Marsaa sadaffaa Hidha Haaromsaa Guddicha bishaaniin guutuu fi komii Masrii

Itoophiyaan osoo waqtiin roobaa kun hin darbiin dura Hidha Haaroomsaa Guddicha Abbayyaa marsaa sadaffaa bishaaniin akka guuttu erga beeksifte bubbultee jirti.

Masriin akkuma yeroo hundaatu dursa haala bishaan itti guutamuufi adeemsa hojii waliigalaa irratti waliigaltee irra gahamuu qabaata jechaa turte.

Gama mootummaa Itoophiyaatiin marsaa sadaffaa hidhicha bishaaniin guutuu eegaluu ilaalchisee ifatti kan jedhame jiraachuu baatulleen, Masriin garuu karaa Ministeera Dhimma Alaa isheetiin ammas Waajjira Mana Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomaniitti iyyata dhiyeeffattee jirti.

Itoophiyaan marsaa sadaffaa hidhicha bishaaniin guutuu baatii Adooleessaa keessa akka gaggeessitu kan ibsitee turte yoo ta’u, garuu hanga yoonaatti ifatti kan jedhame hin jiru.

Qaamooleen fakkii saatalaayitii eeran tokko tokkos bishaaniin guutuun miidiyaalee hawaasaa irratti ibsamaa jira.

Haala sadarkaan hidhicha bishaaniin guutuu marsaa sadaffaa maal irratti akka argamu ilaalchisee odeeffannoo mootummaa irraa argachuuf yaaliin BBC'n taasiseen, ‘bishaaniin guutuun haaluma yeroo qabameetti kan gaggeeffamu ta’uun alatti’ odeeffannoo bal’aa argachuu hin dandeenye.

Marsaa sadaffaa bishaaniin hidhicha guutuu

Itoophiyaan ijaarsa isaa erga eegalte waggaa kudhan kan lakkoofsisee hidhi guddichi Abbayyaa; Itoophiyaa, Sudaaniifi Masrii jidduutti dhimma wal dhabdee akkuma ta’etti gara xumuraatti dhiyaateera.

Masriinis Laga Abbayyaa kan bishaansaa harki 85 ta’u Itoophiyaa irraa maddu, hangi bishaansaa na jalaa hir’ata jechuun yaaddoo ishee cimsite dhageessisaa turte.

Masriin Gamtaan Afriikaa, Liigiin Arabaa, dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii fi biyyoonni Lixaa akka ishee waliin dhaabbataniif irra deddeebiin gaafataa jirti.

Waggoota sadan darbaniif wayita waqtiin roobaa eegaluutti dhimma hidha guddichaa kaasuun biyyootaafi dhaabbilee dhiibbaa gochuu danda’u jettee amantu biratti Itoophiyaa waliin haala fayyadama bishaanii irratti seera dirqisiisu irra akka gahamuuf, jaarsummaan akka taa’amuuf dhiibbaa cimsiti.

Ammas Ministirri Dhimma Alaa biyyattii Saameeh Shukrii Jimaata darbe xalayaa pirezidaantii Mana maree Nageenyaa Motummoota Gamtomaniitiif barreessaniin, Itoophiyaan osoo waliigalteerra hin gahamiin hidhicha bishaaniin guutuu itti fuftee jirti jechuun mormii dhiyeessaniiru.

Waggoota lamaan darbaniif Sudaaniifi Masriin osoo waliigalte irra hin gahiin Itoophiyaan hidhicha bishaaniin guutuu hin dandeessu jechuun mormiifi akeekkachiisa osoo dhiyeessanuu, bishaan guutuun adeemsa umama ijaarsaa ta’uu fi gaaffichis osoo fudhatama hin qabneedha jechuun haala milkaa’een marsaa lama guutuu Itoophiyaan beeksiiftee turte.

Marsaa sadaffaanis bara kana baatii Hagayyaa keessa akka gaggeeffamu mootummaan Itoophiyaa kan beeksise yoo ta’u, miidiyaaleen Masrii tokko tokko garuu fakkiiwwan saataalaayitii waabeeffachuun torbaniin duraa kaasanii marsaa sadaffaan hidhicha bishaaniin guutuu eegalamuu gabaasaa turan.

Ministirri Dhimma Alaa Masrii xalayaa Mana Maree Nageenyaatiif ergan irratti ‘‘Itoophiyaan tarkaanfii dhunfaa isheetti hidhicha bishaaniin guutuu itti fuftee jirti’’ jechuun iyyata dhiyeeffatan.

