Z kuşağı neden alkolün yerine kaygı ilaçlarını koydu?

20 yaşındaki Mei, arkadaşlarıyla dışarı çıkmadan önce boğazında bir düğüm hisseder, elleri terler ve yanlış bir şey söylemekten korkardı.

Ardından, 20 yaşındaki Çinli üniversite öğrencisi sosyal medyada reçeteli ilaçları keşfetti.

Epilepsi, anksiyete ve sinir ağrılarını tedavi etmek için kullanılan ve Türkiye'de yeşil reçeteyle verilen pregabalin ilacını ve genellikle kalp rahatsızlıklarını tedavi etmek için kullanılan ve anksiyetenin fiziksel semptomlarını da hafifletebilen bir beta bloker ile birlikte almaya başladı. Her iki ilacı da yasa dışı yollarla internet satıcılarından temin etti.

"Kendimi çok mutlu hissederdim, sanki odadaki en ilginç kişi benmişim gibi" diyor, "tıpkı 10 içki içmiş gibi ama mide bulantısı hissetmeden."

Bu ilaçlar yüksek dozda alındığında sarhoş olmaya benzer bir his yaratıyor.

Ancak uzmanlar, ilaçların tıbbi gözetim olmadan alınmasının tehlikeli, hatta bazı durumlarda hayati risk oluşturabileceği konusunda uyarıyor. İlaçların uzun süreli kullanımı bağımlılığa da yol açabiiyor. Kullanıcılar her türlü sosyal durumda ilaca bağımlı hale geliyorlar. Ayrıca, ilacı bırakmaya çalıştıklarında artan kaygı, uykusuzluk ve intihar düşünceleri yaşadıklarını bildiriyorlar.

Gerçek adı Mei olmayan kadın için, gece dışarı çıkmakla başlayan bu süreç, düzenli sosyal etkinliklere dönüştü. Şimdi ise bu ilaçları her gün kullanıyor.

"Onsuz evden çıkamıyorum" diyor.

Mei bu konuda yalnız değil. Dünyanın dört bir yanında bazı gençler alkole alternatif olarak ilaçlara ve deneysel maddelere yöneliyor.

1997 ile 2012 yılları arasında doğan Z kuşağı için kaygı düzeyi, önceki kuşaklara göre daha yüksek: Bir çalışma, 1990'dan 2021'e kadar 10-24 yaş arasında kaygı bozukluğu vakalarının küresel olarak 10 milyondan 16 milyona yükseldiğini ortaya koydu. 61 çalışmanın incelenmesi de gençlerde kaygı oranlarının pandemi öncesi seviyelere kıyasla arttığını gösterdi.

Bu arada, alkole "daha sağlıklı" alternatifler arayışı, sosyal medyada "baş ağrısı yapmayan sosyal uyuşturucular" olarak tanıtılan maddeler için yeni bir pazarın oluşmasına yardımcı oldu.

Teesside Üniversitesi'nden bağımlılık araştırmacısı Liam Knowles, "[Bu uyuşturucuları] gençler daha temiz, daha güvenli bir alternatif olarak görüyor," diyor ve "Bu yanlış bir güvenlik duygusu" diye de ekliyor.

Bu ilaçları sosyalleşme amacıyla kullanan gençlerin tam sayısını bilmek imkansız. Özellikle de birçoğu bunları yasa dışı yollarla elde ettiğinden.

Nature Communications'da yayınlanan bir çalışma, kullanılan ilaçlardan biri olan pregabalinin küresel tüketiminin 2008 ile 2018 yılları arasında dört katına çıktığını tahmin ediyor. Pregabalin kötüye kullanımı ve ölümlerinde de keskin bir artış yaşandı. Pregabalin Türkiye'de yeşil reçeteyle Lyrica, Galara, Gerica markalarıyla satılıyor.

Çin'de pregabalin kötüye kullanımına ilişkin ilk vakalar 2024'te ortaya çıktı. Bu yıl hükümet, ilacın kontrolünü sıkılaştırma planlarını açıkladı. Hindistan da bu yılın Mayıs ayında kullanımını kısıtlayarak aynı yolu izledi. Ürdün ve Ukrayna'daki araştırmacılar da kötüye kullanımda bir artış olduğunu kaydetti.

İlaçlarla ilgili etiketler, sosyal medya platformlarında binlerce videonun ortaya çıkmasına neden oluyor ve kullanıcılar, internette "ilaç kombinasyonu" olarak bilinen kendi ilaç kokteyllerini oluşturmaya teşvik ediliyor.

Ancak sosyal medya, bazı gençleri bu maddelerle tanıştırmakla kalmıyor, aynı zamanda bu maddelere ulaşmalarına da yardımcı olabiliyor.

BBC Dünya Servisi, bu uyuşturucuları kendi profillerinde satan internet ünlülerini tespit etti.

Mei, ilacı Çin sosyal medyası üzerinden satın aldığını söylüyor.

"Bunu satan binlerce ilan var" diyor. "Bulması ve sipariş vermesi kolay."

Bu durum sadece Çin ile sınırlı değil.

Ukraynalı 26 yaşındaki müşteri hizmetleri çalışanı Lora, BBC'ye bu uyuşturucuları internetten veya arkadaşlar aracılığıyla temin etmenin "kolay" olduğunu söylüyor.

'Aklı başında nesil'

Bu maddelere olan ilginin artması, genç yetişkinlerin alkolden giderek uzaklaşmasıyla aynı zamana denk geliyor ve bu durum Z kuşağına 'alkolsüz nesil' lakabını kazandırıyor.

