'Tôi luyện trong máu lửa': Mối quan hệ yêu-ghét giữa Trung Quốc và Triều Tiên

Sau khi liên tiếp đóng vai chủ nhà đón khách, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong tuần này bắt đầu một chuyến công du của riêng mình, lên đường tới Triều Tiên.

Hội nghị thượng đỉnh từ ngày 8-9/6 diễn ra sau cuộc trà đàm của ông Tập Cận Bình với Tổng thống Nga Vladimir Putin và cuộc gặp riêng với Tổng thống Mỹ Donald Trump vào tháng trước.

Việc trực tiếp đến Bình Nhưỡng sau đó, cũng là chuyến công du nước ngoài đầu tiên của ông trong năm 2026, nhấn mạnh liên minh với người láng giềng bất ổn.

Hai bên có một mối quan hệ "cần thiết về mặt chiến lược nhưng không phải không có va chạm", theo Eun-ju Choi, nghiên cứu viên tại Viện Sejong có trụ sở ở Seoul.

Ngoài những tương tác công khai được dàn dựng kỹ lưỡng, cuộc gặp sẽ mang lại cho cả Bắc Kinh và Bình Nhưỡng cơ hội truyền thêm sức sống mới vào mối quan hệ "được tôi luyện trong máu lửa".

Đây là một cụm từ thường xuyên được lặp lại, gần đây lại được Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc sử dụng, để mô tả quan hệ giữa hai nước, bất chấp quá khứ nhiều thăng trầm.

Quan hệ yêu – ghét

Ngay từ đầu, hai quốc gia xã hội chủ nghĩa này đã phải điều hướng một thế cân bằng phức tạp giữa sức ảnh hưởng và tính độc lập – điều càng trở nên phức tạp vì mối quan hệ giữa Bình Nhưỡng với người láng giềng Nga ở phía bắc.

Trong Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953), Trung Quốc đã hy sinh hàng trăm ngàn binh sĩ cho mục tiêu đấu tranh của Bắc triều. Nhà lãnh đạo Trung Quốc Mao Trạch Đông từng có câu nói nổi tiếng mô tả tầm quan trọng chiến lược của Triều Tiên đối với đất nước mình: "Môi hở răng lạnh."

Nhưng nhà lãnh đạo sáng lập Triều Tiên Kim Nhật Thành lại tìm kiếm những bảo đảm quân sự lớn hơn, và đã chính thức hóa liên minh với Liên Xô vào năm 1961. Vài ngày sau đó, ông ký thêm một hiệp ước quân sự với Trung Quốc.

Theo tư tưởng Chủ thể (Juche) của Kim Nhật Thành, Triều Tiên phải nuôi dưỡng khả năng tự lực. Việc bảo đảm sự hậu thuẫn quân sự của hai cường quốc lớn đồng nghĩa với việc Triều Tiên sẽ ít có nguy cơ trở thành một quốc gia vệ tinh của bất kỳ bên nào.

Vào thời điểm đó, Bình Nhưỡng phụ thuộc vào Liên Xô về viện trợ và dầu mỏ. Trong khi đó, nạn đói đã khiến công dân Trung Quốc vượt sông Đồ Môn, con sông chạy dọc theo đường biên giới chung. Một số thậm chí còn theo học tại Triều Tiên, tin rằng hệ thống giáo dục ở đó vượt trội hơn.

Nhưng Triều Tiên đã mất đi một đồng minh quân sự và nguồn hỗ trợ kinh tế chính khi Liên Xô tan rã vào năm 1991. Điều này cũng mở đường cho Trung Quốc trỗi dậy và thay thế vai trò là nhà bảo trợ chính của Bình Nhưỡng.

Đối với Triều Tiên, Trung Quốc vẫn là đối tác thương mại chủ chốt, coi đây là khoản đầu tư cho sự ổn định ở bên cạnh và là đối trọng với Hàn Quốc – đồng minh của Mỹ.

"Trung Quốc cung cấp vừa đủ hỗ trợ kinh tế để ngăn chặn sự sụp đổ của chế độ nhưng chủ động tránh những khoản đầu tư mang tính chuyển đổi có thể giúp Triều Tiên đạt được tự lực hoàn toàn," Seong-Hyon Lee, học giả thỉnh giảng tại Trung tâm Châu Á thuộc Đại học Harvard, nói với BBC.

