Nini husababisha kukatizwa kwa GPS nchini Iran na je, ni hatari kiasi gani?

Madereva na watumiaji nchini Iran, haswa Tehran, wamekuwa na shida kutafuta njia katika siku za hivi karibuni. Programu za ramani ya ndani kama vile "Bald" na "Neshan" au za kimataifa kama vile "Waze" zinawaonyesha ramani zisizo sahihi, au ramani za eneo lao katika maeneo mageni kama vile Iceland, Canada na magharibi mwa Marekani.

Maisha ya madereva wengi au wasafiri wanaotumia pikipiki yamekumbwa na mkanganyiko wa kuongezeka kwa nyakati za kusafiri mbali na kuongezeka kwa matumizi ya mafuta wakati wa safari zao.

Sababu ya hii ni kuvurugwa kwa mtandao wa GPS, hali ambayo inaweza kuwa na madhara makubwa zaidi.

GPS ni nini?

Mfumo wa Satelaiti wa GPS, au Global Positioning System, ulizinduliwa mwaka wa 1978, lakini umuhimu wake haukuwekwa wazi kwa kila mtu hadi mwanzoni mwa miaka ya 1990 na Vita vya kwanza vya Ghuba ya Uajemi.

Wakati wa Operesheni Desert Storm, mchanga wa angani ulipunguza mwonekano wa wanajeshi wa Marekani hadi chini ya mita tano. HIvyobasi mfumo wa GPS uliwasaidia wanajeshi hao kutafuta mabomu yaliotegwa ardhini bila kukabiliana, kutafuta njia ya kurudi kwenye vyanzo vya maji, na kuokoa maisha yao.

Mfumo huo hapo awali ulipatikana kwa wanajeshi wa Marekani pekee, huku raia wakipokea mawimbi dhaifu hadi ulipotangazwa rasmi.

Mfumo wa Global Positioning una setilaiti 24 zinazozunguka Dunia, zinazomilikiwa na Idara ya Ulinzi ya Marekani, ambazo hutumia maelezo ya hisabati na data kusaidia vipokezi vya GPS kubaini eneo na hata wakati.

Idadi ya satelaiti sasa imeongezeka hadi zaidi ya 30, hali ambayo inaongeza usahihi wa mfumo.

Je! mfumo wa ramani wa GPS ulimwenguni unatatizwa vipi?

Simu mahiri au kifaa chochote chenye kipokezi cha GPS hupokea mawimbi kutoka kwa satelaiti ili kupata ramani ya eneo lake halisi na hufanya hesabu zake kulingana na wakati mawimbi haya yalitumwa na mahali zilipo satelaiti.

Ikiwa saa za satelaiti hizi si sahihi hadi kufikia elfu moja ya sekunde, utajipata mahali fulani kilomita 200 au 300 kutoka eneo lako halisi, kama ilivyotokea kwa baadhi ya wananchi nchini Iran.

Programu za uelekezaji zinaweza kutatizwa na njia mbili: "kupiga" (kumaanisha kufoka) na "kupotosha" (kumaanisha kughushi na kudhibiti ishara). Kwa kweli, 'jamming' hupofusha ishara tu na mtumiaji anaweza hata asitambue hii, lakini upotoshaji hujaribu kuunda ishara ya uwongo lakini halali na kuilazimisha kwa mpokeaji badala ya ishara halisi.

Wakati upotoshaji unapotokea, mfumo wa eneo unatatizwa, lakini katika kesi ya "kupotosha," kifaa cha eneo kinaonyesha eneo la mtu mahali pengine, wakati mwingine katika nchi nyingine au bara.

Kama ilivyoripotiwa hivi majuzi na raia wa Tehran ambao walipata eneo lao katika nchi zingine.

Unaweza kuharibu, SDR, au redio iliyoainishwa na programu, na antena iliyounganishwa kwenye kompyuta ya mkononi.

Mbinu ya operesheni ya jeshi kwa kawaida haitangazwi, lakini kwa msongamano mkubwa na wenye nguvu zaidi, vituo vya ardhini vilivyowekwa vinahitajika au mifumo inayoweza kupachikwa kwenye magari ya kijeshi ambayo inaweza kuhama.

Je, usumbufu wa GPS umekuwepo nchini Iran hapo awali?

