ร้านหนังสือที่เปิดโอกาสให้นักอ่านชาวจีนตั้งคำถามต่อประเทศของตัวเอง กำลังทยอยปิดตัวลง

ในทุก ๆ เดือนที่เฉิน จู เดินทางจากจีนแผ่นดินใหญ่ไปยังฮ่องกง สถานที่หนึ่งที่เธอมักจะไปอยู่เสมอคือร้านหนังสือฮันเตอร์ (Hunter)

ร้านหนังสืออิสระแห่งนี้ก่อตั้งขึ้นเมื่อสี่ปีก่อนโดยอดีตสมาชิกสภาท้องถิ่น และมีชื่อเสียงจากการจำหน่ายหนังสือที่ทางการมองว่าอ่อนไหว ไม่ว่าจะเป็น บันทึกเรื่องราวของนักเคลื่อนไหวเรียกร้องประชาธิปไตยในฮ่องกง ไปจนถึงวรรณกรรมอุปมาอุปไมยที่มีชื่อเสียงเกี่ยวกับลัทธิอำนาจนิยม การเมืองเรื่องฟอร์มสัตว์ (Animal Farm) ของจอร์จ ออร์เวลล์ หรือ ผ่าพิภพไททัน (Attack on Titan) ของฮาจิเมะ อิซายามะ

จากบ้านของจูในเมืองกว่างโจวบนชายฝั่งทางใต้ของจีน ใช้เวลาเดินทางไม่นานมายังถนนที่พลุกพล่านในย่านซัมซุยโปของฮ่องกง ที่ซึ่งร้านฮันเตอร์ตั้งอยู่คั่นกลางระหว่างร้านขายผ้า อู่ซ่อมรถ และคาเฟ่ร่วมสมัย

สำหรับหญิงวัย 23 ปีรายนี้ การเดินทางดังกล่าวเป็นเสมือนการก้าวเข้าสู่อีกโลกหนึ่งที่มีเสรีภาพมากกว่า ที่ซึ่งเธอสามารถค้นหาคำตอบสำหรับคำถามต้องห้ามได้

ตอนเธอได้รู้ว่าร้านหนังสือแห่งนี้ถูกตำรวจบุกตรวจค้นเมื่อปลายเดือน มิ.ย. จูถึงกับร้องไห้ออกมา "ฉันเสียใจมาก" เธอบอก

ร้านหนังสืออิสระในฮ่องกงเพิ่มจำนวนขึ้นมาก หลังการประท้วงเรียกร้องประชาธิปไตยครั้งใหญ่ในปี 2019 ที่สร้างแรงกระเพื่อมให้กับเมือง แต่ร้านเหล่านี้ก็อยู่รอดยากขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อจีนเข้ามาควบคุมฮ่องกงมากขึ้น

รัฐบาลจีนยืนยันว่ากฎหมายความมั่นคงแห่งชาติ (National Security LawNSL) ซึ่งมีขอบเขตกว้างขวางเป็นสิ่งจำเป็นต่อเสถียรภาพ ขณะที่ชาวฮ่องกงจำนวนมากและกลุ่มสิทธิมนุษยชนเห็นว่ากฎหมายดังกล่าวได้ทำลายเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น

ประชาชนหลายพันคน รวมถึงนักกิจกรรมและอดีตสมาชิกสภานิติบัญญัติ ได้ย้ายออกจากฮ่องกงในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา เมื่อกฎหมายความมั่นคงฉบับใหม่ที่เข้มงวดนำมาซึ่งการจับกุมและตัดสินลงโทษจำนวนมาก

เมื่อวันที่ 24 มิ.ย. ตำรวจเข้าตรวจค้นร้านหนังสือฮันเตอร์ และกล่าวหาเลทิเทีย หว่อง เจ้าของร้านวัย 33 ปี และชายวัย 32 ปีอีกคนว่าละเมิดกฎหมายความมั่นคงแห่งชาติ ก่อนจับกุมทั้งคู่ในข้อหายุยงปลุกปั่นและฟอกเงิน โดยทั้งคู่ปฏิเสธข้อกล่าวหา และได้รับการปล่อยตัวชั่วคราวจากการยื่นขอประกันตัวแล้ว