Đổi lại, "Trung Quốc kỳ vọng 'kỷ luật theo lịch' – một quy tắc ngầm rằng Bình Nhưỡng sẽ kiềm chế các hành động khiêu khích lớn khi Trung Quốc đang có những sự kiện nội bộ và ngoại giao quan trọng," ông nói thêm.

Triều Tiên không phải lúc nào cũng tuân thủ quy tắc này.

Hiện thực hóa tham vọng hạt nhân

Trung Quốc sẽ ưa tiên một bán đảo Triều Tiên phi hạt nhân – nhưng Triều Tiên vẫn theo đuổi tham vọng hạt nhân của mình.

Kim Nhật Thành đã đặt nền móng cho kho vũ khí hạt nhân nhỏ nhất thế giới, mở trung tâm nghiên cứu hạt nhân Yongbyon vào năm 1964.

Dù ký Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) năm 1985, ông vẫn vi phạm các điều khoản và tích trữ chất phóng xạ plutonium. Tuy nhiên, ông đã qua đời trước khi chứng kiến đất nước mình sở hữu đầu đạn hạt nhân và đưa nó đi vào hoạt động.

Khi con trai là ông Kim Jong-il lên nắm quyền năm 1994, ông sử dụng chương trình đang hình thành này như đòn bẩy ngoại giao, tìm kiếm viện trợ kinh tế hoặc triển vọng quan hệ với Mỹ để đổi lấy nhượng bộ.

Năm 2003, Triều Tiên rút khỏi NPT. Ba năm sau, nước này tiến hành vụ thử hạt nhân đầu tiên – Liên Hợp Quốc đã nhanh chóng đáp trả bằng những lệnh trừng phạt sâu rộng. Điều đó sẽ không thể xảy ra nếu không có sự đồng thuận của Trung Quốc.

Bắc Kinh gọi vụ thử hạt nhân là hành động "ngang nhiên" và ủng hộ phi hạt nhân hóa bán đảo – nhưng kiềm chế việc sử dụng toàn bộ ảnh hưởng kinh tế của mình.

"Một sự sụp đổ hoặc bất ổn nghiêm trọng ở Triều Tiên sẽ tạo ra những rủi ro lớn cho Bắc Kinh: dòng người tị nạn, bất định hạt nhân, và khả năng ảnh hưởng quân sự của Mỹ hoặc Hàn Quốc lan lên phía bắc," bà Choi nói.

"Những lo ngại này vượt trên sự bực bội của Bắc Kinh đối với chương trình hạt nhân của Bình Nhưỡng."

Khi Kim Jong-un lên nắm quyền năm 2011, ông tăng tốc chương trình tên lửa nhằm phá vỡ mọi ảo tưởng về sự kiểm soát của Trung Quốc.

Vừa mới củng cố quyền lực, ông sửa đổi hiến pháp để tuyên bố Triều Tiên là một quốc gia hạt nhân và cho thực hiện một loạt vụ nổ đúng lúc Trung Quốc đang trải qua giai đoạn chuyển giao lãnh đạo nhạy cảm.

"Dù có những hành động bên bờ vực khủng hoảng, (Kim Jong-il) nhìn chung vẫn duy trì một mức độ tôn trọng thứ bậc đối với nhịp điệu ngoại giao của Trung Quốc," ông Lee nói.

"Ngược lại, Kim Jong-un đã vũ khí hóa lịch [trình làm việc của Trung Quốc]."

Trước lễ nhậm chức của ông Tập với tư cách chủ tịch vào tháng 3/2013, ông Kim đã tiến hành vụ thử hạt nhân lần thứ ba.

Ông cũng xử tử người chú có tư tưởng cải cách Chang Song-thaek, người từng là đặc phái viên Trung Quốc. Đáp lại, ông Tập ủng hộ việc siết chặt các lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc.

Ông cũng đồng hành người đồng cấp Hàn Quốc và cam kết tham vọng hạt nhân của miền Bắc sẽ không được dung thứ "trong bất kỳ hoàn cảnh nào".

