Mboso, Bahati cyangwa Kamerhe, ni inde uzayobora Inteko ya DR Congo?

Ihuriro ry’amashyaka ari ku butegetsi muri DR Congo ryananiwe kumvikana ku mukandida ryatanga ku mwanya w’umukuru w’umutwe w’abadepite mu nteko ishingamategeko ya DR Congo. Bigeze aho uyu munsi iri huriro riri bukore itora mu bakandida baryo batatu.

Hashize amezi macye inteko ishingamategeko ya Congo ifite abadepite bashya ariko itaratora abayikuriye kugira ngo inzego zayo zuzure.

Ibi bituma na Minisitiri w’Intebe Judith Suminwa uherutse gushyirwaho – wa mbere w’umugore – adashobora gushyiraho guverinoma kuko igomba kwemezwa n’Inteko Ishingamategeko ifite inzego zuzuye.

Hashize igihe hari impagarara no kutumvikana mu ihuriro ry’amashyaka ari kumwe na UDPS rya Perezida Felix Tshisekedi, k'uwo iri huriro ryakwemeza nk’umukandida waryo ku mwanya w’umukuru w’Inteko Ishinga Amategeko.

Amaherezo, iri huriro, ryitwa Union Sacree, ryatangaje ko uyu munsi kuwa kabiri haba “amatora y’ibanze” akorwa n’abadepite bo mu mashyaka agize iryo huriro, kugira ngo batore hagati y’abakandida batatu.

Abo ni;

Aba bakandida ni bantu ki?

Mboso

Ku myaka 81, Christophe Mboso N’Kodia Pwanga ni umwe mu banyapolitike bakuze kandi bakiri mu mirimo muri DR Congo, itora ry’uyu munsi rirerekana ko agifite akayihayiho ko kuguma mu nzego zo hejuru.

Mboso ukomoka mu mujyi wa Bandundu mu burengerazuba bwa Congo, niwe wari usanzwe ari umukuru w’umutwe w’abadepite mu nteko ishinga amategeko kuva mu 2021.

Ariko ni umugabo winjiye mu nteko ishingamategeko ya Congo mu 1977, icyo gihe yari Zaïre ku butegetsi bwa Mobutu Sese Seko.

Kuva mu 1990 yategetse minisiteri zitandukanye zirimo iy’ubucukuzi bwa mine, iy’ubuhinzi, iy’ubuzima, iy’umurimo, ndetse na minisiteri ya siporo n’imyidagaduro, kugeza mu 1997 Mobutu ahiritswe ku butegetsi, nk’uko bigaragara mu mwirondoro we.

Ku butegetsi bwakurikiyeho kugeza ubu, Mboso yagiye agaruka mu myanya itandukanye cyane cyane mu nteko ishinga amategeko.

Muri DR Congo afatwa nk’ikirango cy’umugabo wakoreye ingoma hafi ya zose zategetsi iki gihugu.

Bahati

Modeste Bahati Lukwebo w’imyaka 68 yavukiye i Bukavu muri Kivu y’Epfo, aminuza mu bijyanye n’ubucuruzi n’icungamari muri Université Nationale du Zaïre no muri kaminuza yo mu Butaliyani, nk’uko biri mu mwirondoro we watangajwe n’inteko ishinga amategeko ya DR Congo.

Nyuma y’imirimo yo kwigisha muri kaminuza yaje kwinjira muri politike, agera ku mwanya wa minisitiri w’ingengo y’imari mu 1994 nyuma aza no kuba ministiri w’abakozi ba leta muri guverinoma ya Mobutu.

Mu 2006 nibwo yatorewe kuba umudepite ku rwego rw’igihugu, nyuma aza no kuba minisitiri w’ubukungu, na minisitiri w’igenamigambi ku butegetsi bwa Joseph Kabila.

Bahati yibukwa cyane mu 2019 ubwo yavaga mu ruhande rwa Joseph Kabila akajya ku gice cya Félix Tshisekedi, ndetse akaba mu bantu bazanye igitekerezo cyo gushinga ihuriro Union Sacrée. Mu 2021 yatorewe kuba perezida wa Sena ya Congo, ubu icyuye igihe.

Ishyaka rya Bahati ryitwa AFDC-A mu matora aheruka ryabonye imyanya 35 mu nteko ishinga amategeko, riza ku mwanya wa gatatu mu bwiganze mu nteko inyuma y’irya Kamerhe na UDPS rya Tshisekedi riza imbere.

