مبارزه برای دسترسی همگانی به اینترنت باز و آزاد

میلیاردها نفر در سراسر جهان دسترسی به اینترنت را از 'حقوق بنیادین انسانی' می‌خوانند اما همه با چنین حق و حقوقی موافق نیستند.

دولت‌ها به خصوص در سال‌های اخیر در مواقع بروز بحران و ناآرامی‌ها، دست به اعمال محدودیت‌هایی می‌زنند و در کشورهایی هم به کل اینترنت را قطع کرده و مردم را از برقراری ارتباط با جهان خارج منع می‌کنند.

ایران یکی از کشورهایی است که به دنبال ناآرامی‌ها بر سر افزایش قیمت بنزین، اینترنت را قطع کرد. در برخی شهرها، اینترنت پس از یک هفته وصل شد اما در برخی مناطق از جمله سیستان و بلوچستان، قطعی اینترنت به دلایل نامعلومی برای سه هفته قطع بود.

فرانک سوئین، خبرنگار بی‌بی‌سی در این مطلب می‌گوید اتصال دنیا به اینترنت برای برخی از مبلغان متعصب فناوری، نوعی ماموریت بشردوستانه است - اما تضمین آزادی و باز بودن آن چالشی بزرگتر است.

سال ۲۰۱۳ بود که مارک زاکربرگ، بنیان‌گذار فیسبوک، سند چشم‌اندازی را در ده صفحه و تحت عنوان "آیا اتصال از حقوق بشر است" منتشر کرد. در این سند "طرحی ابتدایی برای اتصال پنج میلیارد نفر بعدی" وجود داشت که قرار بود با کمک کنسرسیومی به نام internet.org که متشکل از شرکت‌های فناوری بود اجرایی شود.

طرح آقای زاکربرگ نه تنها شامل افزایش دسترسی به شبکه‌های ارتباط دور برد فعلی بود، بلکه به ایجاد فناوری‌های نوین نیز می‌پرداخت، مانند پهپادهایی که با انرژی خورشید کار می‌کنند و با پرواز بر فراز مناطق دورافتاده ارتباط ساکنان محلی را برقرار می‌کنند.

نیمی از جمعیت دنیا بدون برخورداری مطمئن از اینترنت زندگی می‌کنند. این مساله دسترسی آن‌ها به آموزش، خدمات مالی، دخالت سیاسی و آزادی بیان را محدود می‌کند.

یکی از آن‌ها سلیم ثانی است که یکی از بناین‌گذاران ویناک‌لبز محسوب می‌شود. این شرکت که در انجامنا، پایتخت چاد، فعالیت می‌کند، به منظور تسهیل فعالیت کارآفرینان تاسیس شده است. در سال ۲۰۰۸، مقامات دولتی با استناد به گسترش افراط‌گرایی مذهبی دسترسی به شبکه‌های اجتماعی مانند فیسبوک و توییتر را قطع کردند. این عدم دسترسی ۱۶ ماه ادامه داشت.

آقای اثانی می‌گوید "قطع اینترنت به ما ضرر مالی زد و بعضی از مشتریانمان را از دست دادیم. بعضی از مشتری‌ها چون فکر می‌کردند که دیگر زمان مناسبی برای استفاده از شبکه‌های اجتماعی نیست قراردادهای خود را فسخ کردند. دیده شدن برای هنرمند و آهنگساز مهم است و وقتی خیلی از مردم نمی‌دانند که چطور باید از وی‌پی‌ان استفاده کرد، ماندن این افراد در شبکه‌های اجتماعی هم بی‌معنی می‌شود."

۳۰ سال بعد از راه‌اندازی وب، آرمان پیشگامان نخستین این شبکه با تهدیدهای فزاینده‌ای روبه‌رو شده است. در چند سال گذشته، اینترنت در کشورهایی چون هند، سودان، ایران، اریتره، اتیوپی، سوریه، جمهوری دموکراتیک کنگو و عراق به صورت کامل یا جزئی قطع شده است.

جاشوا فرانکو، معاون رئیس بخش فناوری سازمان عفو بین‌الملل، می‌گوید "ما در سال ۲۰۱۲ شاهد ۱۲ مورد قطعی خطوط بین‌المللی تلفن و اینترنت در نواحی غربی و مرکزی آفریقا بودیم که یک مورد نسبت به سال ۲۰۱۶ بیشتر بود. در سال ۲۰۱۸ با ۲۰ مورد قطعی روبه‌رو شدیم. ما از افزایش این اقدامات احساس نگرانی می‌کنیم."

چنین قطعی‌هایی عموما با کاهش ناآرامی‌ها توجیه می‌شوند. اما آقای فرانکو می‌گوید |همزمانی چنین اتفاقاتی با رخدادهای عمومی مهمی چون انتخابات یا اعتراضات مدنی ما را به شک می‌اندازد که شاید هدف واقعی محدود کردن آزادی بیان باشد."

قطع کامل اینترنت اقدامی خشن است، اما روش‌های دیگر شکل‌دهی دسترسی به اینترنت هم می‌توانند به همین اندازه موثر باشند. مثلا روسیه در حال ساختن شبکه‌ای موازی است که به مقامات اجازه خواهد داد محتوای قابل دسترسی در داخل این کشور را کاملا کنترل کنند. نظارت سفت و سخت دولت چین هم امروزه زبان‌زد خاص و عام است و چنان جامع و فراگیر است که به آن لقب "دیوار آتش بزرگ چین" داده‌اند.

