Hofu inavyoongeza huku mataifa makubwa yakigombania udhibiti wa kipande cha Ncha ya dunia

Mara tu Magnus Mæland alipokuwa meya wa mji mdogo kwenye ncha ya kaskazini ya Norway mwishoni mwa 2023, wajumbe watatu kutoka China walikuja kubisha mlango wake.

"Ni kwa sababu wanataka kuwa nguvu kuu ya ncha ya dunia," ananiambia.

Huenda China isiingie akilini unapofikiria kuhusu Aktiki - lakini imedhamiria kuwa mdhibiti mkubwa wa Ncha ya dunia. Imekuwa ikigombea kununua mali isiyohamishika, kushiriki katika miradi ya miundombinu na inatarajia kuanzisha uwepo wa kudumu wa kikanda.

Uchina tayari inajieleza kama "jimbo lililo karibu na Aktiki", ingawa mji mkuu wake wa kaskazini kabisa wa Harbin uko kwenye takriban muinguko sawa na Venice, Italia.

Lakini Aktiki inazidi kuwa moja ya sehemu zenye ushindani mkali zaidi ulimwenguni. Beijing inakabiliwa na ushindani mkali kutoka Urusi, Ulaya, India na Marekani.

Mbio za kuelekea Aktiki zimewashwa.

Wanasayansi wa hali ya hewa wanasema aktiki inaongezeka joto mara nne zaidi kuliko mahali pengine popote. Hii inaathiri mifumo ikolojia, wanyamapori na wakazi wa eneo hilo. Ncha ya ni kubwa sana, ni sawa na 4% ya ulimwengu.

Lakini mataifa yenye nguvu duniani yanaona ulimwengu mpya wa fursa ukifunguliwa katika Arctic kwa nyuma ya mabadiliko ya mazingira.

Kuyeyuka kwa barafu katika Aktiki hurahisisha kupata rasilimali za ajabu za eneo hilo - madini muhimu, mafuta, na gesi - karibu 30% ya gesi asilia ambayo haijatumika inasemekana kupatikana katika Arctic.

Na inafungua uwezekano wa njia mpya za biashara ya baharini, na kupunguza kwa kiasi kikubwa muda wa kusafiri kati ya Asia na Ulaya. Katika biashara ya kuuza nje, wakati ni pesa.

Ninapotembelea, bandari ya Kirkenes inaonekana ya kupendeza.

Ndani ya Mzingo wa Aktiki, sehemu ya kaskazini kabisa ya bara la Norway, mji wa zamani wa uchimbaji madini ni tofauti kabisa na kadi ya posta yenye picha, milima iliyofunikwa na theluji na vivuko vinavyouzunguka.

Kuna maduka yaliyofungwa na ghala zilizoachwa, zilizojaa madirisha yaliyovunjika. Jiji linahisi kusahaulika na kuachwa nyuma.

Kwa hivyo unaweza kufikiria mvuto wa uwezekano wa kuwa bandari ya kwanza ya Ulaya ya kupiga simu kwa wingi wa meli za kontena kutoka Asia, kulingana na jinsi barafu ya polar inaendelea kuyeyuka.

Mkurugenzi wa bandari ya mji huo, Terje Jørgensen, anapanga kujenga bandari mpya kabisa ya kimataifa. Macho yake yanaangaza anapozungumza kuhusu kuwa Singapore ya Kaskazini mwa Ulaya.

"Tunachojaribu kujenga hapa Kirkenes ni bandari ya usafirishaji ambapo mabara matatu yanakutana: Amerika Kaskazini, Ulaya na Asia. Tutapeleka bidhaa ufukweni na kupakia tena kwenye meli nyingine [kwa mauzo zaidi]. Hatuhitaji kuuza ardhi yoyote kwa mtu yeyote. Si kwa kampuni ya Uingereza, si kampuni ya China.

Sheria mpya nchini Norway zinakataza uhamishaji wa mali au biashara, ikiwa uuzaji unaweza kudhuru "maslahi ya usalama ya Norway", anasema. Wanachosubiri, anaongeza, ni miongozo ya wazi kutoka kwa serikali kuhusu aina gani ya miundombinu muhimu ambayo inaweza kufunika.