Modeste Bahati afatwa nk’umwe mu bantu bafite ijambo rikomeye ku butegetsi bwa Tshisekedi ndetse no mu ihuriro ry’amashyaka ashyigikiye Tshisekedi rya Union Sacrée, gusa amatora y’uyu munsi ashobora kugaragaza urugero rw’imbaraga ze muri iri shyaka ugereranyije na Mboso na Kamerhe.

Kamerhe

Kamerhe nawe akomoka mu ntara ya Kivu y’Epfo, ni umugabo w’imyaka 65 ufatwa nk’umwe mu banyapolitike b’amayeri menshi n’imbaraga mu mukino wa politike ya Congo, kuko aboneka nk’uzi guhindura ikarita ze kuri buri mukino kandi ntasobanye mu mudiho w’abagiye ku butegetsi.

Ubwo yari umunyeshuri muri kaminuza ya Kinshasa mu 1984, nibwo Vital Kamerhe yatangiye politiki mu ishyaka UDPS ryari irya Étienne Tshisekedi wa Mulumba.

Guhera mu myaka ya 1990 yatangiye kubona imyanya ya politiki muri leta.

Bikekwako yaba yari ashyigikiye Perezida Mobutu Sese Seko nubwo yagiye aba mu mashyaka atavuga rumwe n'ubutegetsi bwe.

Ku butegetsi bwa Laurent-Désiré Kabila nabwo yahawe imyanya itandukanye ya politiki.

Mu 2002 yagize uruhare runini mu biganiro bigamije gushaka amahoro mu burasirazuba bwa DR Congo, nk’uko bigaragara ku mwirondoro we.

Mu 2004 yagize uruhare mu kwamamaza Joseph Kabila no kumugeza ku ntsinzi mu matora, nawe atorerwa kuba umudepite i Bukavu, mu 2006 atorerwa kuba Perezida w'inteko ishinga amategeko.

Icyo gihe yari mu ishyaka PPRD yagize uruhare mu gushinga riyoborwa na Joseph Kabila Kabange, we aba umukuru w’inteko ishinga amategeko, umwanya ashaka nanone ubu.

Mu 2009 yashwanye na Perezida Joseph Kabila, avuga ko guverinoma yemereye ingabo z'u Rwanda kwinjira muri "operations Umoja Wetu" mu burasirazuba bwa Congo, itabimenyesheje Inteko.

Muri uwo mwaka yeguye ku mwanya we, mu 2011 yiyamamarije kuba Perezida wa Repubulika mu ishyaka rye UNC, aratsindwa ku majwi 7% yabonye.

Mu 2018 yifatanyije na Félix Tshisekedi wamwemereye ko natsinda amatora azamugira minisitiri w’intebe, gusa ibi Tshisekedi ntiyabikoze ahubwo yamugize umukuru w’ibiro bye.

Ubwo yari kuri uwo mwanya mu 2020 yarafunzwe ashinjwa kunyereza amafaranga ya leta agera kuri miliyoni hafi 48 z'amadolari y'Amerika yari agenewe gukoreshwa mu kubaka amacumbi y'abapolisi n'abasirikare.

Mu 2022 Kamerhe – mu buryo butavugwaho rumwe - yagizwe umwere, ndetse Perezida Tshisekedi amushumbusha kuba minisitiri w’ubukungu muri guverinoma ubu icyuye igihe.

Ishyaka A/A-UNC rya Kamerhe ubu ni irya kabiri mu kugira abadepite benshi – 36 - mu nteko nshya ya DR Congo inyuma ya UDPS rya Tshisekedi rifite imyanya 69.

Ni inde uza gutorwa?

Hagati ya Mboso, Bahati na Kamerhe, biragoye kwemeza utsinda amatora y’uyu munsi, ari nawe urebye uzahita atsinda amatora yo kuba perezida w’inteko ishingamategeko ya Congo kuko azaba ari we uvuye mu ihuriro ryiganje mu nteko.

Abasesenguzi batandukanye bavuga ko amahirwe menshi ari hagati ya Vital Kamerhe na Modeste Bahati basanzwe bafite abadepite benshi mu nteko nshya, gusa nanone bakavuga ko ubunararibonye bwa Mboso butakwirengagizwa muri uku guhatana.

Biravugwa ko utsinda ari ushobora kubona amajwi menshi mu badepite b’ishyaka UDPS rifite ubwiganze muri iri huriro ry’amashyaka ari ku butegetsi.