Nga, một đồng minh mới

Khi kẻ thù không đội trời chung và đồng minh thân cận nhất của Triều Tiên đối lập nhau, ông Kim tìm cách giảm sự phụ thuộc vào Bắc Kinh.

Ông thấy Nga sẵn sàng đáp ứng – dù cần thời gian để hàn gắn quan hệ.

Tháng 4/2014, Điện Kremlin xóa 90% khoản nợ 11 tỷ USD của Triều Tiên, và hai bên ký hàng loạt thỏa thuận thương mại. Cuộc chiến của Nga ở Ukraine đã kéo Triều Tiên xích lại gần hơn bao giờ hết.

Trong khi Tổng thống Nga Vladimir Putin tìm kiếm vũ khí và nhân lực, ông Kim rất cần viện trợ, thương mại và công nghệ quân sự.

Mỹ ước tính ông Kim đã bán hơn một triệu quả đạn pháo và tên lửa Grad để Moscow sử dụng ở Ukraine, nơi hơn 2.300 binh sĩ Triều Tiên đã thiệt mạng khi chiến đấu cho Nga, theo một cuộc điều tra của BBC.

Mối quan hệ đang nở rộ này đã thu hút sự quan tâm của Trung Quốc với việc ký kết một hiệp ước phòng thủ chung vào tháng 6/2024.

Triều Tiên vẫn là đồng minh quân sự chính thức duy nhất của Trung Quốc.

"Kể từ khi Nga và Triều Tiên bắt đầu làm sâu sắc thêm quan hệ vào năm 2024, Bắc Kinh đã có một nỗ lực phối hợp nhằm củng cố quan hệ với Bình Nhưỡng," Patricia M. Kim, đồng lãnh đạo Dự án Đánh giá Trung Quốc tại Viện Brookings (Mỹ), cho biết.

"Trung Quốc không muốn Moscow thay thế mình để trở thành đối tác chiến lược hàng đầu của Triều Tiên."

Một chiến dịch ngoại giao mềm mỏng đã được đẩy lên cao độ vào tháng 9/2025 khi ông Tập đón tiếp cả ông Kim và ông Putin trong Lễ duyệt binh Ngày Chiến thắng.

Các nhà phân tích lưu ý ông Kim đứng cạnh nhà lãnh đạo Trung Quốc trong buổi lễ, một vị trí danh giá và hiếm hoi.

Những động thái thương mại và ngoại giao có tính biểu tượng cao cũng bao gồm việc nối lại tàu khách và các chuyến bay thẳng của hãng Air China, cũng như các chuyến thăm Bình Nhưỡng của Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường và Bộ trưởng Ngoại giao Vương Nghị.

Theo ông Lee, việc Trung Quốc gần đây "ngầm ủng hộ học thuyết hạt nhân mới của Kim" cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với quốc gia cộng sản anh em.

"Sự chuyển dịch này thể hiện rõ rệt sau hội nghị thượng đỉnh Trump-Tập ngày 14-15/5, khi một điều đáng chú ý rằng Bắc Kinh đã loại bỏ thuật ngữ 'phi hạt nhân hóa' khỏi các bản thông cáo chính thức, hoàn toàn khác với cách tiếp cận của Washington," ông nói.

Chuyến đi của ông Tập khép lại quá trình ngoại giao mềm mỏng này. Với Triều Tiên, việc tỏ ra khó tiếp cận mang lại những lợi thế chiến thuật, nhưng không có lý do gì để cắt đứt dây cứu sinh của mình.

"Theo nhiều cách, Triều Tiên là bên hưởng lợi lớn nhất trong tam giác chiến lược đang phát triển này," bà Kim nói.

"Cả Moscow và Bắc Kinh đều có động lực mạnh mẽ để giữ Bình Nhưỡng đứng về phía mình."

Trên thực tế, ông Lee nói, Bắc Kinh sẽ nhận ra rằng họ "không mất Bình Nhưỡng; họ chỉ đơn giản là mất thế độc quyền".

Grace Tsoi tường thuật bổ sung.