Hitilafu za GPS zimeripotiwa nchini Iran tangu miaka ya 1990, lakini tukio hilo lilipata tahadhari ya umma wakati idadi ya wapandaji milima walipotoweka kaskazini mwa Tehran Januari 2020, na 12 kati yao waliuawa.

Wakati huo huo, programu za ramani katika eneo la kaskazini hazikuwa zikifanya kazi ipasavyo, zikionyesha eneo la wananchi wa mji mkuu karibu na Uwanja wa Ndege wa Mehrabad.

Maafisa walisema kwamba onyo la hali ya hewa lilikuwa limetolewa tarehe 7 Januari, tukio hilo lilipotokea, na kwamba wapandaji milima walikuwa wazembe.

Lakini wapandaji wengine waliamini kwamba mikengeuko ya GPS ilisababisha wapandaji kuanguka kwenye njia ya maporomoko ya theluji. Dai hili halijathibitishwa kamwe.

Hapo awali, mnamo Julai 2019, Hossein Fallah Joshaghani, mkuu wa Mamlaka ya Udhibiti wa wakati huo, alitangaza kwamba raia na wafanyabiashara wa mtandao walikuwa wakipinga usumbufu wa GPS.

Alikuwa amesema kwamba usumbufu huo ulikuwa wa "makusudi" na pia umesababisha matatizo katika mifumo ya usafiri wa anga ya Iran.

Wakati huo, Wizara ya Mawasiliano ya Iran ilitangaza kuwa inakusudia kuwasilisha malalamishi katika mahakama dhidi ya wakala wa usalama.

Kulingana na mkuu wa wakala wa udhibiti, Baraza Kuu la Usalama la Kitaifa lilikuwa limetangaza msongamano wa GPS kuwa "haramu" na lilikuwa limetoa "amri ya kukomesha."

Usumbufu wa GPS pia ulionekana katika baadhi ya matukio wakati wa maandamano, ambayo waandamanaji walisema yalisababishwa na mkanganyiko.

Ni nini maana ya kupotosha au kukatiza GPS?

Mara nyingi, 'jamming au spoofing' kwa lugha ya Uingereza hutumiwa kwa madhumuni ya kijeshi na usalama.

Eneo linalotumiwa pia ni dogo na la ndani. Mjini Tehran, kwa mfano, wizi umeripotiwa karibu na maeneo ya kijeshi; kama vile kuzunguka makao makuu ya Kiongozi wa Jamhuri ya Kiislamu ya Iran huko Tehran, Mkuu wa Wafanyakazi wa Jeshi, Wizara ya Ulinzi, au baadhi ya vituo vya usalama vya Mtaa wa Pasdaran, Velenjak, Niavaran, na karibu na Chuo Kikuu cha Imam Hossein na Chuo cha Maafisa mashariki mwa Tehran.

Katika maeneo haya, raia wameshindwa kupata eneo lao kwa siku kadhaa au zaidi, na simu zao za rununu zimewaonyesha katika eneo la mbali zaidi kama vile Uwanja wa Ndege wa Mehrabad au hata nchi nyingine.

Sababu kuu ni kuelekeza droni au makombora ya kuongozwa ili yasiweze kushambulia lengo lao lililokusudiwa.

Makombora mengi mapya ya kijeshi na ndege zisizo na rubani hutumia mawimbi ya GPS yaliyosimbwa kwa njia fiche ambayo ni kwa ajili ya matumizi ya kijeshi pekee, lakini baadhi ya ndege zisizo na rubani au makombora ya kuongozwa na mabomu bado yanatumia mfumo wa GPS ulio wazi, ambao haujasimbwa, ambao unaweza kuelekezwa, kupotoshwa na kuelekezwa kinyume na malengo.

Je, Iran hupotosha GPS?

Uingiliaji wa mfumo wa GPS polepole unakuwa zana kubwa ya vita vya kielektroniki, sio tu nchini Iran, lakini katika nchi zote.

IATA, au Jumuiya ya Kimataifa ya Usafiri wa Anga, ilitangaza kuwa visa vya udukuzi au msongamano wa GPS viliongezeka kwa takriban 220% kati ya 2021 na 2024.

Iran huchezea mawimbi ya GPS ili kuficha walengwa wa adui, ikiwa ni pamoja na watu binafsi, na kwa kweli, kugeuza droni au makombora ya kuongozwa ili kupotsha kwa upande mwingine.

Baada ya wataalam wa nyuklia wa Iran, hasa Naibu Waziri wa Ulinzi Mohsen Fakhrizadeh, kuuawa mitaani, ripoti zaidi ziliibuka kuhusu kukatika kwa GPS nchini Iran.