ในเดือน มี.ค. ตำรวจได้จับกุมเจ้าของร้านบุ๊กพันช์ (Book Punch) พร้อมพนักงานอีก 3 คนในข้อหาเดียวกัน โดยมีรายงานว่ามีการยึดหนังสือชีวประวัติของจิมมี ไหล นักเคลื่อนไหวเพื่อประชาธิปไตยที่กำลังถูกคุมขังด้วย

วันที่ 15 ก.ค. ซึ่งเป็นวันเปิดเทศกาลหนังสือประจำปีของฮ่องกง (Hong Kong Book Fair) ตำรวจความมั่นคงแห่งชาติได้เข้าตรวจค้นร้านหนังสืออิสระอีก 2 แห่งคือ กรีนฟิลด์ (Greenfield Bookstore) และแฮฟอะไนซ์สเตย์ (Have a Nice Stay) พร้อมจับกุม 5 คนในข้อหายุยงปลุกปั่น ซึ่งพวกเขาได้รับการปล่อยตัวชั่วคราวด้วยการประกันตัวเช่นกัน

ปลายเดือนเดียวกัน กรีนฟิลด์ได้โพสต์ข้อความบนสื่อสังคมออนไลน์ว่า "ร้านของเราจะปิดตัวลงเมื่อหมดสัญญาเช่า ขอบคุณที่ร่วมเดินเคียงข้างเรา ผ่านลมผ่านฝนมากับเราตลอด 50 ปีนับตั้งแต่เปิดร้าน" นับเป็นร้านหนังสืออิสระแห่งที่ 3 ที่ปิดตัวลงภายในเวลาเพียง 1 เดือน

ร้านหนังสือเหล่านี้มีฐานผู้อ่านที่ติดตามมาอย่างยาวนาน ไม่เฉพาะในฮ่องกงเท่านั้น แต่ยังรวมถึงผู้อ่านชาวจีนแผ่นดินใหญ่จำนวนมากด้วย

บางคน เช่น จู เดินทางมายังเมืองนี้เพียงเพื่อตามหาหนังสือเล่มเดียว

สำหรับ หลี่ (ขอสงวนชื่อจริง) วัย 19 ปี จากเซี่ยงไฮ้ ร้านเหล่านี้คือสถานที่ที่เธอ "มองเห็นความเป็นไปได้มากมาย และได้เห็นว่าแนวคิดเดิม ๆ สามารถถูกท้าทายได้"

ส่วนคนอื่น ๆ ให้คุณค่ากับสถานที่เหล่านี้ในฐานะพื้นที่ที่มอบความรู้สึกถึงเสรีภาพและความเป็นชุมชน ซึ่งพวกเขารู้สึกว่าขาดหายไปในจีนแผ่นดินใหญ่

ตอนนี้พวกเขากลัวว่าจีนกำลังกัดกร่อนจิตวิญญาณเช่นนั้นในฮ่องกงด้วย

เมื่อจูเริ่มเข้าเรียนมหาวิทยาลัยในปี 2021 เธอเริ่มสนใจเรื่องราวบางช่วงของประวัติศาสตร์จีนที่ไม่ค่อยถูกพูดถึงมากขึ้น เช่น เหตุการณ์สังหารหมู่ที่จัตุรัสเทียนอันเหมินปี 1989 ซึ่งเป็นหัวข้อต้องห้ามที่ถูกลบเลือนออกจากอินเทอร์เน็ตที่ถูกควบคุมอย่างเข้มงวดในประเทศ

การประท้วงครั้งใหญ่ที่นำโดยนักศึกษาได้จบลงด้วยการปราบปรามอย่างนองเลือดโดยกองทัพ ซึ่งจำนวนผู้เสียชีวิตยังคงเป็นที่ถกเถียง โดยรัฐบาลจีนระบุในขณะนั้นว่ามีพลเรือนเสียชีวิต 200 คน แต่ตามเอกสารทางการทูตของสหราชอาณาจักรที่ถูกเปิดเผยภายหลัง ระบุว่ามีผู้เสียชีวิตอย่างน้อย 10,000 คน