Dubbi Himaan Ministeera Dhimma Alaa Masrii, Ahimad Haafeez ibsa torban darbe baasaniin, Itoophiyaan marsaa sadaffaa hidhicha bishaaniin guutuu xalayaa ALI Hagayya 19, 2014tti barreessiteen beeksisuu marsariitiin Egyptian Streets jedhamu gabaase.

Gama Itoophiyaatiin ammo hanga yoonaati bishaanicha guutuu ilaalchisee iftti kan jedhame hin jiru.

Iyyata Masrii

Ammas ta’e duraan qondaaltoonni Mootummaan Masrii ijaarsa hidha guddicha Abbayyaa, haala bishaan itti guutamuufi adeemsa hojiisaa irratti komii kaasan irratti, Itoophiyaan waliigaltee biyyoonni sadan bara 2015tti irratti waliigalan cabsite jirti jechuun himatu.

Waliigaltee kanarratti haala fayyadama bishaanii irratti walta’iinsa biyyootaa, haqa qabeessaa fi amansiisaa fi biyya kamuu irratti ‘‘miidhaa olaanaa akka hin qaqqabsiifne’’ haala barbaachisaa ta’een hunduu miidhaa hambisuu akka qaban kaasuun Masriin yaaddoo ishee dhiyeessiti.

Gama Itoophiyaatiin hidhichi anniisaa akka maddisiisuuf kan oolu yoo ta’e, biyyoota gadiitti argaman irratti miidhaa cimaa waan hin qaqqabsiifneefu, waliigaltee mirga bishaanichatti fayyadamuu ishee gaaffii keessa galchu akka hin mallatteessine beeksiifte.

Masriin gama isheetiin bishaan Abbayyaa kan dhugaatiifi qonnaaf adda durummaan irratti bu’uurreeffatu waan ta’eef, hangi bishaanii kan hir’atu yoo ta’e jireenya ummataa irratti dhiibbaa olaanaa hordofsiisuu akka danda’u kaasuun, faayidaa ishee eegsiisuuf kan danda’amuuf hunda raawwachu akka dandeesu ibsite. Keessattuu Sudaan waliin waliigaltee loltummaa irra waan geesseef leenjii waraanaa hanga gaggeessuu qaqabdee jirti.

Itophiyaan ammo ummatashee hanqina ibsaa keessa jiruuf ifa dhiyeessuu fi dame indastirii ishee cimsuuf jecha pirojaktii hidhaa kana mariif kan hin dhiyeessine ta’u kaasuun gama kamiinu hidhicha ittisuuf qophii ta’u beeksiifte.

Ameerikaan waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalate hordofee keessattuu haala Itoopiyaafi Sudaan keessa jiru kan hordofuuf ergamaa Addaa Ganfaa Afriikaa yoo muuddu, hojiisaanii mummee keessaa tokkoo kan ture biyyoota jidduutti dhimma hidha guddichaa irratti waliigalteen akka gahamu taasisuu ture.

Masriin haala argattee hundaan dhaabbilee fi hoggantoota dhiibbaa taasisuu danda’aniifi dhaggeettii qaban hundatti yaaddoo nageenya bishaan irratti umameera jettu hubachiisuun deeggarsa argachuuf yaalii taasisaa turte.

Jalqaba baatii kanaa irrattis Pirezidaantii Ameerikaa Joo Baayidan kan Saawudi Arabiyaa dowwatan waliin kan wal arganii turan Pirezidaantiin Masrii Abdul Fattaah al-Sisiin dhimma hidha kanaa kaasuun mari’achuu waajiraaleen hoggantoota lamaaniitu ibsun isaanii ni yaadatama.

Pirezidaant al-Sisiin biyyisaanii hidha guddicha irratti haala bishaaniin itti guutamuufi hojii itti aanu ilaalchisee ‘‘waliigaltee seeraa dirqisiisuu’’ akka jiraatuuf fedhii qabaachuu Baayidaniif kan ibsan yoo ta’u, pirezidaantii Baayidan Ameerikaan mirga bishaan Masrii akka deeggartu, akkasumas nageenyaafi tasgabbii naannichaatiif, waliigalteen faayidaan hundaa eegsiisu irra akka gahamuuf akka barbaadan dubbachuun gabaafameera.