این روند حتی در کشورهای آزادتر هم ادامه دارد؛ از رهنمود جدید اتحادیه اروپا مبنی بر حذف محتوای غیرقانونی گرفته، تا اصرار دولت بریتانیا برای دسترسی به کلیدهای خنثی‌کننده رمزگذاری‌ها و تلاش قانون‌گذاران آمریکایی برای برانداختن اصل بی‌طرفی شبکه.

زاکربرگ دو سال بعد از انتشار آن سند چشم‌انداز با حضور در سازمان ملل مجددا تاکید کرد که "اینترنت مال همه است". شورای حقوق بشر سازمان ملل نیز در سال ۲۰۱۱ و ۲۰۱۶ از محدودیت‌های اینترنت به این خاطر که با توافقات بین‌المللی درباره آزادی بیان و اطلاعات در تضاد است انتقاد کرد. انتقادی که برای خیلی‌ها به معنی اعلام اینترنت به عنوان یکی از حقوق بشر بود.

آقای ثانی با این حرف موافق است و می‌گوید "اینترنت یکی از حقوق بشر است. حضور در شبکه‌های اجتماعی، استفاده از اینترنت و خیلی چیزهای دیگر حق جوانان است. همه حق دارند از اینترنت استفاده کنند."

اما وینت سرف موافق این مواضع نیست. او یکی از "پدران اینترنت" است و به همین خاطر باید حرف‌هایش را جدی گرفت. او در مقاله‌ای که برای نیویورک تایمز نوشته بود نگاه دیگری به اینترنت داشت و معتقد بود که اینترنت، به عنوان یک فناوری، صرفا تسهیل‌کننده حقوق است و نباید این دو مساله را با یکدیگر اشتباه گرفت.

به نوشته او "زمانی بود که شما اگر اسب نداشتید نمی‌توانستید درآمدی هم داشته باشید. اما چیزی که در آن مورد مهم بود حق داشتن درآمد بود، نه حق داشتن اسب."

اگر دقیق‌تر به بیانیه‌های شورای حقوق بشر سازمان ملل نگاه کنیم، می‌بینیم که در این بیانیه‌ها اصلا به برخورداری از اینترنتی باز و آزاد به عنوان یکی از حقوق بشر اشاره نشده است.

در واقعیت هم اینترنتی که قرار است برای منفعت همگان کار کند الزاما با محدودیت‌هایی همراه خواهد بود. به گفته آقای فرانکو "محدود کردن حقوق بشر در موقعیت‌های مهم غیرقانونی نیست." به زبان دیگر، حق آزادی بیان اینترنتی الزاما به این معنی نیست که شما حق دارید در یک تالار گفت‌وگوی شلوغ فریاد "آتش‌" سر دهید.

سازمان‌های نظارتی سال‌ها از فناوری عقبتر بوده‌اند و زمان چندانی از تنظیم قوانینی برای محدود کردن فروش مواد مخدر، پخش تصاویر مستهجن کودکان، "تبلیغات تروریستی" و موارد مشابه در اینترنت نمی‌گذرد. اما مشکل این است که در شبکه‌ای با میلیاردها عضو تعابیر مختلفی هم از محتوای نامشروع وجود دارد.

به همین خاطر دفاع از حقوق اینترنتی عاملیت فعال می‌طلبد.

بنیاد وب جهان‌گستر سازمانی غیرانتفاعی است که با هدف دفاع از آزادی‌های اینترنتی ایجاد شده است. این سازمان در جریان اجلاس حاکمیت اینترنت که در ماه نوامبر در برلین برگزار شد از پیشنهاد خود تحت عنوان "قراردادی برای وب" رونمایی کرد.

امیلی شارپ، مدیر سیاست‌گذاری این سازمان، می‌گوید "هدف از ارائه این سند تضمین دسترسی و توان‌بخشی وب برای همگان بود." دولت‌هایی که این سند را امضا کنند متعهد می‌شوند که همه را یکسان به اینترنت وصل کنند، آن را قطع نکنند و حریم خصوصی شهروندان را رعایت کنند.

در شش سالی که از طرح سند چشم‌انداز آقای زاکربرگ می‌گذرد، روند اتصال دنیا به اینترنت با مشکلاتی روبه‌رو شده است. سود ناشی از تماس‌های تلفنی و ارسال اس‌ام‌اس به این معنی بوده است که شرکت‌های مخابراتی علاقه چندانی به انتقال قراردادهای فعلی به قراردادهای داده‌محور نشان نداده‌اند. خود شرکت فیسبوک هم در سال ۲۰۱۸ پروژه‌ اینترنت پهپادی خود را در سکوت متوقف کرد.

نتیجتا هنوز میلیاردها نفر از ساکنان کره زمین به اینترنت متصل نشده‌اند. اما حین تلاش برای اتصال آن‌ها نباید حواسمان از کیفیت اینترنتی که قرار است به آن‌ها برسانیم پرت شود. اتصال صرف دنیا به اینترنت کافی نیست: باید تلاش کنیم تا اینترنت همچنان ارزش اتصال داشته باشد.