จูพยายามหาชมภาพยนตร์ที่กล่าวถึงเหตุการณ์สำคัญดังกล่าว ไม่ว่าจะเป็น ภาพยนตร์รักเรื่องซัมเมอร์ พาเลซ (Summer Palace) หรือภาพยนตร์วายที่ถ่ายทำอย่างลับ ๆ เรื่องหลานหยู่ (Lan Yu) แต่ก็ยังไม่สามารถตอบข้อสงสัยของเธอได้

เธอจึงตั้งใจตามหาหนังสือเรืองดิ อันเบิร์นด์ บุ๊ก (The Unburned Book - แปลเป็นไทยได้ว่า 'หนังสือที่ไม่ถูกเผา') ของหยาง ตู้ กวีชาวไต้หวัน ซึ่งสะท้อนความทรงจำสุขปนเศร้าของผู้ประท้วงที่ต่อมาต้องลี้ภัย

ในปี 2023 ทันทีที่พรมแดนระหว่างจีนกับฮ่องกงกลับมาเปิดอีกครั้งหลังโควิดระบาด เธอเดินทางไปฮ่องกงเพื่อตามหาหนังสือเล่มนี้

นั่นคือช่วงที่ร้านหนังสืออิสระในฮ่องกงกำลังได้รับความนิยมอย่างมาก ผู้คนต่างแชร์เส้นทางมายังร้านหนังสือเหล่านี้ผ่านสื่อสังคมออนไลน์ พร้อมคู่มือแนะนำย่านนั้น ไปจนถึงรายการหนังสือแนะนำที่คัดสรรมาแล้ว

ในย่านมงก๊กอันคึกคัก มีร้านลัควิน (Luck Win) ซึ่งเป็นที่รู้จักจากการขายหนังสือลดราคาจนถูก และร้านกรีนฟิลด์ที่มีชั้นหนังสือแน่นตั้งแต่พื้นจรดเพดาน

เดินไปอีกไม่ไกลจะพบแฮฟอะไนซ์สเตย์ ร้านบรรยากาศอบอุ่นที่ก่อตั้งโดยอดีตผู้สื่อข่าว ซึ่งมีกิจกรรมอ่านหนังสือยามดึกที่ได้รับความนิยม รวมถึงร้านเอล์มบุ๊ก (Elmbook) ซึ่งแม้จะมีพื้นที่คับแคบ แต่ชั้นหนังสือที่น่ารักทำให้การเลือกหนังสือเหมือนการล่าสมบัติ

นอกจากนี้ยังมีร้านบุ๊กพันช์ที่ตั้งอยู่บนถนนไถหนานอันร่วมสมัย ซึ่งมีคอลเลกชันหนังสือสอดคล้องกับคำขวัญของร้านที่ว่า "หมัดเดียวเพื่อปลุกผู้อ่านให้ตื่น" และร้านเวิร์ดบายเวิร์ด (Word by Word) ซึ่งเป็นขวัญใจของคนรักอาหารในย่านประวัติศาสตร์อย่างหว่านไจ๋ และแน่นอนว่ายังมีร้านฮันเตอร์ซึ่งมีโซฟาตั้งอยู่หน้าร้านให้คนที่เดินผ่านแวะนั่งพักได้

ที่นั่นเอง จูได้พบหนังสือเรื่องดิ อันเบิร์นด์ บุ๊ก โดยเธอแปลกใจเมื่อได้พบมันในที่สุด เพราะก่อนหน้านั้นเธอตามหามาหลายร้าน แต่ไม่เคยพบ

ฮ่องกง ซึ่งเคยเป็นที่ลี้ภัยของผู้ที่หลบหนีออกจากจีนหลังปี 1989 เคยจัดกิจกรรมรำลึกถึงผู้เสียชีวิตทุกปีด้วยการจุดเทียนไว้อาลัย กิจกรรมเหล่านี้ค่อย ๆ หายไปเมื่อกฎหมายใหม่มุ่งเป้าไปที่การรวมตัวทางการเมือง