Meya Mæland hakika anaonekana kuhofia nia ya Uchina. "Tunataka uhusiano na China, lakini hatutaki kuwa tegemezi kwa China," ananiambia.

"Ulaya inabidi ijiulize 'inataka kuwa tegemezi kwa tawala za kiimla na kimabavu kwa kiasi gani?'

Mbinu ya Uchina ya kununua njia yako ndani ya Arctic inaanza kukataliwa kote katika Aktiki ya Ulaya. Majaribio ya hivi majuzi ya Beijing ya kununua katika bandari za Norway na Uswidi na uwanja wa ndege huko Greenland, kwa mfano, yalikataliwa.

Hii inaifanya China yenye njaa ya udhibiti wa ncha ya dunia- nchi yenye nguvu kubwa zaidi inayoibukia duniani - kuwa mhusika mkubwa zaidi wa Aktiki, ikipambania eneo hili na Urusi.

Urusi inadhibiti nusu kubwa ya ufuo wa Arctic - na imekuwa ikikusanya vitega uchumi vya China.

Nchi hizo mbili zinashirikiana kijeshi katika Aktiki pia. Walinzi wa pwani wa China waliingia kwenye Ncha hii ya dunia kwa mara ya kwanza mnamo Oktoba, katika doria ya pamoja na vikosi vya Urusi. Nchi hizo mbili zilifanya mazoezi ya pamoja ya kijeshi hapa mwezi uliopita. Mnamo Julai, washambuliaji wa masafa marefu kutoka nchi zote mbili walishika doria kwa uchokozi katika Bahari ya Aktiki karibu na Alaska nchini Marekani.

Ni kana kwamba Beijing na Moscow wanaangalia Nato, ambayo imeongeza mazoezi yake katika Aktiki, na wanasema: Tunaweza kufanya hivi pia.

Kila nchi inayopakana na Arctic ni mwanachama wa Nato isipokuwa Urusi. Ufini na Uswidi zilijiunga baada ya uvamizi kamili wa Ukraine.

Andreas Østhagen, mfanyakazi mwandamizi katika Taasisi huru ya Fridtjof Nansen, anaelezea Arctic kama "tunda linaloning'inia chini" kwa ushirikiano wa Urusi-Kichina.

"Urusi inahitaji uwekezaji na watendaji wa kibiashara ambao wana nia ya kuendeleza rasilimali za Aktiki- LNG [gesi asilia iliyoyeyuka], rasilimali za mafuta, au kutengeneza njia ya bahari ya kaskazini kama njia ya meli.

"China ndio soko hilo. Nchi hizo mbili zinatafuta njia za kupanua ushirikiano wao wa kisiasa, kiuchumi na hata kijeshi."

Lakini China ina nia ya kutojipanga kwa karibu sana na Urusi. Inataka kuepuka vikwazo vya Magharibi na kuendelea kufanya biashara na madola ya Magharibi, ndani na nje ya Aktiki.

Urusi ina kutoridhishwa pia.

"Kuwa mwangalifu usipitishe uhusiano wa Urusi na China," anasema Bw Østhagen. "Urusi inabakia kuwa na wasiwasi wa kuiruhusu China kuingia ndani kabisa ya Aktiki yake."

Moscow inategemea sana rasilimali zake za asili huko. Na inavutia wawekezaji wengine wa Aktiki pia, pamoja na Marekani, kulingana na ripoti.

Urusi pia inategemea Ncha ya dunia kuhifadhi silaha za kimkakati - haswa kwenye mlango bahari wake Kola, ambayo ina uwezo wa nyuklia na ni nyumbani kwa Meli yake ya Kaskazini.

Huko Norway, wakazi wa Kirkenes wanaishi chini ya kivuli cha Urusi karibu. Mpaka na Urusi ni umbali wa dakika 10 kwa gari. Na mlangobahari wa Kola awanauhisi kwa ukaribu bila raha.

Katika nyakati za Vita Baridi, mji huo ulijulikana kama kiota cha wapelelezi - mstari wa mbele kati ya Magharibi na Muungano wa Usovieti.