Baadhi ya wataalam wa masuala ya mawasiliano walisema kuwa kero hizo huongezeka wakati wa kuhamishwa kwa viongozi waandamizi wa serikali na hivyo kufanya kushindwa kufuatilia mienendo yao.

Mnamo Desemba 4, 2011, maafisa wa jeshi la Iran walisema kuwa wameidungua ndege isiyo na rubani ya CIA RQ-170 iliyokuwa "ikifanya ujasusi" karibu na Kashmir.

Wakati huo, mhandisi wa Iran alidai kuwa ndege hiyo isiyo na rubani ilidunguliwa kwa kutumia mbinu ya kupotosha GPS, Lakini maafisa wa Marekani walikanusha hili.

Hatahivyo, Todd Humphreys, profesa mashuhuri wa angani katika Chuo Kikuu cha Texas, alionyesha kwenye uwanja wa mpira wa chuo kikuu jinsi ndege isiyo na rubani inaweza kushambuliwa kwa kutumia upotoshaji wa GPS.

Miaka minne baadaye, Iran ilikamata boti mbili za kijeshi za Marekani zikiwa na wanamaji 10 katika maji ya Iran.

Mwaka wa 2019, ndege nyingine isiyo na rubani ilitunguliwa, na kumkasirisha Rais wa Marekani, Donald Trump.

Katika matukio yote mawili, ilifikiriwa kuwa udukuzi wa mawimbi ya GPS unaweza kuwa ulisababisha "Kuingia kwa "makosa" ndani ya maji ya Iran na majibu ya kijeshi ya IRGC.

Todd Humphreys na mmoja wa wanafunzi wake wameshughulikia masuala haya kwa undani katika karatasi ya 2013, lakini wanaibua suala muhimu zaidi.

Daftari hiyo mpya inadai kuwa imeandika "kwa mara ya kwanza" kwamba ndege za kibiashara za kiraia hupumbazwa na matumizi ya GPS inayopotosha angani juu ya Iran na Iraq.

Gazeti hilo linadai kwamba wanaopotosha GPS hutoka maeneo ya viunga vya mashariki mwa Tehran

Ni nchi gani zinaharibu GPS?

Kulingana na IATA, maeneo hatari zaidi katika suala hili ni Mashariki ya Kati, kutoka Israeli hadi Iran na Iraqi, anga juu ya Ukraine, na maeneo yenye migogoro kwa jumla.

Katika mzozo wa hivi majuzi kati ya India na Pakistan, sehemu za mpaka kati ya nchi hizo mbili zilikumbwa na usumbufu wa GPS.

Baada ya shambulio la Oktoba 7 la Hamas, Israel ilivuruga GPS ndani ya mipaka yake ili kugeuza ndege zisizo na rubani na makombora ambayo huenda yalirushwa kutoka Hezbollah ya Lebanon au Iran.

Mnamo Aprili 4, 2024, Israel, ikitarajia mashambulio ya Iran, ilizima mfumo wa satelaiti ya GPS. Wakati huo, raia wa Israel walikabiliwa na tatizo lilelile ambalo raia wa Tehran na baadhi ya miji mingine wanakabiliana nayo hivi sasa.

Nchini Lebanon, hii pia ilitokea ili kuzuia mashambulizi ya Israeli, ambayo yalisababisha malalamiko kutoka kwa wananchi

Je, Iran huzima GPS?

Iran inaripotiwa kutumia mfumo wa BeiDou uliotengenezwa China. Mfumo wa GPS wa Urusi unapatikana pia nchini Iran.

Hivi sasa, angalau nchi tano, pamoja na Ulaya, zina mifumo ya ramani ya satelaiti: Marekani (GPS), Urusi (GLONASS), Uchina (BeiDou), Umoja wa Ulaya (Galileo), na mfumo wa kikanda kati ya Japani na India.

Urusi na Uchina, haswa, hutumia mifumo yao ya satelaiti kwa sababu ya kutoiamini GPS. Mfumo wa Kichina wa BeiDou unakua kwa kasi na unatumiwa kote ulimwenguni.

Farzin Nadimi, mtaalamu wa masuala ya ulinzi na usalama katika Taasisi ya Washington nchini Marekani, anasema, "Iran haiwezi kuzuia ufikiaji wa GPS kwa watumiaji, lakini inaweza kuzuia programu zinazotumia GPS.

