ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન : પેપરલીકનો વિરોધ કરતાં જેમને ક્યારેક માર પડ્યો હતો, આજે એમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું

વિડંબના એ છે કે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન પોતે એક વખતે પેપર લીકના વિરોધમાં પોલીસના લાઠીચાર્જથી ઘાયલ થયા હતા. આજે તેમણે ફરી એક પેપર લીક થવાના કારણે રાજીનામું આપી દીધું છે. જોકે આ માગણીના સમર્થનમાં ચાલી રહેલા આંદોલનમાં પોલીસના લાઠીચાર્જથી વિદ્યાર્થીઓ ઘાયલ પણ થયા હતા.

2021માં "ધ ન્યૂ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ"માં પ્રકાશિત એક ખબર મેઇનસ્ટ્રીમ મીડિયામાં ફરીથી શૅર કરવામાં આવી રહી છે.

આ સમાચાર મુજબ, 1997માં જે. બી. પટનાયકની સરકાર દરમિયાન ઓડિશામાં પેપર લીક થવાના વિરોધમાં રાજ્યના સચિવાલયની સામે અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ (એબીવીપી) દ્વારા આયોજિત વિરોધપ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ લાઠીચાર્જમાં ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન ઘાયલ થયા હતા.

પ્રધાન આ પ્રદર્શનનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા.

આ ઘટનાનાં 29 વર્ષ પછી 20 જુલાઈ, 2026ના રોજ શિક્ષણમંત્રીના રાજીનામાની માગણી સાથે સંસદ તરફ કૂચ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનો પર પોલીસે લાઠીચાર્જ કર્યો ત્યારે ઘણા વિરોધીઓ ઘાયલ થયા અને ત્યારે તેમને હૉસ્પિટલમાં પણ દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા.

તે પ્રદર્શનમાં ભાગ લેનારા પ્રશાંત રાઉતે બીબીસી સાથે વાત કરતી વખતે આ ઘટનાની પુષ્ટિ કરી.

ભુવનેશ્વરના પટિયા વિસ્તારમાં રાજા મધુસૂદન દેવ કૉલેજના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી રહેલા રાઉતે કહ્યું, "તે દિવસોમાં, હું ABVP ની ભુવનેશ્વર શાખાનો પ્રમુખ હતો અને ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન સંગઠનના રાષ્ટ્રીય મહાસચિવ હતા. મને બરાબર તારીખ યાદ નથી, પરંતુ જુલાઈ 1997ના ત્રીજા અઠવાડિયામાં (કદાચ 17 કે 18મી તારીખે), ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના નેતૃત્વમાં સેંકડો ABVP કાર્યકરો, પ્લસ ટુ (ધોરણ 12) પ્રશ્નપત્ર લીક સામે વિધાનસભાની સામે વિરોધપ્રદર્શન કરી રહ્યા હતા."

"1988થી 1997ની વચ્ચે, લગભગ દર વર્ષે પ્રશ્નપત્રો લીક થતાં હતાં. તેથી જ અમે તેને 'પ્રશ્નપત્રોનો દાયકો' કહેતા હતા. પ્રદર્શનકારીઓને વિખેરવા માટે, રેપિડ ઍક્શન ફોર્સ (RAF)ના કર્મચારીઓએ અમારા પર નિર્દયતાથી લાઠીચાર્જ કર્યો, જેમાં અમારા 64 કાર્યકરો ઘાયલ થયા અને તેમને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. ઘાયલોમાં ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન અને હું પણ હતા."

વિદ્યાર્થી સંઘની ચૂંટણીમાં પ્રધાન ત્રીજા સ્થાને રહ્યા હતા

શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનની લાંબી રાજકીય સફર એંસીના દાયકામાં વિદ્યાર્થી રાજકારણથી શરૂ થઈ હતી.

બાળપણથી જ તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની વિદ્યાર્થી પાંખ, અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ સાથે સંકળાયેલા હતા અને તાલચર કૉલેજ વિદ્યાર્થી સંઘના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા હતા.

બાદમાં, તેમણે ABVP વતી ઉત્કલ યુનિવર્સિટી વિદ્યાર્થી સંઘના પ્રમુખની ચૂંટણી પણ લડી, પરંતુ SFI ઉમેદવાર અને વર્તમાન વરિષ્ઠ બીજુ જનતા દળના નેતા અરુણ સાહુ સામે હારી ગયા.

ધર્મેન્દ્ર તે ચૂંટણીમાં ત્રીજા સ્થાને રહ્યા હતા, જ્યારે વિદ્યાર્થી જનતા પાર્ટીનાં ઉમેદવાર સિંધુજ્યોતિ ત્રિપાઠી બીજા સ્થાને રહ્યાં હતાં. જોકે, ત્રણેય ઉમેદવારો વચ્ચે મતોનો તફાવત ખૂબ જ ઓછો હતો.

