Mwanasayansi anayewasoma watu muda mfupi kabla ya kufa.. "huwaona" wapendwa ambao tayari walishakufa

Mnamo Aprili 1999, daktari wa Marekani Christopher Kerr alishuhudia kipindi ambacho kilibadilisha taaluma yake.

Mmoja wa wagonjwa wake, mwanamke mwenye umri wa miaka 70 anayeitwa Mary, alikuwa karibu kufa, akiwa amezungukwa na watoto wake wanne watu wazima katika chumba cha hospitali alimofanyia kazi.

Wakati fulani, Mary alikaa kitandani na kuanza kusonga mikono yake kana kwamba alikuwa akimbeza mtoto ambaye ni yeye tu ndiye anayeweza kumuona, ambaye alimwita "Danny," na ambaye alionekana kumkumbatia na kumbusu.

Mnamo Aprili 1999, daktari wa Marekani Christopher Kerr alishuhudia kipindi ambacho kilibadilisha taaluma yake.

Kitendo kile kilimshangaza kila mtu, kwani hawakumfahamu mtu anayeitwa Danny.

Hata hivyo, siku iliyofuata, dada wa mgonjwa huyo alifika hospitalini na kusema kwamba miongo kadhaa mapema, Mary alikuwa amefiwa na mtoto wake wa kwanza, aliyeitwa Danny na ambaye alikuwa amezaliwa mfu.

Maumivu ya kufiwa yalikuwa makubwa sana kiasi kwamba Mariamu alikaa maisha yake yote bila kuzungumza kuhusu mtoto. Hatahivyo, wakati wa kifo chake, kumuona mtoto aliyepotea miaka mingi iliyopita kulimfariji mwanamke huyo.

Kerr alitoa hadithi hii katika mahojiano na makongamano kadhaa ili kuelezea suala hilo na jinsi, alitoka kwenye utaalam wa magonjwa ya moyo, na udaktari wa mishipa, na kuamua kubadilisha kozi na kujitolea kusomea uzoefu wa mwisho wa wagonjwa mahututi.

Leo, miaka 25 baada ya kukutana na Mary, Kerr anachukuliwa kuwa mmoja wa mamlaka zinazoongoza duniani katika utafiti wa uzoefu wa mwisho wa maisha, kama maono na ndoto za kawaida kwa wagonjwa mahututi zinavyoitwa.

Kulingana na yeye, uzoefu huu kawaida huanza wiki kabla ya kifo, na huongezeka mara kwa mara kadiri mwisho unavyokaribia.

Anasema aliona watu wakikumbuka nyakati muhimu katika maisha yao, wakizungumza na mama, baba, watoto na hata wanyama ambao walikuwa wamekufa miaka kadhaa nyuma.

Kwa wagonjwa, maono yanaonekana kuwa ya kweli na makali, yenye maana ya kina na kwa kawaida huleta hisia ya amani.

Kerr anabainisha kuwa wagonjwa hawa hawana mawazo ya kuchanganyikiwa au yasiyo na uhusiano na kwamba, ingawa afya yao ya kimwili inadhoofika, wako kihisia na kiroho. Lakini madaktari wengi hupuuza matukio haya kama ndoto au matokeo ya kuchanganyikiwa.

Hivyo, Kerr alianza mafunzo nchini Marekani mwaka wa 2010.

Hadi wakati huo, hadithi nyingi kuhusu uzoefu huu zilitoka kwa watu wa tatu, lakini daktari alianzisha uchunguzi rasmi, na mbinu ya kisayansi , ambayo wagonjwa wenyewe walihojiwa na kuchunguzwa ili kuhakikisha kuwa hawakuchanganyikiwa.

Utafiti wake unazingatia mara kwa mara ambayo uzoefu huu wa mwisho wa maisha hutokea, siku ngapi (au wiki) kabla ya kifo, mada kuu, kile wagonjwa wanahisi na athari za hili kwa familia.

Matokeo tayari yamechapishwa katika nakala kadhaa za kisayansi. Daktari bado hajapata jibu la uhakika kuelezea uzoefu huu, na anasema kuwa kufafanua sababu sio lengo kuu la masomo yake.

