Jinsi Ulaya ilivyofaidika kutokana mwisho wa Vita Baridi – na ni kwa nini inajihami sasa?

Tumeweka silaha zetu chini. Tunapunguza matumizi yetu ya ulinzi kwa zaidi ya nusu. Tulidhani tulikuwa tunavuna faida ya amani. Lakini kwa kweli, tulikuwa na upungufu wa usalama tu. Wakati wa udanganyifu umekwisha."

Kwa maneno haya, Rais wa Tume ya Muungano wa Ulaya, Ursula von der Leyen, alitoa wito kwa bara hilo kuongeza matumizi ya ulinzi ili kujiimarisha haraka na kwa nguvu.

Katika hotuba yake ya Machi 11 kwa Bunge la Ulaya, alikiri kwamba utaratibu wa usalama wa Ulaya umeyumba- na kwamba udanganyifu ambao ulikuwa msingi wake sasa umeanguka.

"Ulaya imelazimika kuchukua udhibiti mkubwa wa ulinzi wao yenyewe, sio katika siku zijazo, bali sasa. Sio kwa hatua za taratibu, lakini kwa ujasiri kulingana na hali ilivyo. Tunahitaji kuimarisha ulinzi wa Ulaya, na tunahitaji kufanya hivyo sasa," alisema.

Nyuma ya haja hii ya mabadiliko kwanza kabisa, uvamizi wa Urusi wa Ukraine ambao ulianza mnamo 2022, na ulikuwa mshtuko mkubwa kwa bara.

Aliongeza kuwa hivi karibuni, kumekuwa na mabadiliko katika sera ya Marekani tangu kuanza kwa muhula wa pili wa Rais wa Marekani Donald Trump, ambaye maneno na vitendo vyake vimetia shaka kiwango ambacho Washington inaendelea kuunga mkono washirika wake wa jadi wa kuhusiana na Moscow.

Ni mabadiliko haya yaliyosababisha kuharakishwa zaidi kwa mipango ambayo serikali za Ulaya zimekuwa zikiijadili na kuijadili katika wiki za hivi karibuni.

Katika ujumbe wa televisheni, Rais wa Ufaransa Emmanuel Macron alielezea hali hiyo kwa maneno haya: "Tunadumisha dhamira yetu kwa NATO na ushirikiano wetu na Marekani, lakini tunahitaji kufanya juhudi zaidi: tunahitaji kuongeza uhuru wetu katika suala la usalama na ulinzi."

"Mustakabali wa Ulaya hauwezi kuamuliwa Washington au Moscow. Na, ndio, tisho limerudi Mashariki, sawa na miaka 30 iliyopita, tangu kuanguka kwa Ukuta wa Berlin, "aliongeza.

Macron pia amejitolea kushiriki kile kinachoitwa "mwavuli wa usalama wa nyuklia" wa Ufaransa - uwezo wake wa kuzuia nyuklia - na washirika wake wa Ulaya.

Kauli yake kuhusu haja ya Ulaya kuongeza "uhuru" wake kutoka Marekani inaonyesha tatizo kubwa: Nguvu za kijeshi za NATO na uwezo wa uendeshaji na akili unaitegemea sana Marekani

Lakini je, utegemezi huu wa Ulaya katika eneo la usalama ulikujaje? Sehemu ya jibu iko katika kipengele kilichotajwa na Von der Leyen: kinachojulikana kama "mgawanyiko wa amani".

Athari za kiuchumi za mwisho wa vita baridi

Katika miaka ya 1980, katika miaka ya mwisho ya Vita Baridi, viongozi wengi barani Ulaya na Amerika ya Kaskazini walianza kuzungumzia jinsi mwisho wa mapambano kati ya Mashariki na Magharibi unavyoweza kuleta amani na mwanzo wa enzi ya ustawi mkubwa.

Hii ilikuwa fursa kubwa kwa nchi za Ulaya ambazo, kwa miongo minne, ziliishi kwa hofu ya kuwa eneo la vita vipya vya ulimwengu kutokana na mapambano kati ya kambi ya kikomunisti, iliyoongozwa na Muungano wa Usovieti, na kambi ya kibepari, iliyoongozwa na Marekani.

Ili kujilinda kutokana na mapambano haya yanayowezekana - ambayo hayajawahi kutokea - nchi za Ulaya zilitenga rasilimali nyingi kwa matumizi ya kijeshi, sio tu kuwa na uwezo wa kujilinda, lakini pia kuzuia uchokozi wowote unaowezekana.

Mkakati huu ulihitaji kutenga sehemu kubwa ya fedha za kitaifa kwa ajili ya ulinzi.

Katika mwaka 1990, serikali za Ubelgiji, Uhispania na Italia zilitumia 4% ya bajeti zao kwa ulinzi; Ujerumani, karibu 5%; wakati Ufaransa na Uingereza zilitenga 7% na 10%, kwa mtiririko huo, kulingana chapisho la watafiti Florian Dorn, Niklas Potrafke na Marcel Schlepper, lililochapishwa mnamo 2024 na Taasisi ya Ifo, maarufu ya Ujerumani, na Taasisi ya Utafiti wa Uchumi ya Leibniz katika Chuo Kikuu cha Munich, Ujerumani.

Kwa hali yoyote, hesabu ya athari za kiuchumi za mgawanyo wa amani na hata kuwepo kwao imekuwa mada ya mjadala kati ya wataalam , pamoja na mambo mengine, kwa ukweli kwamba hakuna uhamishaji wa wazi wa rasilimali zilizohifadhiwa katika ulinzi kwa maeneo mengine ya matumizi ya umma.

Wakati huo huo, katika baadhi ya matukio, serikali zimeonyesha kupendelea kupunguza tu matumizi ya fedha.

Vifaru vichache , matumizi zaidi ya umma

Bajeti za ulinzi kwa nchi zote mbili za zilishuka sana na mwisho wa Vita Baridi.

Kwa upande wa Pato la Taifa, matumizi ya kijeshi ya Uingereza yaliongezeka kutoka 4.04% mnamo 1989 (mwaka ambao Ukuta wa Berlin ulianguka) hadi 2.07% mnamo 2021 (mwaka kabla ya uvamizi wa Urusi wa Ukraine), kulingana na data kutoka Taasisi ya Kimataifa ya Utafiti wa Amani ya Stockholm (Sipri).

Katika kipindi hicho hicho, matumizi ya ulinzi ya Ufaransa yaliongezeka kutoka 2.88% hadi 1.91%; Ujerumani kutoka asilimia 2.53 hadi 1.32; Uholanzi kutoka 2.52% hadi 1.40%; Ubelgiji kutoka 2.46% hadi 1.04%; na Uhispania kutoka 2.36% hadi 1.35%, kulingana na chanzo hicho hicho.

Matumizi ya kijeshi pia yalipunguzwa katika nchi za zamani za kikomunisti. Nchini Romania, kwa mfano, ilianguka kutoka 4.21% hadi 1.85%; nchini Bulgaria, kutoka 4.40% hadi 1.52%; na nchini Hungary, kutoka 2.79% hadi 1.32% ya Pato la Taifa.

Katika kesi ya Marekani, rasilimali zilizotengwa kwa ulinzi ziliongezeka kutoka 5.87% ya Pato la Taifa katika 1989 hadi 3.09% katika 1999, lakini iliongezeka tena baada ya mashambulizi ya Septemba 11, 2001.

Kwa mujibu wa hesabu hizi, nchi za Ulaya zimekusanya, tangu kumalizika kwa Vita Baridi hadi 2023, gawio la amani la dola trilioni 1.95 (euro trilioni 1.8).

"Ufaransa na Uingereza ni nchi mbili pekee kati ya nchi tano kubwa za Ulaya ambazo hazijapokea gawio lolote la amani, ikidhani lengo la asilimia 2 la NATO linatosha. Kwa upande mwingine ni Ujerumani, Uhispania na Italia, na mgawanyiko wa amani wa kila mwaka kutoka € 8 bilioni [$ 8.68 bilioni] hadi € 20 bilioni [$ 21.71 bilioni]," waliandika.

"Tangu mwaka 1991, Ujerumani imekusanya euro bilioni 680 (dola bilioni 738) katika mgawanyo wa amani," wameongeza.

Kutoka kunufaika na fursa hadi utegemezi

Bila vitisho vya Vita Baridi, serikali za Ulaya zilipunguza matumizi yao ya ulinzi na kuongezeka - mbali zaidi, hata, gawio la amani - matumizi yao ya kijamii.

Watafiti wanaongeza kuwa katika nchi zilizojiunga na NATO wakati wa mapambano ya Mashariki na Magharibi, matumizi ya kijamii yalikua kwa kasi zaidi kuliko uchumi, uwekezaji na bajeti za umma.

Kwa hivyo, wakati Amerika iliendelea kuwekeza katika sekta ya kijeshi, washirika wengi wa NATO wa Ulaya walikuwa wakitumia kidogo katika eneo hili.

Hii inaelezea kwa nini Marekani kwa sasa inahesabu 70% ya matumizi ya ulinzi wa NATO, wakati katika 1990 (wakati wa vita baridi) ilikuwa na jukumu la 61%.

Ili kujaza pengo hili, tangu mwanzo wa karne hii, NATO imekuwa ikizungumzia juu ya haja ya nchi zote wanachama kujitolea kutumia 2% ya Pato la Taifa lao kwa ulinzi.

Changamoto ya ulinzi wa Ulaya

Kwa hivyo, wakati Amerika iliendelea kuwekeza katika sekta ya kijeshi, washirika wengi wa NATO wa Ulaya walikuwa wakitumia kidogo katika eneo hili.

Hii inaelezea kwa nini Marekani kwa sasa inahesabu 70% ya matumizi ya ulinzi wa NATO, wakati katika 1990 (wakati wa vita baridi) ilikuwa na jukumu la 61%.

Ili kujaza pengo hili, tangu mwanzo wa karne hii, NATO imekuwa ikizungumzia juu ya haja ya nchi zote wanachama kujitolea kutumia 2% ya Pato la Taifa lao kwa ulinzi.

Changamoto ya ulinzi wa Ulaya

Katikati ya mwaka 2023, Katibu Mkuu wa NATO Jens Stoltenberg alitangaza kwamba, kwa wastani, wanachama wa muungano huo wa kijeshi walikuwa wanaongeza matumizi yao ya ulinzi kwa asilimia 18 mwaka huo. "Ongezeko kubwa zaidi katika kipindi cha miongo kadhaa," alisema.

Hii itaruhusu nchi 23 kati ya 32 kufikia lengo la 2%.

Hata hivyo, hatua hii ya kushangaza inaonekana haitoshi ikiwa Marekani itaamua kuondoa msaada wake wa kijeshi kwa Ukraine au kuhoji kujitolea kwake kwa ulinzi wa pamoja kama ilivyokubaliwa katika NATO.

Matukio haya yanayowezekana yaliibua wasiwasi huko Ulaya na kusababisha mfululizo wa mikutano inayolenga kuimarisha uhuru wa Ulaya kwa suala la ulinzi.

Mbali na masuala ya kifedha, Lopes anasema kwamba nchi za Ulaya zina masuala mengi ya kutatua na maamuzi mengi.

Anafafanua kuwa sekta ya ulinzi ya Ulaya imegawanyika sana.

"Kuna miongozo ya Umoja wa Ulaya ya kuimarisha ununuzi wa silaha ndani ya jumuiya hiyo, lakini utekelezaji bado haujakamilika. Ni mchakato mgumu sana wa urasimu, na pia mchakato wa uwekezaji - watanunua silaha kutoka kwa makampuni yao wenyewe? Je, watanunua kutoka nchi nyingine? Ni tatizo kubwa sana la hatua ya pamoja," anatathmini.

Anasema, kwa mfano, kwamba nchi za Ulaya hununua sehemu kubwa ya silaha zao kutoka kwa makampuni ya Marekani, lakini anaonya kuwa kuendelea kufanya hivyo inamaanisha kuiruhusu Washington kuendelea kuwa na ushawishi, jambo ambalo linaweza kuzuia kufikia lengo la kuongeza uhuru wa kimkakati uliopendekezwa na Macron.

Licha ya matatizo haya, Lopes ana matumaini.

"Kuna mabadiliko katika mahusiano ya mataifa yaliyopo kwenye ushirika wa transatlantic, lakini pia kwa njia ambayo Ulaya inaona uhusiano wake yenyewe. Naamini kwamba sasa tutaingia katika kipindi cha ushirikiano mkubwa kati ya wazungu juu ya masuala haya, na pia kutokuwa tegemezi sana kwa Marekani. Kwa hiyo, mambo yamebadilika kimsingi," anahitimisha.

Imetafsiriwa na Dinah Gahamanyi