પ્રધાનના વિદ્યાર્થી જીવન વિશે બીબીસી સાથે વાત કરતા સિંધુજ્યોતિ ત્રિપાઠી કહે છે, "ધર્મેન્દ્ર ખૂબ જ સામાન્ય વિદ્યાર્થી હતા. સાચું કહું તો, પ્રમુખ પદ માટે એબીવીપીના ઉમેદવાર તરીકે તેમની જાહેરાત થઈ તે પહેલાં કૅમ્પસમાં બહુ ઓછા લોકો તેમને જાણતા હતા. પરંતુ તે દિવસોમાં, ઉત્કલ યુનિવર્સિટીમાં એબીવીપીનું સંગઠન ખૂબ મજબૂત હતું, અને તેમને સારી સંખ્યામાં મત મળતા હતા."

આ ચૂંટણીમાં પ્રધાનને હરાવનારા અરુણ સાહુ પાછળથી બીજેડી નેતા અને રાજ્યના ઉચ્ચ શિક્ષણ મંત્રી બન્યા. યોગાનુયોગ, પ્રધાન અને સાહુ બંને 2019માં ઉત્કલ યુનિવર્સિટીના પ્લેટિનમ જ્યુબિલી સમારોહમાં સ્ટેજ પર હાજર હતા.

જ્યારે તેમના ભૂતપૂર્વ રાજકીય હરીફના રાજીનામાની માગ વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે અરુણ સાહુએ બીબીસીને કહ્યું, "મારા નેતા અને પાર્ટી પ્રમુખ નવીન પટનાયકે સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે તેમણે રાજીનામું આપવું જોઈએ અને મારો અભિપ્રાય તેમનાથી અલગ નથી."

પ્રધાનના રાજકીય ઉદય અંગે સાહુએ કહ્યું, "તમે જાણો છો કે ભાજપમાં બધા નિર્ણયો સંઘ દ્વારા લેવામાં આવે છે. કારણ કે તેઓ લાંબા સમયથી સંઘ સાથે જોડાયેલા હતા અને તે પણ એવા સમયે જ્યારે ભાજપનું ઓડિશામાં કોઈ ખાસ અસ્તિત્વ નહોતું, તેથી તેમને પક્ષમાં અને પછી સરકારમાં મોટું પદ મળવું સ્વાભાવિક હતું."

સાહુ કહે છે કે તેમના પ્રધાન સાથે સારા સંબંધો છે પણ આજકાલ તેઓ તેમની સાથે ખૂબ જ ભાગ્યે જ વાત કરે છે કે મળે છે.

ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનની રાજકીય કારકિર્દી

ઉત્કલ યુનિવર્સિટીની ચૂંટણીમાં હાર છતાં, ધર્મેન્દ્રનો રાજકીય ઉદય ચાલુ રહ્યો.

પ્રધાન 1994માં એબીવીપીના રાષ્ટ્રીય મહાસચિવ બન્યા અને 1997 સુધી આ પદ પર રહ્યા. તેમણે 2004થી 2006 સુધી ભારતીય જનતા યુવા મોરચાના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી. બાદમાં તેઓ ભાજપના રાષ્ટ્રીય મહાસચિવ બન્યા, અને આ પદ પર, તેમણે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને કર્ણાટક સહિત અનેક રાજ્યોમાં પાર્ટીની જીતમાં રાજ્ય પ્રભારી તરીકે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી.

ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનની ચૂંટણી કારકિર્દી વર્ષ 2000માં શરૂ થઈ હતી, જ્યારે તેઓ બીજેડી-ભાજપ ગઠબંધનના ઉમેદવાર તરીકે પલ્લહરા વિધાનસભા મતવિસ્તારથી જીત્યા હતા.

ચાર વર્ષ પછી, 2004ની સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં, તેઓ દેવગઢ સંસદીય મતવિસ્તારમાંથી સાંસદ તરીકે ચૂંટાયા. દેવગઢ હવે સંસદીય મતવિસ્તાર નથી; તેને સંબલપુર સંસદીય મતવિસ્તારમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યો છે, જ્યાંથી તેઓ 2024માં સાંસદ તરીકે ચૂંટાયા હતા. પરંતુ આ પછી તેમણે લાંબા સમય સુધી ચૂંટણી લડી નહીં.