Kerr ni Mkurugenzi Mtendaji wa Hospice & Palliative Care, shirika linalotoa huduma shufaa huko Buffalo, New York.

Mnamo 2020, alichapisha kitabu Death Is But a Dream: Finding Hope and Meaning at Life's End ("Ndoto za wanaokufa: Kukutana na maana na tumaini la mwisho wa maisha", katika toleo la Kihispania) , iliyotafsiriwa katika lugha 10.

Katika mahojiano na BBC News Brazil, alizungumza kuhusu maana ya matukio haya ya mwisho wa maisha na jinsi yanavyoathiri wagonjwa na familia zao.

Ulianza kufanya kazi na wagonjwa mahututi na kuangalia uzoefu wa mwisho wa maisha mnamo 1999, na tangu 2010 umekuwa ukifanya utafiti wa kisayansi juu ya mada hiyo, kukusanya na kuchambua data. Baada ya miaka mingi, umejifunza nini kutokana na matukio haya?

Nadhani mchakato wa kufa ni dhahiri zaidi ya kuzorota kwa mwili tunaona. Inajumuisha mabadiliko katika mtazamo wako, katika mitazamo yako, na inajumuisha vipengele ambavyo kwa hakika vinathibitisha maisha.

Mchakato wa kufa hukuleta kwenye hatua ya kutafakari na ajabu, watu huwa na kuzingatia mambo muhimu zaidi, juu ya mafanikio yao makubwa, ambayo ni mahusiano yao.

Na cha kufurahisha, haya (mahusiano) mara nyingi hurudi kwa njia za maana sana na za kufariji, ambazo zinathibitisha maisha aliyoishi, kwa upande wake, kupunguza hofu ya kufa.

Tunachotarajia ni kuongezeka kwa dhiki ya kisaikolojia wakati watu wanakabiliwa na mwisho wa maisha. Lakini kwa ujumla, sivyo tunavyoona. Tunaona watu wamegubikwa na upendo na maana.

Kwa hiyo, ni kinyume cha vile tunavyofikiri. Mtazamo tulionao juu ya kifo, kifo tunachokitarajia, sio kile tunachopata.

Kulingana na utafiti wako, matukio haya ya mwisho wa maisha ni ya kawaida kiasi gani?

Katika masomo yetu, takribani 88% ya watu waliripoti angalau [uzoefu] mara moja.

Kiwango chetu pengine ni cha juu kuliko kile kinachoripotiwa kwa kawaida, kwa sababu tofauti katika utafiti wetu ni kwamba tuliwauliza [wagonjwa] kila siku.

Kufa ni mchakato. Unapozungumza na wagonjwa siku ya Jumatatu, unaweza kupata jibu tofauti sana na ukifanya siku ya Ijumaa. Ndio maana tunauliza mara nyingi.

Tunachokiona ni kwamba kadiri wagonjwa wanavyokaribia kifo, kunakuwa na ongezeko la matukio haya.

Kuna ongezeko kubwa la idadi ya watu wanaoziripoti na idadi ya mara zinapotokea.

Na ni mada gani kuu ya maono na ndoto hizi?

Takribani theluthi moja ya waliohojiwa hushughulikia mada kama vile usafiri. Kwa kawaida huwahusisha watu ambao wamewapenda na kuwapoteza.

Inafurahisha, unapokaribia kifo, mara kwa mara unaona watu hawa waliokufa huongezeka.

Na tulipoangalia ni kitu gani kiliwafanya watu wajisikie raha zaidi, kuona wapendwa wao waliokufa ndiko kulikowapa faraja zaidi.

Kwa hiyo, watu wanapokaribia kifo, wanakuwa na hisia za kufarijiwa zaidi na zaidi.

Jambo jingine la kuvutia sana ni nani wanayemuota wakati hio. Kuna aina ya mchakato wa kuhariri, kwa hivyo huwa wanalenga watu waliowapenda na kuwalinda, watu ambao walikuwa muhimu zaidi.