Au inaweza kuhitaji mashirika ya utawala na makampuni ya teksi kutumia tu programu zinazotumia mfumo wa satelaiti usio wa GPS, kama vile BeiDou ya Uchina."

Hatahivyo inaonekana kwamba usumbufu wa hivi majuzi ulisababishwa na ujambazi , sio mapungufu ya kiufundi ya GPS nchini Iran.

Je, uharibifu wa GPS ni hatari kiasi gani?

Mfumo wa GPS wa serikali ya Marekani unaita 'uzuiaji wa GPS au Jamming kuwa "hatari kubwa" kwa afya na usalama wa raia. Kukatizwa kwa GPS kunaweza kuzuia simu za dharura kwa nambari za dharura.

Serikali ya Marekani imetoa adhabu kali kwa mtu yeyote anayetatiza mfumo wa GPS , na katika Umoja wa Ulaya, utatizaji huo huchukuliwa kuwa uhalifu katika nchi nyingi.

Wavuvi, mabaharia, wapanda milima, wapenda asili, na wengine wengi hutegemea mfumo huu kwa kazi zao na wakati mwingine maisha yao kwa sababu wanahitaji kupata eneo lao kamili la kijiografia.

Kuingiliwa kwa GPS, na hasa uundaji wa maeneo bandia kwa njia ya udanganyifu, kunaweza kusababisha matatizo mengi.

Navid Ghadiri Anarki, rubani nchini Tanzania, anasema ndege inahitaji kuunganishwa kwenye vyanzo saba hadi nane vya GPS ili kuweza kuelewa mahali ilipo katika vipimo vitatu.

Kupotosha mawimbi kunaweza kuiweka ndege nje vipimo hivi vitatu, jambo ambalo linazuia mfumo wa TAOS kupokea taarifa za ilipo ndege hiyo.

Kulingana na Bw. Ghadiri, marubani kwa kawaida wanafahamu miinuko na vizuizi vya juu katika njia yao na wanaweza kuamua urefu wa chini zaidi wa ndege mapema.

Lakini wakati wa kutua, kutokuwa na mfumo wa TOAS kunaweza kuwa "hatari sana."

Mnamo mwaka wa 2019, idara ya uhusiano wa umma ya Wizara ya Mawasiliano ya Iran ilionya kwamba kuingilia GPS kunakaribia kusababisha "janga" na ndege "kuanguka" katika moja ya viwanja vya ndege.

Usumbufu wa GPS pia una athari kubwa za kiuchumi, haswa kwa wateja wa benki.

Mashirika ya fedha kama vile masoko ya hisa na benki hutumia saa sahihi na nyeti ya GPS ili kudhibiti miamala.

Kukatizwa kwa saa hii kunaweza kusababisha hitilafu, ucheleweshaji au nakala ya miamala na kutatiza vituo vya data na mawasiliano kati ya benki.

Je, ajali ya meli katika Mkondo - Bahari wa Hormuz ilitokana na hitilafu ya GPS?

Mnamo Juni 17, meli mbili za mizigo ziligongana katika Ghuba ya Oman, iliyoripotiwa kutokana na kuingiliwa na GPS.

Moja ya meli hizo aina ya Front Eagle iliyokuwa imebeba mapipa milioni 2 ya mafuta ya Iraq yaliyokuwa yakielekea China, iligongana na meli ya mafuta aina ya Adaline na kusababisha pinde za meli zote mbili kuwaka moto, lakini hakukuwa na majeruhi.

Kituo cha Ujasusi cha Pamoja cha Baharini kiliripoti kwamba mashambulizi ya anga kati ya Iran na Israel yameongeza pakubwa kiwango cha tishio la kikanda.

Shirika hilo linasema matatizo ya msongamano wa GNSS yanazingatiwa karibu na Bandar Abbas na katika eneo lote la Mlango-Bahari wa Hormuz na Ghuba ya Uajemi.

Taasisi ya Windward, ambayo hufuatilia usafiri wa meli, iliripoti kwamba kukatika kwa GPS katika Ghuba ya Uajemi kumeathiri zaidi ya meli elfu moja.

Tarehe 7 Agosti 2019, Marekani iliionya Iran izuie kusababisha msongamano kwa meli za kibiashara zinazopitia Mlango-Bahari wa Hormuz.

Imetafsiriwa na Seif Abdalla