Jeremy Bowen: Sida dagaalka Iran uu u muujiyay inta ay la egtahay tabarta Maraykanka

Dagaalkani waxa uu ahaa khaladkii ugu xumaa ee uu sameeyo madaxweynaha Maraykanka Donald Trump, ugu yaraan ilaa hadda siyaasadda arrimaha dibadda.

Dagaalkani waxa uu aad ugu adkaynayaa Maraykanka in uu cadawgiisa is ka celiyo.

Dagaalku waxa uu dhaawacay xulafada Maraykanku la leeyahay dawladaha Carbeed ee saliidda soo saara ee gacanka Persian Khaliijka, kuwaas oo qaab-dhismeedkooda dhaqaale uu ku dhisan yahay xasillooni iyada oo ay qalalaasaha ka taagan yihiin bariga dhexe, khasaaraha ka dhashayna waxa uu qaadan doonaa sannado badan si loo hagaajiyo.

Mas'uuliyiinta dalalkan ayaa durba si gaar ah uga hadlaya sidii ay u kala duwanaan lahaayeen xulafadooda iyo sidii ay Iran ula noolaan lahaayeen. Shiinaha ayaa sidoo kale si dhow isha ugu hayay iyadoo Mareykanka uu daalan yahay keydkiisa hubka ee ay adag tahay in la bedelo.

Heshiiskan ayaa haddii aanu la kulmin wax caqabado ah daqiiqadaha ugu dambeeya, waxa uu soo afjarayaa dagaal salka ku haya aragti been ah oo ay Maraykanka iyo Israa'iil ka aaminsan yihiin xoogga cadawgooda ee Iran. Tani waxay nasteexo weyn u keeni doontaa dhammaan dadkii ay noloshoodu ku cuslaatay dagaalka, oo ay ku jiraan dadka rayidka ah ee ku sugan jiidaha hore ee dagaalka.

Donald Trump ayaa sheegay in heshiiskan uu dib u furi doono marin biyoodka Hormuz, isaga oo cadaadiska ka saaraya dhaqaalaha caalamka iyo nolosha dhabta ah ee boqolaal milyan oo ah dadka cadaadiska lagu hayo ee caalamka.

Kumanaan kun ayaa lagu dilay bariga dhexe. Waxaa burburay guryo iyo goobo ganacsi. Saamaynta uu dagaalkani ku leeyahay wax soo saarka bacriminta oo ku xiran shixnadaha mara marin-biyoodka, ayaa waxa uu sababi karaa macaluul ka dhacda dalalka saboolka ah sanadkan gudihiisa, iyada oo dalalka Saxaraha ka hooseeya ay halis ugu jiraan.

Heshiisku maaha heshiis nabadeed. Qoraalka oo dhammaystiran, oo ay gorgortamayaashu sheegeen in uu ka kooban yahay 14 qodob oo lagu faafiyey laba bog, weli lama sii dayn. Laakin marka laga soo tago in dib loo furay marinka badda, heshiiska is afgaradku wuxuu sii dheereynayaa xabbad joojinta wuxuuna soo afjarayaa go'doominta ciidamada badda Mareykanka ee dekedaha Iran.

Heshiisku wuxuu ka tagayaa arrimaha ugu adag ee wada xaajoodka mustaqbalka. Ajandaha looga hadli doono waxaa ka mid ah mustaqbalka barnaamijka Nukliyeerka Iran iyo baaxadda cunaqabateynta laga qaadi doono si loogu beddelo tanaasulka Iran.

Ugu dambayntii waxa la soo gaarey dagaalkii ay Maraykanka iyo Israa'iil bilaabeen 28-kii February.

Haddii dib loogu noqdo Febraayo 27-keeda, markaasoo ciidamada Mareykanka iyo Israa'iil ay isku diyaarinayeen weerarka, hubeynayeen diyaaradahooda, warbixin siinayeen shaqaalaha, oo qorsheynayay bartilmaameedyada gantaaladooda.