อย่างไรก็ตาม เมื่อ คริส วัย 20 ปี (นามสมมติ) เดินทางไปฮ่องกงเมื่อต้นเดือน มิ.ย. เขาพบว่ามีร้านหนังสือแห่งหนึ่งจัดแสดงหนังสือที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ โดยมีเทียนสีขาว และม้วนเทปกาวที่พิมพ์เลขโรมัน "VI-IV" เป็นรหัสหมายถึงวันที่ 4 มิ.ย. ด้วย

คนหนุ่มสาวเหล่านี้อาจไม่ได้มาจากฮ่องกง แต่พวกเขากล่าวว่ารู้สึกผูกพันอย่างลึกซึ้งกับร้านหนังสือเหล่านี้ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีชีวิตชีวาทางการเมืองและเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์ที่รัฐบาลของพวกเขาอยากให้ลืม

แต่มันไม่ใช่แค่เรื่องของหนังสือเท่านั้น

หลี่เดินทางไปฮ่องกงในช่วงตรุษจีนปีนี้ หลายเดือนหลังเหตุเพลิงไหม้อาคารอพาร์ตเมนต์ขนาดใหญ่ในเขตไท่โปทางตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งคร่าชีวิตผู้คนไป 168 ราย

ที่ร้านหนังสือฮันเตอร์ เธอพบกำแพงที่เต็มไปด้วยกระดาษโพสต์อิทสีดำ ซึ่งผู้มาเยือนได้เขียนข้อความให้กำลังใจผู้ได้รับผลกระทบจากโศกนาฏกรรมดังกล่าว

หลี่บอกว่าความรู้สึกของความเป็นชุมชนเช่นนี้หาได้ยากในจีนแผ่นดินใหญ่ โดยเธอกล่าวว่าแม้จะมีบอร์ดข้อความเช่นกัน แต่ก็ไม่ได้เน้นการแสดงความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันกับผู้ประสบภัยจากเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งเป็นการเฉพาะ อาจเป็นเพราะทางการระมัดระวังต่อการแสดงอารมณ์ร่วมของประชาชนต่อสาธารณะทุกรูปแบบ

"ผู้คนทำได้เพียงแสดงออกทางอ้อม" หลี่บอก

เธอยังประทับใจในรายละเอียดเล็ก ๆ อีกอย่างหนึ่ง คือข้อความที่พนักงานเขียนไว้ข้างหนังสือ โดยพนักงานร้านใช้กระดาษโพสต์อิทแบ่งปันความเห็นเกี่ยวกับหนังสือที่ตนเองอ่าน หรือเน้นให้เห็นข้อความที่พวกเขาคิดว่ามีความหมายเป็นพิเศษ ซึ่งคือสิ่งที่เธอไม่เคยเห็นในบ้านเกิด

จูก็มีประสบการณ์คล้ายกัน เธอบอกว่า "เราทุกคนรักหนังสือ เราทุกคนเห็นคุณค่าของร้านหนังสืออิสระ นั่นจึงเป็นเหตุผลที่เราเลือกซื้อหนังสือที่นี่"

แม้เธอแทบไม่เคยพูดคุยกับคนแปลกหน้าระหว่างเลือกดูหนังสือ แต่เธอไม่เคยรู้สึกเป็นคนนอก หนังสือและกิจกรรมต่าง ๆ ที่ร้านจัดทำให้เธอรู้สึกราวกับได้หลบหนีไปยังสถานที่ที่มี "เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น อย่างน้อยก็นิดหน่อย"

"คุณได้ทิ้งจีนแผ่นดินใหญ่ไว้ข้างหลัง แน่นอนว่าคุณรู้ว่าเสรีภาพนี้มีขอบเขตของมัน แต่ก็ยังดีกว่าการพูดอะไรไม่ได้เลย"