Na watu hao wakati mwingine wanaweza kuwa mzazi mmoja lakini si mwingine. Au ndugu mmoja lakini si mwingine.

Takribani 12% ya waliohojiwa walielezea ndoto zao kwenye dodoso kama zisizoegemea upande wowote au za kuhuzunisha. Lakini tajriba hizo zilizofafanuliwa kama zisizostarehesha zilikuwa baadhi ya zenye kuleta mageuzi au maana.

Wazo ni kwamba majeraha yoyote ambayo umewahi kuishi yanashughulikiwa katika hatua hii.

Kuna matukio kama ya mgonjwa aliyepigana vitani na kujiona ana hatia kwa kuokoka, lakini mwishowe alifarijiwa kwa kuwaona wenzake waliokufa katika vita.

Huo ni, uzoefu ambao labda haukuwa wa kufariji kabisa mara nyingi ulikuwa na maana sana.

Unasema kwamba kosa la kawaida ni kufikiria kuwa wagonjwa hawa wana wazimu. Je, matukio haya yana tofauti gani na hali ya kuchanganyikiwa kiakili?

Delirium [ugonjwa wa kikaboni unaoweza kusababishwa na maambukizi au dawa na huathiri mara kwa mara watu wazee waliolazwa hospitalini, haswa ufahamu na utambuzi wao] au hali ya kuchanganyikiwa kiakili ni ya kawaida, haswa mwishoni mwa maisha, lakini ni tofauti sana kutokana na uzoefu ulioripotiwa.

Watu hawatoki kwenye kuchanganyikiwa wakihisi faraja. Kwa ujumla, kuchanganyikiwa husababisha hofu. "Kuna buibui kwenye mkono wangu, mtu ananifukuza, kuna moto." Ni matukio ya kutisha, ya muda mfupi ambayo huwaacha wagonjwa wakiwa na wasiwasi.

Hawa ni wagonjwa ambao mara nyingi hupewa dawa au kulala kitandani. Matukio ya kuweweseka hayategemei uhalisia au kukumbukwa kwa uwazi.

Kwa upande mwingine, uzoefu wa mwisho wa maisha ya wagonjwa hutegemea watu halisi na matukio. Wanakumbukwa wazi na wanafariji sana na wanatuliza.

Watu waliochanganyikiwa wana mawazo yaliyogawanyika na thabiti, ilhali watu wanaopitia uzoefu huu wa mwisho wa maisha wana uwezo mkubwa wa utambuzi, kukumbuka na kuhisi. Ni tofauti kabisa.

Wakati mwingine wagonjwa huota, lakini wakati mwingine huwa macho. Je, kuna tofauti kati ya aina hizi mbili za uzoefu?

Hili ni jambo ambalo lilitushangaza. Tuliuliza katika dodoso ikiwa hii ilikuwa ikitokea, ikiwa wanaota, ikiwa wamelala au wameamka, na majibu yalikuwa nusu kwa nusu.

Na hatujui la kufanya na hilo, kwa sababu si kama unaingia kwenye chumba na wakati mwingine watu wamefungua macho wanapopitia matukio haya.

Kufa ni pamoja na usingizi unaoendelea, mchana na usiku hugawanyika. Na kwa kuwa wagonjwa wanakadiria uhalisia wa matukio 10 kati ya 10 [kwenye dodoso], hatuna uhakika.

Wanaweza kuwa na ndoto nzuri na wanahisi kana kwamba wako macho. Kwa kweli hatujui.

Lakini ni wazi, ikiwa tunasikiliza wagonjwa wetu, wanachotuambia ni kwamba hawalali kila wakati.

Je, uzoefu huu una athari gani kwa familia na watu walio karibu na wagonjwa?

Tulichapisha tafiti mbili za kisayansi kuhusu hili, na mahojiano 750, na inavutia. Jambo la msingi ni kwamba kile ambacho ni kizuri kwa mgonjwa pia ni kizuri kwa wapendwa wake.

Jinsi watu wanavyotuacha ni muhimu. Iwe tunaona kifo kuwa utupu na udhalilishaji, au ikiwa tunamwona mpendwa wetu akiungana tena na watu wanaowapenda.