Norway inaamini kuwa Urusi inatumia eneo lake la Aktiki kutoa mafunzo kwa wanajeshi wapya kupigana, na kitovu cha kurusha makombora yake Ukraine.

Ingawa haiko kwenye vita moja kwa moja na Urusi, Norway, na haswa kaskazini mwa nchi kwenye mpaka wake wa nchi kavu wa takriban kilomita 200, inahisi kushambuliwa.

"Tunaiona hapa nchini," anasema Kanali Jørn Kviller, akizungumza nami karibu na maji safi ya Mto Pasvik unaotenganisha Norway na Urusi. Mbele yetu kuna rangi ya njano ya inayowakilisha Norway , na vituo vya mpaka vya Urusi vikiwa na alama ya rangi nyekundu na kijani.

Tangu uvamizi kamili wa Ukraine, kumekuwa na matukio ya mara kwa mara ya msongamano wa GPS ambayo yamesababisha hata marubani wa kibiashara kubadili mifumo ya urambazaji. Kesi za ujasusi mpakani - "kila kitu kuanzia taarifa za kijasusi hadi mawakala kutumwa Norway" - zimeongezeka, Kanali Kviller ananiambia.

Norway na washirika wake wa Nato pia wako macho kwa manowari za kijasusi za Urusi na meli zingine katika Aktiki.

Ninaona jinsi Norway inavyofuatilia tishio hili, baada ya kupata kibali cha juu cha usalama kuingia katika kamandi ya pamoja ya kijeshi ya enzi ya Vita Baridi. Iko ndani kabisa ya mlima wa quartz huko Bodø, ndani ya Mzunguko wa Aktiki.

Tunapata maabara iliyopo kwenye mahandaki na vyumba vya uchunguzi ambapo Norway hukusanya ujasusi wa wakati halisi kutoka nchi kavu, angani na baharini, zinazolenga meli zinazotiliwa shaka ndani na karibu na maji yake ya Aktiki. Kila kitu kinashirikiwa katika muda halisi na washirika wa Nato.

Kimsingi, chombo chochote cha Kirusi kinachotaka kuingia Ulaya lazima kipitie maji ya Norway kwanza.

Mawakala katika Makao Makuu ya mlima wanaangalia dalili za ujasusi na hujuma karibu na kile maafisa wanachokiita chini ya maji "miundombinu muhimu" kama sehemu ya vita vya mseto vya Kremlin dhidi ya Magharibi.

Malengo ni pamoja na nyaya za mawasiliano chini ya bahari - kuunganisha mabara na kuruhusu miamala ya kifedha yenye thamani ya matrilioni ya dola kwa siku - na pia mabomba ya mafuta na gesi.

Norway ni muuzaji mkuu wa gesi asilia kwa Ulaya, ikiwa ni pamoja na Uingereza, hasa tangu vikwazo viliwekwa kwa mauzo ya nje ya Urusi kufuatia uvamizi wake kamili wa Ukraine.

Moscow imekuwa ikiboresha uwezo wake wa kijeshi katika Arctic. Ina kundi kubwa la majasusi na manowari za nyuklia. Iwapo watapita bila kutambuliwa, wanaweza kulenga makombora katika miji mikuu kote Ulaya na pia kutishia Marekani.

Rais wa Marekani Donald Trump ameiambia Ulaya ni lazima ifanye zaidi kwa ajili ya ulinzi wake, lakini ndani ya Arctic, kuna "muingiliano mkubwa wa maslahi", anasema mkuu wa makao makuu ya pamoja ya Norway Makamu Adm Rune Andersen.

"Hii pia inahusu ulinzi wa nchi ya Marekani... Mkusanyiko wa silaha za nyuklia wa Urusi, uwezo ambao Urusi inautumia haulengi Ulaya tu, bali pia Marekani," anasema.

Makamu wa Adm Andersen haamini kuwa upande wowote unaleta migogoro ya wazi katika Aktiki lakini kutokana na mivutano ya kimataifa kuongezeka mahali pengine, kama vile kuhusu Ukraine, uwezekano wa kutokea kwa Arctic upo.

Timu ya makamu admirali hupanga simu ya kawaida kwa Urusi kila Jumatano alasiri - ili kuweka njia za mawasiliano wazi, wanasema. Ila tu.