แต่ตอนนี้จูรู้สึกได้ว่าเสรีภาพดังกล่าวกำลังถูกจำกัดมากขึ้น

เธอเล่าว่า ได้เจอเจ้าหน้าที่ทางการในฮ่องกงบ่อยกว่าที่พบในจีนแผ่นดินใหญ่เสียอีก โดยในกิจกรรมของร้านหนังสือแห่งหนึ่ง เธอจำได้ว่ามีเจ้าหน้าที่รัฐเข้ามาในสถานที่จัดงาน

"พวกเขาแค่มานั่งฟังอยู่กับพวกเรา" เธอเล่า

ตามคำบอกเล่าของผู้ขายหนังสือรายหนึ่งที่ไม่ประสงค์ออกชื่อและออกหน้า เพราะเกรงผลกระทบ การตรวจค้นที่เพิ่มขึ้นไม่ได้มุ่งเป้าเฉพาะร้านที่มีจุดยืนทางการเมืองชัดเจนเท่านั้น

"ร้านหนังสือลัควินและเอล์มบุ๊ก เป็นร้านที่วางตัวเงียบมาโดยตลอด" ผู้ขายหนังสือกล่าว

"พวกเขาแทบไม่เคยออกแถลงการณ์สาธารณะหรือจัดกิจกรรมใด ๆ เลย ผมนึกไม่ออกจริง ๆ ว่าพวกเขาทำอะไรถึงทำให้รัฐบาลไม่พอใจ"

ในช่วงหลายสัปดาห์ก่อนงานหนังสือประจำปี เหวินเหว่ยโป๋ (Wen Wei Po) หนังสือพิมพ์ที่อยู่ใต้การควบคุมของเจ้าหน้าที่ประสานงานของทางการจีนในฮ่องกง เผยแพร่บทวิจารณ์ร้านหนังสือทั้ง 2 แห่งนี้

หนังสือพิมพ์ดังกล่าวกล่าวหาว่าร้านเหล่านี้จำหน่ายหนังสือที่ส่งเสริม "การอารยะขัดขืน" อาทิ หนังสือเรื่อง เดอะ ฮ่องกง ไดอารีส์ (The Hong Kong Diaries) ผู้ว่าการฮ่องกงคนสุดท้ายก่อนที่จะมีการส่งมอบฮ่องกงคืนสู่การปกครองของจีน และเรียงความสั้น 300 เรื่อง (300 Short Essays) ของหลี่ อี้ คอลัมนิสต์ผู้ล่วงลับจากหนังสือแอปเปิ้ลเดลี่ (Apple Daily) ซึ่งถูกปิดกิจการ และผู้บริหารระดับสูงหลายคน รวมถึงเจ้าของคือจิมมี ไหล ถูกจำคุกในข้อหาละเมิดกฎหมายความมั่นคงฉบับใหม่

ทง คิน-หลง จากมหาวิทยาลัยคอลเลจลอนดอน กล่าวว่า "ทางการไม่ต้องการให้ผู้คนรู้แน่ชัดว่าขอบเขตอยู่ตรงไหน... พวกเขาต้องการให้ผู้คนกำหนดเส้นแดงด้วยตัวเอง หรือเซ็นเซอร์ตัวเองก่อนจะก้าวข้ามเส้นนั้น"

สำหรับชายวัย 30 ปีคนหนึ่งจากมณฑลเสฉวน ซึ่งบีบีซีขอใช้ชื่อเรียกว่าเค การเฝ้ามองความเปลี่ยนแปลงในฮ่องกงให้ความรู้สึกคุ้นเคยอย่างประหลาด

เขาจำได้ว่าสมัยหนึ่ง ร้านหนังสือในจีนแผ่นดินใหญ่ก็เคยเป็นพื้นที่ที่มีชีวิตชีวาสำหรับการอภิปรายสาธารณะ โดยหนังสือและนิตยสารแนวเสรีนิยมถูกจัดวางอย่างโดดเด่น ร้านหนังสือจัดงานเสวนาและการอภิปรายอยู่เป็นประจำ แต่ราวปี 2015 เขาเริ่มสังเกตเห็นการควบคุมที่เข้มงวดขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไป

ในตอนแรก การควบคุมเน้นไปที่หนังสือเกี่ยวกับผู้นำประเทศ จากนั้นหนังสือที่ดูไม่ได้อ่อนไหว

จูมีเพื่อนคนหนึ่งที่ปัจจุบันเปิดร้านหนังสือในกว่างโจว เธอบอกว่าตำรวจแวะมาร้านเป็นครั้งคราวเพื่อคุกคามเจ้าของร้าน และมีการตัดกระแสไฟฟ้าในระหว่างที่ร้านจัดฉายภาพยนตร์

เธอกล่าวว่า ฮ่องกง "ควรเป็นสถานที่ที่มีเสรีภาพมากกว่า"

แต่ถึงอย่างนั้น ผู้อ่านชาวจีนแผ่นดินใหญ่ยังคงกระตือรือร้นที่จะนำหนังสือจากฮ่องกงกลับบ้าน แม้เจ้าหน้าที่ศุลกากรจะสามารถยึดหนังสือที่มองว่าเป็นอันตรายต่ออธิปไตย ความมั่นคง หรือความเป็นเอกภาพของชาติได้

เครู้สึกกังวลทุกครั้งที่เดินทางกลับจากฮ่องกง เขาเลือกด่านพรมแดนที่มีคนพลุกพล่านกว่า หลีกเลี่ยงหนังสือที่มีภาพบุคคลทางการเมืองอ่อนไหวอย่างเด่นชัด และเคยซ่อนหนังสือไว้ในเสื้อผ้าหรือก้นกระเป๋าเดินทาง

แต่ตอนนี้นั่นไม่ใช่ความกังวลเพียงอย่างเดียวของเขาอีกต่อไป

"ในอดีต คนมักคิดง่าย ๆ ว่า 'ถ้าซื้อหนังสือในจีนแผ่นดินใหญ่ไม่ได้ ก็ไปซื้อที่ฮ่องกง'" เขากล่าว "ตอนนี้ความรู้สึกเปลี่ยนไปแล้ว คุณไม่รู้เลยว่าครั้งหน้าที่มาจะยังเหลือร้านหนังสือร้านไหนอยู่บ้าง"

หนึ่งสัปดาห์หลังจากทราบว่าร้านถูกตัดสิทธิ์ร่วมเทศกาลหนังสือฮ่องกง ร้านเอล์มบุ๊กประกาศว่าจะปิดหน้าร้านจริงในเดือน เม.ย. ปีหน้า

ไม่นานหลังจากนั้น แฮฟอะไนซ์สเตย์ก็ประกาศว่าจะปิดตัวลงสิ้นเดือน ส.ค. โดยระบุถึงปัญหาเศรษฐกิจและการที่ไม่สามารถคาดเดาได้ว่า "เส้นแดง" ไหนที่จะทำให้เนื้อหาถูกพิจารณาว่ามีปัญหา

หลายคนในวงการร้านหนังสือของฮ่องกงเริ่มมองอนาคตในแง่ลบ บางคนเชื่อว่าสถานการณ์จะเลวร้ายลงกว่านี้ก่อนที่จะดีขึ้น

แต่ผู้อ่านไม่ได้ไร้อำนาจ บุคคลวงในของอุตสาหกรรมรายหนึ่งระบุว่า "เรายังสามารถซื้อหนังสือได้ เรายังสามารถอ่านได้ และเรายังสามารถอ่านหนังสือดี ๆ ได้อีกมากมาย"

คริสรู้สึกหวาดกลัวหลังทราบข่าวการจับกุมที่ร้านหนังสือฮันเตอร์ แต่เขาบอกว่าจะยังคงไปที่นั่นต่อไป

"การซื้อหนังสือกลายเป็นวิธีเงียบ ๆ ในการแสดงการสนับสนุน และเป็นรูปแบบหนึ่งของการต่อต้านอย่างเงียบ ๆ"