाठी अवयव प्रत्यारोपणासाठी चांगले पर्याय उपलब्ध होऊ शकतात.”

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि Twitter वर नक्की फॉलो करा.बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)