مجرم‌گردانی در ایران؛ مقابله با جرم یا کمک به گسترش آن؟

تصاویر گرداندن یک متهم پرونده درگیری در محله مشیریه تهران با واکنش شدید کاربران فضای مجازی و کارشناسان روبرو شده است. خبرگزاری قوه قضاییه یک روز بعد اتهامات او را توضیح داده و جانشین معاون ستاد کل نیروهای مسلح ایران هم چنین کاری را "مطالبه رهبر جمهوری اسلامی" دانسته است.

در تصاویری که منتشر شده، متهمان در حالی که از سوی ماموران نقاب‌پوش پلیس کتک می‌خورند و به خودشان فحش می‌‌دهند، در حضور جمعیتی که در محل حضور دارند، گردانده می‌شوند. شماری دور ماشین نیروی انتظامی جمع شده و با موبایل از این صحنه فیلم می‌گیرند.

بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی این کار را "تحقیرآمیز" و "توهین به کرامت انسانی" توصیف کرده‌اند.

رئیس پلیس امنیت عمومی تهران می‌گوید این متهم چند هفته پیش همراه چند نفر دیگر با دو خودرو به مغازه‌ای در منطقه ۱۵ تهران حمله کرده بودند. به گفته پلیس متهم به اردبیل گریخته بود که توسط پلیس امنیت عمومی دستگیر و با عنوانی که پلیس "اراذل سطح یک" لقب داده، در منطقه گردانده شد.

افسر این پرونده به خبرگزاری قوه قضاییه گفت: "حدود سه هفته پیش، این متهم به همراه ۸ نفر دیگر به یک مغازه در محله رضویه (کاروان سابق) حمله کرده و از پس درگیری، تخریب و تیراندازی گریخته بودند."

متهم نیز امروز به خبرگزاری میزان گفت: "در کار مسگری هستم. چند سابقه کیفری مثل دعوا و درگیری دارم و چند سالی زندانی بودم. پس از ازدواج دیگر دعوا نکردم و توبه کردم؛ البته به جز مورد آخر."

پیش از این هم پلیس گیلان افرادی را که در بیمارستان پورسینای رشت با قمه و چاقو با یکدیگر درگیر شده بودند، دستگیر کرد و در محل وقوع درگیری گرداند.

گرداندن مجرمان یا متهمان در محل وقوع ماجرا که پلیس آن را "طرح گرداندن اوباش و اراذل" می‌نامد با انتقادهای بسیاری روبرو شده است.

شماری از کارشناسان معتقدند که چنین کاری نه تنها موجب جلوگیری از بروز جرم در آینده نخواهد شد بلکه تاثیرات مخربی را نیز به دنبال دارد.

محسن شاهین، وکیل دادگستری، معتقد است برخورد قهرآمیز پلیس "صرفا شاید ارتکاب را در مدت محدودی کاهش دهد" اما کمکی به رفع دلایل وقوع جرم نمی‌کند و "حتی ممکن است، نحوه دستگیری و محاکمه این افراد باعث ایجاد حس انتقام نهفته در آن‌ها در آینده از جامعه شود."

او به خبرگزاری ایلنا گفت: "اقداماتی مثل چرخاندن در شهرها و کتک زدن هیچ کارکرد مثبتی نخواهد داشت و حتی باعث مشهور شدن این مجرمین در جامعه و گسترش اقدامات مجرمانه که عینا قابل مشاهده نیز هست و یا همدردی آحاد جامعه در برخی از موارد با آنها می‌شود."

آقای شاهین عواملی مانند "قوانین جرم‌زا، ترویج خشونت در فضای مجازی، وضعیت اقتصادی نابسامان و ایجاد فاصله طبقاتی اجتماعی، برنامه‌های آموزشی خنثی، افزایش یأس و ناامیدی نسبت به پیشرفت و ایجاد زندگی متعارف در آینده" را از دلایل وقوع نزاع‌های خشونت‌آمیز خیابانی دانست.

کاربر "یک وکیل" نیز با انتقاد از نهادهایی که موجب شکل گرفتن چنین صحنه‌هایی هستند، در توییترش درباره "غیرقانونی" بودن این کار تذکر داد و نوشت: "کتک زدن متهم/مجرم، تحقیرش، اجبارش به توهین کردن به خودش، طبق کدوم قانون انجام می‌شه؟.. اگه بگیم این شهر مگه دادستان و قاضی و قانون نداره که شخصی رو اینطور در ملاعام میچرخونند و آشکارا آزار جسمی و روحی میدن، برامون پرونده‌سازی نمیشه؟"

با وجود افزایش انتقادها جانشین معاونت اطلاعات و امنیت ستاد کل نیروهای مسلح چنین کاری را "مطالبه رهبر جمهوری اسلامی" دانست.

مجید میراحمدی گفت: "اراذل و اوباش برای مردم مشکلاتی به وجود آورده و باعث نگرانی خاطر آنها شده‌اند. در بررسی‌های انجام شده، سررشته‌هایی از حمایت گروه‌های معاند و ضد انقلاب خارج نشین از این افراد به دست آمده است."

او همچنین برخورد با "افراد شرور" را نه فقط وظیفه پلیس ایران که "تکلیف" تمام نیروهای مسلح کشور دانست و گفت: "به عنوان نماینده رییس ستاد کل نیروهای مسلح علام می‌کنم که امروز مطالبه اصلی مقام معظم رهبری و فرمانده کل قوا خشکاندن ریشه‌های ناامنی در جامعه است."

منتقدان و شماری از وکلا در شبکه‌های اجتماعی نوشته‌اند که در قانون ایران به "مجرم‌گردانی" اشاره‌ای نشده است و چنین کاری "غیرقانونی و در تضاد با حفظ کرامت و آبروی افراد است."

اما به اعتقاد آنها، جدا از ایرادهای قانونی، نمی‌توان از عواقب روحی و روانی چنین اعمال خشونت‌آمیزی در جامعه و نقش آن در ترویج خشونت نیز غافل شد. نمایش‌هایی که منتقدان آن می‌گویند نه تنها "نقض قانون" است بلکه به "قلدری پلیس" هم تعبیر می‌شود و موجب عادی‌سازی چنین رفتارهایی در جامعه خواهد شد.