Bloomberg'e göre, küresel alkol stokları 2025 yılında 830 milyar dolar değer kaybetti. Araştırmacılar, bu eğilimin gençlerin içme alışkanlıklarındaki değişimden kaynaklandığını, bunun nedenleri arasında maliyetler ve sağlık endişelerinin gösterildiğini belirtiyor.

Bağımlılık araştırmacısı Knowles, pregabalini keyif amaçlı kullanan gençlerin çoğunun sağlıklarına odaklandığını söylüyor.

"İnsanlar kalori alımını, kilo artışını veya yaşlanma sürecini istemiyorlar" diyor.

Bu mantık, İngiltere'den 22 yaşında ve düzenli olarak spor yapan Matt'in de ilgisini çekiyor. Matt, bu ilaçların özellikle karaciğer ve kalbi üzerinde alkole kıyasla "çok daha az etkiye" sahip olduğuna inanıyor.

"Bu topluluktaki insanlar [bu uyuşturucuların] alkolden daha sağlıklı olduğuna inanıyor" diyor.

'Risksiz değil'

Alkolün en az yedi kanser türüyle bağlantılı olduğu biliniyor ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) 2023'te her miktarda alkol tüketiminin risk oluşturduğu konusunda uyarıda bulundu.

Imperial College London'dan nöropsikofarmakolog ve uzun süredir uyuşturucu yasalarının gevşetilmesi için mücadele eden Prof. David Nutt, Mei'nin kullandığı uyuşturucuların, riskleri olsa bile aşırı alkol tüketiminden daha az zararlı olabileceğini savunuyor.

Pregabalin yüksek dozlarda kullanıldığında durumun değiştiğini söylüyor.

"Bunu sarhoş olmak için bir tür uyuşturucu olarak kullanıyorlarsa, bağımlılık riskiyle karşı karşıyalar" diyor.

Pregabalini keyif amaçlı kullananlarda tolerans gelişebiliyor. Bu da aynı rahatlama veya öfori hissini elde etmek için giderek daha yüksek dozlara ihtiyaç duyabilecekleri anlamına geliyor.

Yüksek dozlarda pregabalin solunum hızını yavaşlatabiliyor ve bazı durumlarda hayati tehlike oluşturabiliyor. Yüksek doz beta blokerler bayılmaya ve tehlikeli derecede yavaş kalp atış hızına neden yol açabiliyor.

Bağımlılık tehlikesi

King's College London'dan psikolog olan Profesör Emily Jones, bu ilaçların ve alkolün fiziksel zararlarını karşılaştırmanın daha temel bir soruyu gözden kaçırma riskini taşıdığını savunuyor. İnsanlar yalnızca kimyasal yardımla sosyalleşebileceklerine inanmaya başladıklarında ne olur?

"Büyük miktarlarda alkol tehlikeli ancak doktor gözetimi altında olmadan ilaçları çok düzenli kullanmak da tehlikeli" diyor.

Özellikle kaygı duygularından kaçınmak için ilaç kullanmanın, kişinin sıradan sosyal durumların güvensiz olduğu inancını pekiştirebileceğinden endişe duyuyor.

"Kendinizi, dışarı çıkmadan önce [bu ilaçları] almadığınız sürece güvende olmayacağınıza inandırırsanız, bunun genelleşmesi çok kolay olur" diyor.

Jones'a göre, zamanla insanlar ilaçsız başa çıkma yeteneklerine olan güvenlerini kaybedebilirler.

"Olaylarla etkili bir şekilde başa çıkma yeteneğinize olan inancınızı kaybediyorsunuz" diyor.

Lora bu bağımlılığı deneyimledi.

Başlangıçta partiler ve sosyal etkinlikler öncesinde kaygı giderici ilaç kullanıyordu, ancak kısa süre sonra iş yerinde de kullanmaya başladı.

"Bana çok yardımcı oldu" diyor. "İnsanlarla çalışıyorum. İletişimi ve sorunları çözmeyi kolaylaştırdı."

İki hafta boyunca ilaca erişemediği zaman depresyon dönemleri geçirdiğini ve intihar düşüncelerine kapıldığını söylüyor.

"Bana ne olduğunu anlamadım" diyor, "Endişeliydim, yemek yiyemiyordum, arkadaşlarımı göremiyordum."

Kara borsa uyuşturucular

Daha fazla ülke bu uyuşturuculara karşı önlem almaya başlarken, bazıları erişimi daha da kısıtlamanın farklı tehlikeler yaratabileceğini savunuyor.

Ukraynalı zarar azaltma örgütü Mind Games'in başkanı ve epidemiyolog Mykyta Lapin, maddelerin yasaklanmasının insanların kullanmasını mutlaka engellemediğini söylüyor.

"Belirli maddelerin yasaklanması, insanların karaborsaya yönelmesine ve kalitesi şüpheli uyuşturucular satın almasına yol açar" diyor ve bu durumun aşırı doz riskini artırdığını belirtiyor.

Knowles, yasa dışı pregabalinin ek bir risk taşıdığını, çünkü kullanıcıların tam olarak ne aldıklarını bilmeyebileceklerini söyledi.

"Bir dükkandan [İngiltere'de] alkollü bir içecek satın alırsanız, içerdiği alkol birimi miktarı ve yüzdesi belirtilir."

İnternet üzerinden satın alınan pregabalin için aynı kesinliğin her zaman geçerli olmadığını söylüyor.

Bu, alkollü içkilerde olmayan ek bir risk."

Mei, bu uyuşturucuları keyif amaçlı kullanan birçok kişi gibi, tamamen bırakamayacağından endişe ediyor.

"Korkutucu, onsuz nasıl başa çıkacağımı bilmiyorum."

Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. Yapay zekayı nasıl kullandığımız hakkında daha fazla bilgi burada.