Geneva, Iran iyo Maraykanku waxay ku hawlanaayeen wada xaajoodyo ay dunidu u sheegtay inay lagama maarmaan tahay si loo xakameeyo barnaamijka Nukliyeerka Iran. Ilo-wareedyo badan ayaa ii sheegay aniga iyo kuwa kaleba in gorgortanka Iran ay rumaysnaayeen inay ku jiraan hannaan dhab ah oo ay miiska soo saareen tanaasulaad dheeri ah oo ay dalbanayaan.

Marka laga soo galo Gacanka Faaris, Marinka Hormuz waxa uu ahaa mid furan, taasoo u oggolaanaysa marinka qiyaastii 20 boqolkiiba saliidda iyo gaasta dabiiciga ah ee adduunka, iyo sidoo kale alaabada warshadaha petrochemical-ka kuwaas oo noqday qaybaha muhiimka ah ee nolosha casriga ah, oo ay ku jiraan bacriminta beeraha iyo semiconductors.

Heshiiskan is-afgaradka ahi waxa uu u gogol xaarayaa in dib loo bilaabo wada-hadallada Nukliyeerka iyo in maraakiibtu maraan marin-biyoodka. Xaaladdan oo kale ayaa jirta 24 saac ka hor inta uusan bilaaban dagaalka Mareykanka iyo Israa'iil.

Weeraradii ugu horeeyay ee is daba joog ah oo lama filaan ah oo khasaare geystay, ayay Israa'iil ku dishay hogaamiyihii ruuxiga ahaa ee Iran Ayatullah Ali Khamenei iyo lataliyayaashiisa ugu dhawaa.

Isla mar ahaantaana, baaritaano badan oo la sameeyay ayaa muujiyay in duqeymo uu Mareykanku la beegsaday iskuul ku yaalla Minab, ee koonfurta Iran. In ka badan 150 qof oo rayid ah ayaa la dilay oo ay ku jiraan ugu yaraan 120 arday oo u badan gabdho da'doodu ka yar tahay 12 sano jir.

Donald Trump iyo Ra'iisul Wasaaraha Israa'iil Benjamin Netanyahu ayaa labaduba waxay shaaciyeen inuu billaabmay dagaal ay rumeysan yihiin inuu noqon doono mid gaaban, degdeg ah, oo guul leh. Waxay ahayd xisaab-xumo yaab leh.

Hadaladooda ayaa saadaaliyay dhicitaanka taliskii Tehran. Laakiin taa beddelkeeda, badbaadadeeda ayaa xoogaystay. Wixii ugu xumaa ee maamulka Iran ayaa ahaa dadaal dhan walba ah oo ay sameeyeen Mareykanka iyo Israa'iil si ay u beddelaan nidaamka. Tani way fashilantay.

Cali Khamenei iyo lataliyayaashiisa ayaa si degdeg ah loo bedelay. Wiilkiisa Mojtaba ayaa la wareegay hogaanka, waxaana xilka la wareegay jiil da'yar oo taliyeyaal ah, oo u badnaa madaxdii sare ee Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah. Waxay ahaayeen kuwo fikir ahaan la mid ah jiilkii hore, balse ka taxaddar yaraa oo u diyaar garoobay inay galaan khataro badan oo ay xaq u leeyihiin inay dagaal ugu jiraan badbaadada Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Iran.

Waxay fuliyeen istiraatijiyad horay loo sii qorsheeyay oo lagu xirayo marinka Hormuz oo ay ku weeraraan dariskooda Carabta, ciidamada Mareykanka iyo saldhigyada, iyo Israa'iil lafteeda inta ay awoodaan. Hadalkii Xoghayaha Difaaca Mareykanka Pete Hegsett, ee ku andacoonayay in awooda Mareykanka ay curyaamisay ciidamada Iran, ayaa noqday mid la buun buuniyay oo been abuur ah.

Israa'iil waxay ahayd saaxiibka buuxa ee Maraykanku dagaalka kula jira, laakiin waa laga saaray wada xaajoodka heshiiskii is-afgaradka oo hadda dib noqday heshiiska niyad jab.

Benjamin Netanyahu waxa uu sheegay 28-kii February in uu sugayey noloshiisa siyaasadeed oo dhan fursad uu ku burburiyo Jamhuuriyadda Islaamiga ah, oo ah dawlad uu u arko cadowga ugu khatarsan ee Israa'iil. Haatan waxa uu weerar kala kulmay dhinacyada ay siyaasadda isku hayaan oo khatar gelinaya ammaanka Israa'iil.

Netanyahu waa in uu la tacaalaa cawaaqibka ka dhalan kara xaaladdan ilaa laga gaarayo doorashooyinka guud ee sida xawliga ah u soo dhowaanaya, kuwaas oo ay tahay in la qabto ka hor dhammaadka Oktoobar.

Mid ka mid ah caqabadaha iman kara ayaa ah in Israa'iil ay ku adkaysanayso in ay sii waddo qabsashada qayb weyn oo ka mid ah koonfurta Lubnaan, aaggaas oo dad rayid ah laga saaray, kumanaan dhismena la burburiyay.

Wasiirka difaaca ee Israa'iil ayaa sheegay in wadanku uu sii wadi doono qabsashada dhulalka Lubnaan, Suuriya iyo Gaza "si aan xad lahayn".

Benjamin Netanyahu ayaa cadaadis kala kulmaya xubnaha mayalka adag ee golahiisa wasiirada iyo kuwa siyaasadiisa kasoo horjeeda si ay tallaabo adag uga qaadaan Lubnaan. Qaar ayaa ku baaqaya in la qabsado koonfurta Lubnaan. Waa inuu miisaamaa inuu halis dheeraad ah u geysan karo isbaheysiga Israel iyo Mareykanka isagoo iska indha tiraya Donald Trump, kaasoo muujiyay sida uu uga xun yahay Netanyahu wareysiyo isdaba joog ah oo uu ku bixiyay Mareykanka.

Duqeymaha ay Israa'iil ka geysatay duleedka koonfureed ee Beirut maalintii Axadda ayaa ahayd isku day cad oo lagu doonayay in lagu carqaladeeyo wadahadallada iyada oo lagu jiro xilli xasaasi ah, balse waxay u muuqataa in taa beddelkeeda ay dardar gelisay hannaanka, maadaama waqtigii wada-hadallada uu gabaabsi yahay.

Hadda waxaa la joogaa waqtigii la yara hakan lahaa oo la neefsan lahaa. Waa goor hore oo la soo gabagabeeyo heshiiskan is-afgaradka oo noqon karo heshiis weyn oo u dhexeeya Maraykanka iyo Iran. Heshiiskaas oo kale wuxuu wax ka bedeli karaa Bariga Dhexe.

Laakin mabda'a iyo kalsooni la'aanta buuxda ayaa ka dhigtay riyo fog.

Tani waxay khibrad qaraar u ahayd dhammaan dhinacyada ay khusayso. Dadka reer Iran, oo Donald Trump u ballanqaaday aragtida xorriyadda 28-kii Febraayo, waxay sii wadaan inay ku hoos noolaadaan xukunka dawlad arxan-daran oo laysay kumannaan muwaadiniinteeda ah bishii Jannaayo dibadbaxyo ay ka dhigeen waddooyinka dartood.

Mareykanka ayaa weli ah awood dhaqaale iyo mid militari oo laga cabsado, laakiin go'aanka degdega ah ee Donald Trump ee ah in uu dagaal la galo Iran ayaa hadda u muuqda mid aad iyo aad u badan oo la mid ah ficillada quwadaha waaweyn ee la halgamaya sidii ay u sii haysan lahaayeen awoodda ay ku leeyihiin adduunka isbeddelaya.