જોકે, પાર્ટીમાં તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષાને કારણે, તેઓ બે વાર અન્ય રાજ્યોમાંથી રાજ્યસભાના સાંસદ બન્યા: એપ્રિલ 2012થી એપ્રિલ 2018 સુધી બિહારથી અને પછી એપ્રિલ 2018થી એપ્રિલ 2024 સુધી મધ્યપ્રદેશથી. 2014માં જ્યારે નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં કેન્દ્રમાં ભાજપ સરકાર સત્તામાં આવી, અને પ્રધાનને પેટ્રોલિયમ રાજ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા, ત્યારે તેઓ રાજ્યસભામાં બિહારનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા હતા. બે દાયકા પછી, 2024માં, તેમણે ફરીથી ઓડિશાથી ચૂંટણી લડી અને સંબલપુરથી લોકસભાના સાંસદ બન્યા.

અમિત શાહ ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના ઘરે રોકાયા હતા?

પ્રધાનનાં સહાધ્યાયી સિંધુજ્યોતિ ત્રિપાઠી માને છે કે કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રી જે. પી. નડ્ડા અને ગૃહમંત્રી અમિત શાહ સાથે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના સંબંધોએ પક્ષ અને સરકારમાં તેમની પ્રગતિમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.

તેઓ કહે છે, "મારી પાસે આનો કોઈ પુરાવો નથી, પણ મેં ઘણાં વિશ્વસનીય સૂત્રો પાસેથી સાંભળ્યું છે કે જ્યારે કોર્ટે શાહ સામે દેશનિકાલનો આદેશ જારી કર્યો, ત્યારે તેઓ ધર્મેન્દ્રના તાલચરસ્થિત ઘરે થોડા દિવસો માટે રોકાયા હતા."

જ્યારે કેટલાક લોકો પ્રધાનની સફળતાનો શ્રેય તેમના અંગત સંબંધોને આપી શકે છે, ત્યારે વરિષ્ઠ પત્રકાર રૂબેન બેનરજી માને છે કે બીજેડી પ્રમુખ નવીન પટનાયક, જે ઓડિશાના સૌથી લાંબા સમય સુધી મુખ્ય મંત્રી (24 વર્ષ) રહ્યા છે, તેમણે શરૂઆતથી જ તેમની રાજકીય ક્ષમતાને ઓળખી લીધી હતી.

નવીન પટનાયક પરના તેમના પુસ્તકમાં, તેમણે લખ્યું છે કે જ્યારે 2000ની ચૂંટણીમાં મતગણતરી ચાલી રહી હતી અને સમાચાર આવ્યા કે ધર્મેન્દ્ર પલ્લહડામાં આગળ છે, ત્યારે તેમણે કહ્યું, "આ મારા માટે એક સમસ્યા છે."

બેનરજીનો દાવો છે કે જ્યારે નવીને આ ટિપ્પણી કરી ત્યારે તેઓ કારમાં હતા. જોકે ઘણા લોકો આ વાર્તા વિશે અચોક્કસ છે, કારણ કે નવીન તે સમયે માત્ર ઓડિશામાં જ નહીં પરંતુ રાજકારણમાં પણ નવા હતા. છતાં, બીબીસી સાથેની ફોન વાતચીત દરમિયાન, બેનરજીએ પુનરોચ્ચાર કર્યો કે આ નિવેદન "સંપૂર્ણપણે" સાચું હતું.

ઓડિશામાં ભાજપનો વિસ્તાર અને પ્રધાનની ભૂમિકા

બેનરજી ઓડિશામાં ભાજપ સંગઠનના વિસ્તરણનો મુખ્ય શ્રેય પણ પ્રધાનને આપે છે. તેઓ કહે છે કે 2014માં કેન્દ્રીય મંત્રી બન્યા પછી પ્રધાન દર શનિવાર અને રવિવાર ઓડિશામાં વિતાવતા હતા.

આ સમય દરમિયાન, તેઓ સ્થાનિક કાર્યકરો સાથે પાર્ટી સંગઠનને મજબૂત બનાવવા અંગે વાતચીત કરતા. ઘણા લોકો મજાકમાં તેને 'સપ્તાહાંતની પાર્ટી' કહેતા.

2014થી 2019 સુધી પ્રધાનના ઓએસડી (OSD) અને અંગત સચિવ રહેલા સંબિત ત્રિપાઠી પણ પુષ્ટિ કરે છે કે પ્રધાને રાજ્યમાં પક્ષના વિસ્તરણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે.

તેમણે બીબીસીને કહ્યું, "તેઓ રાજ્યભરમાં પાયાના સ્તરે કામ કરતા ભાજપના કાર્યકરોને વ્યક્તિગત રીતે, નામથી ઓળખે છે, અને કેન્દ્રમાં તેમના પદનો ઉપયોગ કરીને સ્થાનિક સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં હંમેશાં અગ્રેસર રહ્યા છે."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન