Kwa nini uhusiano kati ya Iran na UAE unaelekea kuwa mgogoro mkali?

Hata ikiwa kuna matarajio ya amani kati ya Iran na Marekani, Tehran sasa inakabiliwa na hali ya uhasama katika Ghuba ya Uajemi huku vita hivyo vikienea katika eneo hilo.

Umoja wa Falme za Kiarabu hususan ndio umeathiriwa zaidi na mashambulizi ya makombora na ndege zisizo na rubani za Iran, ambayo yalifanywa kujibu mashambulizi ya Marekani na Israel dhidi ya Iran mnamo Februari 28.

Imarati sasa imejitenga na washirika wake wengine katika Ghuba ya Uajemi na kuchukua msimamo wa kukabiliana zaidi na Jamhuri ya Kiislamu.

Licha ya usitishaji vita hafifu ulioanzishwa mwezi Aprili na juhudi za mataifa mengine ya Ghuba kuzuia kuanza tena kwa uhasama, uhasama kati ya Iran na UAE umeenea katika majukwaa ya kimataifa ya kidiplomasia na huenda hata kusababisha hatua za kijeshi za siri.

Katika Mkutano wa Mawaziri wa Mambo ya Nje wa BRICS huko New Delhi mnamo Mei 14-15, UAE ilikataa madai ya Iran kwamba ilikuwa ikisaidia juhudi za Marekani na Israeli kushambulia Iran, ikielezea madai hayo kama "jaribio la kuhalalisha mashambulio ya kigaidi ya Iran" ambayo "yalilenga UAE na nchi zingine za eneo."

Kwa kujibu, Waziri wa Mambo ya Nje wa Iran Abbas Araqchi aliita UAE "mshirika hai" katika vita vya Marekani na Israel dhidi ya Iran.

Siku chache baadaye, ndege isiyo na rubani ilitua karibu na kinu cha nyuklia cha Barakah huko UAE. UAE ilisema bado inachunguza tukio hilo na kusema kuwa shambulio hilo lilianzishwa kutoka ardhi ya Iraq. Duru za Iran hata hivyo zimesisitiza kuwa shambulio hilo lilikuwa kazi ya Israel na kukana kuhusika na Iran.

Shambulio hilo lilifuatia ripoti kwamba UAE ilifanya mashambulizi ya siri dhidi ya Iran wakati wa vita vya hivi majuzi.

Uadui huu wa wazi na usio na kifani kati ya Iran na Imarati umetokea katika hali ambayo nchi hizo mbili zina uhusiano wa kina na wa kimatendo katika masuala ya kibiashara, uhamiaji na uhusiano wa kihistoria.

Ni mambo gani yameifikisha Iran na UAE kwenye mkwamo wao wa sasa? Na uhasama huu wa ukaidi kati ya majirani wawili wa karibu na wenye nguvu ungeweza kuwa na matokeo gani?

Biashara na mahusiano ya kiuchumi

Bandari hizo, ambazo sasa ni uti wa mgongo wa uchumi wa UAE, kihistoria zimekuwa na uhusiano mkubwa wa kibiashara na uhamiaji na Iran, jirani mkubwa wa UAE katika Ghuba ya Uajemi. Viungo hivi vimesalia sawa hadi leo, licha ya kupanda na kushuka kwa kisiasa.

UAE ni mshirika mkubwa zaidi wa kibiashara wa Iran baada ya Uchina. Sio tu kwamba Iran inategemea UAE kwa karibu theluthi moja ya uagizaji wake, lakini UAE pia imekuwa moja ya wateja wakubwa wa mafuta ya Iran baada ya Uchina.

UAE pia ni nyumbani kwa mamia ya maelfu ya Wairani wanaoishi, kufanya kazi au kufanya biashara nchini humo. Kwa kuongezea, mabilioni ya dola katika mali ya Iran yanashikiliwa UAE.

Katika miaka ya hivi karibuni, nchi hiyo imekuwa njia muhimu ya kukwepa vikwazo dhidi ya Iran na imekuwa mwenyeji wa mitandao na makampuni ambayo yalificha miamala muhimu ya mafuta na biashara ya Iran dhidi ya macho ya mashirika ya udhibiti ya Marekani.

Sasa, mahusiano haya yako chini ya tishio kutokana na kuongezeka kwa mvutano kati ya Iran na UAE.

Kulikuwa na ripoti kwamba baadhi ya Wairani wanaoishi UAE wamegundua kuwa vibali vyao vya ukaazi vimefutwa na hawakuruhusiwa tena kuingia tena nchini; ripoti ambazo baadaye zilikanushwa na UAE.

Visiwa vyenye migogoro

Moja ya vyanzo vya zamani zaidi vya mvutano kati ya nchi hizo mbili ni visiwa vinavyodhibitiwa na Iran vya Tunb Kubwa, Tunb Lesser, na Abu Musa, ambavyo UAE pia inadai kumiliki.

Visiwa hivyo, vilivyoko kwenye Mlango-Bahari wa Hormuz, vilikuwa chini ya udhibiti wa Iran mnamo Novemba 1971, siku chache kabla ya kuanzishwa kwa Umoja wa Falme za Kiarabu, na Tehran imedumisha mamlaka yake juu ya visiwa hivyo tangu wakati huo.

Mzozo huu daima umekuwa chanzo cha mvutano kati ya majirani hao wawili, na nchi wanachama wa Baraza la Ushirikiano la Ghuba kwa kawaida zimeunga mkono msimamo wa UAE.

Wakati wa vita vya hivi majuzi, na kufuatia ripoti kwamba maafisa wa Amerika walihimiza UAE kuteka visiwa vinavyodhibitiwa na Irani, Tehran iliionya UAE dhidi ya hatua yoyote ya kijeshi ya kuteka visiwa hivi.

Vita vya Iran na Israel

Kabla ya vita vya hivi majuzi, UAE ilikuwa inajaribu kusawazisha uhusiano wake nyeti na Israeli na Iran. UAE imekuwa ikipanua uhusiano wake na Israel katika miaka ya hivi karibuni, hali ambayo iliihusu sana Iran.

Juhudi za UAE za kudumisha uwiano kati ya Iran na Israel pia zilidhihirika wakati wa vita vya siku 12 vya mwaka jana. Umoja wa Falme za Kiarabu umelaani shambulio la Israel dhidi ya Iran na ukiukaji wake wa kujitawala, pamoja na shambulio la kombora la Iran kwenye kituo cha anga cha Udeid nchini Qatar, ambalo lilitekelezwa kujibu mashambulizi ya Marekani dhidi ya vituo vya nyuklia vya Iran.

Katika hatua hiyo, UAE iliweza kujiepusha na vita vya Iran, licha ya jukumu lake kubwa kama muungaji mkono wa Makubaliano ya Abraham na kuhalalisha uhusiano wa kikanda na Israel.

Lakini wakati wa vita vya hivi majuzi, Iran ilizilenga nchi za Ghuba ya Uajemi, hasa Imarati, kwa kuwa mwenyeji wa kambi za kijeshi za Marekani na uwezekano wa kushiriki katika mashambulizi dhidi ya Iran.

Kutokana na hali hiyo, Imarati imechukua hatua kwa hatua misimamo mikali zaidi dhidi ya Iran, jambo ambalo linadhihirika katika matamshi rasmi ya nchi hiyo ambayo yanasisitiza haki ya Imarati ya kujilinda na ulazima wa kuangaliwa upya uhusiano wake wa kieneo na kimataifa.

Anwar Gargash, mshauri wa Waziri Mkuu wa UAE amesisitiza kuwa, mashambulizi ya Iran yataisukuma Imarati na nchi nyingine za Ghuba kuimarisha uwezo wao wa kiulinzi na kupanua ushirikiano wa kiusalama na Marekani.

Vile vile amesema kuwa huenda nchi yake ikajiunga na juhudi zinazoongozwa na Marekani za kuhakikisha usalama wa Mlango-Bahari wa Hormuz, matamshi yanayoashiria kuhama kutoka katika mtazamo wa tahadhari wa siku za nyuma na kuelekea sera ya uchokozi na yenye mwelekeo wa kiusalama kuelekea Iran.

Wakati huo huo, ripoti ziliibuka kuwa Imarati ilifanya mashambulio kwa siri dhidi ya Iran wakati wa vita na hata ilikuwa imepewa mfumo wa ulinzi wa anga wa Iron Dome na Israeli.

Kulingana na ripoti hizi, vikosi pia vilitumwa kutoka Israel hadi UAE kuendesha mfumo huo.

Wakati huo huo, ofisi ya Waziri Mkuu wa Israel Benjamin Netanyahu ilithibitisha kwamba alisafiri hadi UAE katika safari ya "siri" na kujadili vita na rais wa nchi hiyo; hata hivyo, baada ya taarifa hiyo kuchapishwa, UAE ilikanusha safari hiyo.

Ripoti hizi hazikuepuka usikivu wa wanasiasa na maafisa wa Iran, na zilisababisha hisia kali zaidi. Mnamo Mei 1, Ali Khazrian, mbunge wa kihafidhina wa Bunge la Iran, alionya kwamba "siku za giza na za uchungu zinangojea UAE" na alishutumu jeshi la nchi hiyo kwa kuunga mkono operesheni za Marekani na Israel.

Usawa mpya katika Ghuba ya Uajemi?

Wakati Iran ikijaribu kuweka utaratibu mpya kwenye Mlango-Bahari wa Hormuz na eneo la Ghuba ya Uajemi, Imarati ina misimamo tofauti na majirani zake katika Baraza la Ushirikiano la Ghuba na, sambamba na Israel na Marekani, inatekeleza sera ya makabiliano zaidi dhidi ya Iran.

Hata hivyo, UAE, ambayo uchumi wake unategemea kazi za wahamiaji, utalii, huduma za kifedha na taswira yake kama "mahali pa usalama," inaweza kupata hasara kubwa ikiwa mvutano na Iran utaendelea. Iran, kwa upande mwingine, inategemea sana Imarati kama njia muhimu ya mawasiliano ili kukwepa vikwazo na kuendeleza shughuli zake za kiuchumi za chinichini.

Kuondoka kwa dhahiri kutoka kwa mbinu ya kisayansi, yenye msingi wa mazungumzo ambayo imetawala uhusiano wa Iran na UAE katika miaka ya hivi karibuni itakuwa na athari kubwa kwa eneo zima la Ghuba. Maendeleo haya ni sehemu moja tu ya upatanishi mpana zaidi wa kikanda ambao unachukua sura kwa kuhusika kwa Iran, UAE, na Saudi Arabia.

Iwapo kufikia makubaliano kati ya Iran na Marekani kunaweza kupunguza makali ya uhasama au kuwa na matokeo kinyume na kuiweka Imarati katika hali ya pekee dhidi ya Iran yenye uhasama na kukata tamaa ni swali ambalo jibu lake i.