Tulifanya utafiti wa kufurahisha sana ambamo tulichanganua michakato ya kuomboleza. Na kuna njia za kupima kwamba, jinsi watu wanavyoendelea, kama wanaweza kukumbuka ambao waliwapoteza kwa namna nzuri yenye afya, namna hiyo.

Watu wanaoshuhudia aina hii ya uzoefu wa mwisho wa maisha ni huzuni kwa namna njema, kwa sababu inaunda mtazamo wao na kumbukumbu ya wale waliowapoteza.

Una Shahada ya Uzamivu katika neurobiolojia, lakini unasema kwamba huwezi kueleza asili ya uzoefu huu na kwamba kuelewa utaratibu huu sio jambo muhimu zaidi. Je, mtazamo wako kuhusu mada hii umebadilikaje kama daktari?

Kwa unyenyekevu sana. Nimeshuhudia kesi ambapo kile nilichokuwa nikiona kilikuwa cha kina sana na maana kwa mgonjwa ilikuwa wazi na sahihi, kwamba karibu nilihisi kama mvamizi.

Kujaribu kufafanua etiolojia, sababu, ilionekana kuwa haina maana. Nilifikia hitimisho kwamba ilikuwa muhimu kuwa na heshima, kwamba ukweli kwamba sikuweza kuelezea asili na mchakato haukubatilisha uzoefu kwa mgonjwa.

Na kisha, wakati fulani, badala ya kusimama kando ya kitanda kuuliza maswali, nilijifunza kuketi na kuwa hapo zaidi.

Ilionekana kuwa mbaya kwangu kujaribu kutibu kitu ambacho kwa kweli haikuwa nafasi yangu kuingilia kati, ambayo ilikuwa suala binafsi katika maisha ya mtu huyo.

Najua umesema mara kadhaa kwamba unachukia swali hili, lakini ninahitaji kuuliza: wewe ni mtu mweye imani ya dini? Je, unaamini katika maisha baada ya kifo? Je, imani yako imebadilika kwa miaka mingi ya kufanyia kazi mada hii?

Tangu tulipoanza mafunzo, kila mara tumekuwa na nidhamu sana ya kutotafsiri mafunzo haya zaidi ya kifo.

Kwa sababu kile tulichotaka kufanya halikuwa kutafsiri, ilikuwa tu kuzingatia mchakato wa kufa, kukabiliana nayo kama fumbo lenyewe, kuheshimu maneno na uzoefu wa mgonjwa, bila kujaribu kuelezea, kugundua au kuhariri kile kilichotokea.

Tulijaribu kuwa na malengo iwezekanavyo. Kifo ni kama mlango, sivyo? Na kuna tundu la ufunguo. Unaweza kutazama na kuona vitu kwa njia nyingi tofauti.

Kwa hiyo tulikuwa na nidhamu sana ya kutotafsiri.

Lakini baada ya kusema hivyo, hapana, mimi si mfuasi wa kidini. Lakini hakika nina matumaini kuwa ninayashughulikia haya yote kwa uwazi na heshima.

Nadhani baada ya miaka 25, ninachohisi ni kwamba kuna hadithi bora zaidi huko. Na sijui ni nini, lakini ninaheshimu sana kile watu hawa wanapitia kiasi kwamba inanifanya niwe na matumaini ya kitu kingine zaidi.

Na kuna baadhi ya mambo yaliyodhihirika. Moja ni kwamba hatuwahi kupoteza watu tunaowapenda, wanaendelea kuwepo kwa ajili yetu, si tu kwa mbali, katika picha au kukumbukwa katika kumbukumbu, lakini mbele.

Nimeona wanaume wenye umri wa miaka 95 waliofiwa na mama yao wakiwa na umri wa miaka mitano, na miongo tisa baadaye, yuko pale, wanasikia sauti yake, wananusa manukato yake.

Kisha unaishia kuhisi kama kuna kitu zaidi. Kifo hicho na kufa haviwezi kufafanuliwa kuwa kitu cha bure tu.

Imetafsiriwa na Lizzy Masinga na kuhaririwa na Seif Abdalla