ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਹਸਮੁੱਖ ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਨੂੰ 15 ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੋਮਾ 'ਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, FAKHRA AHMAD'S FAMILY
- ਲੇਖਕ, ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ੁਬੈਰ ਖ਼ਾਨ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਉਰਦੂ
- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
"ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।"
“ਜਦੋਂ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ।"
ਫੌਜੀਆ ਤਜ਼ੀਮ ਤਾਹਿਰ ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਫਖਰਾ ਅਹਿਮਦ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ 15 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਪਰ ਇਸ ਸਾਲ 28 ਜੂਨ ਨੂੰ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹਾਰ ਗਈ।
ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ 2009 'ਚ ਡਿਲੀਵਰੀ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕੋਮਾ 'ਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਵੀ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਤੱਤਕਾਲੀ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਇਫ਼ਤਿਖਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਆਪ ਨੋਟਿਸ ਲੈਂਦਿਆਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਮੁਤਾਬਕ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ਼ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ।
ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਜ਼ੀ ਇਸਮਾਈਲ ਤਾਹਿਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ "ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 15 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਦਰਦ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।"
ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਬੈਂਕਰ ਜੋ 15 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, FAMILY OF FAKHRA AHMAD
ਕੋਮਾ 'ਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਇਕ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕ 'ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਜ਼ੀ ਇਸਮਾਈਲ ਤਾਹਿਰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਿਲੀਵਰੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਆਈ ਸੀ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੋਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ।
ਇਸਮਾਈਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜੋ ਬੈਂਕਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ ਜੋ ਡਾਕਟਰ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਡਾਕਟਰ ਰੌਸ਼ਨ ਅਹਿਮਦ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਂ ਬਣਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਈ ਸੀ, ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ 9ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸੀ।"
ਰੌਸ਼ਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਮੈਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵੀ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਅਹਿਮਦ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਡਾਕਟਰ ਹਾਂ।"
ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਚਲੇ ਨਿਸ਼ਤਰ ਟੀਚਿੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਸਟਾਫ਼ ਨਰਸ ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਈਸੀਯੂ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਅਹਿਮਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ।
ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਫਾਖਰਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਟਾਫ ਦਾ 'ਰਿਸ਼ਤਾ' ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਹਿੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਕੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਸੀ।'
ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਝ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਖਰਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।"
ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਨੇ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 15 ਸਾਲਾਂ 'ਚ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਆਰਾਮ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹਰ ਲੋੜ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, QAZI ISMAIL TAHIR
ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਕਾਜ਼ੀ ਇਸਮਾਈਲ ਤਾਹਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੈਡੀਕਲ ਐਂਡ ਡੈਂਟਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਂਚ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”
ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਡਿਲੀਵਰੀ ਨਾਰਮਲ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ 'ਤੇ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜਾਂ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਟੀਕਾ ਕਿਸੇ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਟੀਕੇ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵੱਧ ਸੀ।"
ਕਾਜ਼ੀ ਇਸਮਾਈਲ ਤਾਹਿਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, “ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦਾ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਹਰੋਂ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਬੁਲਾਈ ਗਈ।”
ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਹਾਲਾਤ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਤਰ ਹਸਪਤਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੈਂ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾ ਕੇ ਰਾਹਤ ਲਈ।”
ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟ 'ਚ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ?
2009 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ’ਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਹਤ ਅਫ਼ਸਰ ਡਾ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਹੁਸੈਨ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰੀ ਜਾਂਚ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ , ‘‘ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਡਾਕਟਰ ਐਨੈਸਥੀਸ਼ੀਆ(ਬੇਹੋਸ਼ੀ) ਦੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰ ਡੋਜ਼ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਸਪਤਾਲ ਛੱਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿੱਡਵਾਇਫ ਲੈਵਲ ਪੈਰਾਮੈਡਿਕ ਜਿਸ ਕੋਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨੇ ਡੋਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਡੋਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰ ਘਬਰਾ ਗਏ ਅਤੇ ਸੀਪੀਆਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ।
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, "ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜਿਸਟ ਨੇ ਦੂਜੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।”
ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, "ਡਿਲੀਵਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਐਨੈਸਥੌਲੋਜਿਸਟ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ।"
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲਈ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੈ।
ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਬੀਮੇ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ
ਕਾਜ਼ੀ ਇਸਮਾਈਲ ਤਾਹਿਰ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਵਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਫਾਖਰਾ ਦੀ ਬੀਮਾ ਰਾਸ਼ੀ ਤੁਰੰਤ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦਾ 23 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਬੀਮਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਚੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਬਿਹਤਰ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪਰ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਮੁਲਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।"
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਤਰ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਕਾਨ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ।"
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਮਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "15 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਈ ਹਾਂ,"
ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਮਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬੈੱਡ 'ਤੇ ਲੇਟ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਦਿਨ ਭਰ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ।
ਕਾਜ਼ੀ ਇਸਮਾਈਲ ਤਾਹਿਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਫਖਰਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਤਾਹਿਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਧੋਂਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਾਡੇ ਘਰ 'ਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਹੀ ਖਾਣਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖਾਣਾ ਪਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, FAKHRA AHMAD'S FAMILY
ਜਦੋਂ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ
ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਅਰੇਂਜਡ ਮੈਰਿਜ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਡਿਲੀਵਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਆਈ ਸੀ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ''ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਅਕਸਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਏਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਭਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਨੇ ਡਿਲੀਵਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਣੇਪੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ "ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਂ ਬਣਨ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।"
ਫੌਜੀਆ ਅਜ਼ੀਮ ਤਾਹਿਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, "ਜਦੋਂ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਸੋਚਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਉਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਪਈ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦਾ ਪਤੀ ਆਪਣੀ ਬੀਮਾਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ 'ਚ ਉਸ ਨੇ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।"
ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਫਾਖਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੇ।"
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਫੌਜੀਆ ਅਜ਼ੀਮ ਤਾਹਿਰ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਫਾਖਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਘਰ 'ਚ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੇ ਬੈੱਡ ਕੋਲ ਬਿਤਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
"ਇੰਝ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਫਾਖਰਾ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।"
ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਦੀ ਮਾਂ ਫੌਜੀਆ ਅਜ਼ੀਮ ਤਾਹਿਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਟੀ ਕੋਮਾ 'ਚ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਹ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ, "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।"
ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਥੋੜਾ ਦੁਖੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।"
ਫੌਜੀਆ ਅਜ਼ੀਮ ਤਾਹਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫ਼ਖ਼ਰਾ ਨੂੰ ਕੋਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਸੀ।
“ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।”
ਫੌਜੀਆ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, “ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਫਾਖਰਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜਦੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਦੁਆ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇ।”
ਫ਼ਖ਼ਰਾਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਜ਼ੀ ਇਸਮਾਈਲ ਤਾਹਿਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, "ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਕਿ ਸਾਰੇ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹਨ। ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।"
ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਸਾਡੀ 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੇ।"
