Dawa ambazo mwili hubadilisha kuwa haramu na haziwezi kutambuliwa na polisi

Walanguzi wa dawa za kulevya wamepata njia ya kupumbaza utekelezaji wa sheria kwa kutumia mojawapo ya zana zenye nguvu zaidi ambazo miili yetu iko nayo kimetaboliki.

Dawa za kulevya ni vitu vinavyoweza kusababisha athari tu baada ya kuvunjwa na kumeng'enywa kwenye mfumo wa usagaji chakula au athari nyingine za kemikali mwilini.

Ingawa zina matumizi halali ya kifamasia (kati ya 5% na 7% ya dawa zilizoidhinishwa ziko katika kundi hili), matumizi yake kama dawa za kujifurahisha ni jambo jipya.

Dawa nyingi haramu hufanya kazi kwa kuingiliana na vipokezi maalum kwenye seli za ubongo, kuchochea au kuzuia kutolewa kwa kemikali zinazoitwa ‘neurotransmitters’.

Hudumu kwa muda mfupi kabla ya kugeuka kuwa kemikali zisizo na kazi au zisizo hai, ambazo hutolewa ndani ya mwili kwa kawaida kupitia mkojo.

Hata hivyo, katika kesi ya dawa, sehemu ndogo ya molekuli inahitaji kuondolewa au kubadilishwa kabla ya kuchukua hatua kwa vipokezi hivyo.

Hii inafanywa ndani ya mwili kwa michakato ya asili.

ALD-52 (1-asetili-LSD), kwa mfano, ni dawa ambayo mwili hubadilisha kuwa LSD baada ya kuondoa atomi mbili za kaboni na oksijeni moja.

Utambuzi wa dawa hizo sio jambo geni

Ijapokuwa ripoti zingine zinaonyesha kuwa ALD-52 imekuwapo tangu miaka ya 1960, iligunduliwa rasmi na mamlaka ya Ufaransa mnamo 2016.

Serikali ya Uingereza ilichukua hatua ya haraka kuorodhesha dawa hii kama dutu inayodhibitiwa mnamo 2014, licha ya kuwa hakuna ripoti ya kukamata dawa za kulevya au madhara yanayojulikana.

Tangu wakati huo, dawa nyingi zaidi zimetambuliwa.

Mamlaka ya Japani imenasa idadi inayoongezeka ya misombo sawa ya LSD.

Kukamatwa kwa dawa za LSD, kama vile ALD-52, kuliongezeka katika kilele cha janga la covid-19 nchini Italia.

Na nchini Brazili, ripoti za kwanza kuhusu dawa hizi za LSD zilitengenezwa mwaka wa 2022.

Kuhusu dawa zinazotumika kama za kujifurahisha, inajulikana kuwa baadhi ya dawa za kibiashara zinaweza kubadilishwa kuwa amfetamini mwilini na zinaweza kutumiwa vibaya kutokana na uwezekano wa athari zake za kisaikolojia, ambayo inahalalisha udhibiti mkali wa upatikanaji wake.

Wauzaji wa dawa za kulevya pia wamebuni njia za kuficha dutu haramu kwa kuongeza molekuli ndogo ambayo inaweza kuondolewa kwa kemikali au tumboni kwa kugusa asidi ya tumbo.

Dawa hizi ni rahisi sana kusafirisha

Moja ya shida kuu za dawa hizi ni kwamba ni ngumu kugundulika.

Vikosi vya polisi vinahitaji sampuli za marejeleo za kulinganisha dawa, au vifaa vya hali ya juu ili kugundua muundo wa molekuli.

Kwa kuwa orodha ya misombo hii haijulikani na mabadiliko madogo ya kemikali yanaweza kusababisha mifumo tofauti ya majaribio, dawa hizi mpya ni rahisi sana kusafirisha.

Na hii inaeleza ni kwa nini nyingi zimejitokeza katika ripoti za polisi katika muongo mmoja uliopita.

Kwenye kesi ya sampuli za kibiolojia (kama vile damu, mkojo au mate), kuna ugumu mwingine.

Kwa kuwa dawa lazima zibadilishwe ndani ya mwili kabla ya kuamilishwa, ukweli ni kwamba hazipo katika kesi za dozi ya juu kupita kiasi, kwani dutu inayosababisha uharibifu na kifo ni mojawapo ya mabadiliko haya.

Kwa hivyo, kutofautisha dawa hizo kutoka kwa zile ambazo tayari zimebainishwa ni kikwazo.

Ingawa madhara ya jumla yanayoweza kusababisha kifo yatakuwa sawa, kutambua ipasavyo ni dawa gani iliyotumiwa awali kunaweza kusaidia kuonyesha mwelekeo wa uuzaji, matumizi na upatikanaji haramu.

Wakati Ufaransa, Japan na Uingereza zimejumuisha ALD-52 na 1p-LSD katika sheria zao za kudhibiti vitu, huko Marekani na Canada lazima zionyeshwe kuwa zinafanana - yaani, zina muundo sawa wa molekuli na zinaweza kusababisha athari sawa - au hazijajumuishwa katika orodha zisizoruhusiwa.

Hata hivyo, ili iweze kutambulikana kama dawa mpya ya kulevya, kunapaswa kuwa na ushahidi kwamba husababisha mvuto wa akili, unaofafanuliwa kama misombo ambayo inaweza kuathiri utendaji wa akili, kama vile utambuzi na hisia.

Vikwazo ambavyo ni vigumu kuvikabili

Kuathiri utendaji wa akili pia vinaweza kuamuliwa na vipimo vya maabara.

Dawa hizo huwekwa ndani na idadi ndogo ya seli, na watafiti hupima ikiwa zinafungamana kwenye protini za uso zinazoitwa vipokezi.

Hata hivyo, dawa nyingi hazifungamani na vipokezi kabla ya kubadilishwa.

Wakati dutu haijaorodheshwa katika sheria kama yenye kudhibitiwa na vipimo vya kimaabara (vya mfanano wa molekuli au kufungamana na vipokezi) vinahitajika, kuna nafasi zaidi ya kutofautiana suala hilo linapofika mahakamani.

Ingawa hazikamatwi mara kwa mara na haifikii takwimu za dawa zinazotumiwa sana kama vile kokeini, bangi au heroini, kujitokeza kwao katika soko haramu kunafaa kuwa onyo la mabadiliko yanayoweza kutokea katika soko la dawa haramu.

Kuna uwezekano wa athari zisizojulikana - katika ukubwa na muda lakini pia ugumu wa kuwashtaki watu wanaosambaza dawa hizi.

Pamoja na kuwasili kwa dutu mpya zenye kuathiri akili kwenye soko haramu takriban kila wiki mnamo 2021, anuwai kubwa ya dawa kwenye soko imeonyeshwa kama moja ya changamoto kuu kwa wataalam wa sumu na kemia ya uchunguzi.