نگاهی به آثار عکاسان دوره قاجار

بدون شک دسترسی به اسناد تاریخی برای هر پژوهشگری صبر و حوصله زیادی می طلبد اما در این میان فراهم شدن این امکان توسط دولت‌ها نیز مهم است. چنانچه هر حکومتی بدلایل خاصی بخشی از تاریخ را نادیده گرفته و در صدد حذف یا پنهان کردن آن باشد نه تنها ممکن است مسیر درست پژوهش منحرف شود بلکه بخشی از تاریخ آن سرزمین نیز به مرور زمان به فراموشی سپرده خواهد شد.

بیشتر بخوانید:

به فاصله کوتاهی بعد از پیدایش عکاسی در دو سده گذشته این فن به ایران رسید و دربار سلطنتی متولی گسترش و رواج آن در کشور شد. تا جایی که زنده یاد بهمن جلالی در مقدمه کتاب "گنج پیدا" آن دوره را دوران طلایی عکاسی ایران نامیده و می‌نویسد: بی‌تردید می‌توان دوره عکاسی را که از حدود سالهای ۱۲۶۰ قمری در ایام سلطنت ناصرالدین شاه شروع و تا دوران سلطنت احمد شاه ادامه داشت، دوره طلایی عکاسی ایران نامید ( گنج پیدا، ناشر دفتر پژوهشهای فرهنگی (مجموعه ای از عکسهای آلبوم خانه کاخ موزه گلستان همراه با رساله عکسیه حشریه)، ۱۳۷۷).

اما چه تعدادی از عکسهای دوران طلایی عکاسی در ایران برجای مانده و چگونه نگهداری می‌شوند؟ فاطمه سراییان، محقق و یکی از پژوهشگران کتاب (آلبوم خانه، فهرست عکسهای برگزیده عصر قاجار) در مصاحبه‌ای با خبرگزاری ایلنا به تاریخ تیرماه ۱۳۹۷ می‌گوید: بنا به گفته‌ی کسانی که دست‌اندرکار هستند، آلبوم‌خانه‌ی کاخ گلستان بیش از ۴۰ هزار تصویر دارد. آلبوم‌های حاوی این تصاویر با اینکه در دفتر ثبت، اطلاعات آن‌ها نوشته شده ولی نمی‌توانیم بگوییم این آمار صد درصد دقیق است.

درابتدای مصاحبه خبرگزاری ایلنا آمده است: آلبوم‌خانه شامل ۱۵۲۰ آلبوم و حدود ۹۰۰۰ شیشه است و عکس‌های سیاه و سفید، رنگی، باسمه‌ای، لیتوگراف و... را دربرمی‌گیرد.

در چند روز اخیراخباری مبنی بر گم شدن یکی از آلبوم های دوره ناصری توجه بسیاری از علاقه‌مندان به عکاسی را بخود جلب کرد. به گفته آفرین امامی مدیر مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان "اواخر اسفند سال ۹۸ امین ‌اموال آلبوم‌خانه کاخ گلستان در آخرین انبارگردانی خود متوجه می‌شود که یک آلبوم ناصری حاوی ۱۰۰ قطعه عکس کوچک در قفسه نیست، این موضوع را به او اعلام کرده و، بلافاصله برای پیشگیری از موضوعات سوء بعدی، اقدامات حقوقی انجام می‌شود، با واحدهای ذی‌صلاح وزارتخانه، پلیس اینترپل و قوه قضائیه نیز در این زمینه مکاتباتی انجام شده و، حتی مشخصات و تصاویر اثر نیز برای پلیس اینترپل ارسال شده است."

سوال این است که مشخصات و تصاویر اثر که برای پلیس اینترپل ارسال شده است چرا در دسترس عموم قرار نمی‌گیرد؟

پاسخ را شاید بتوان از توئیت فرزانه ابراهیم‌زاده پیدا کرد. او که تاریخ‌نویس است در چند توئیت خود سوالهایی پیرامون ناپدید شدن آلبوم مطرح کرده و می‌نویسد: بخشی از این عکس‌ها متعلق به آلبوم اختصاصی ناصرالدین‌شاه بوده است که تصاویری است که خود او از خود و اعضای حرم گرفته است. در میان عکس‌ها یک مجموعه عکس اختصاصی قرارداشته که ناصرالدین‌شاه شخصا آن‌ها را گرفته بود و تصاویری خصوصی از زنان حرم بدون پوشش بوده است.

با توجه به دسترسی بسیار محدود پژوهشگران به آلبوم خانه کاخ گلستان در چهار دهه گذشته و همچنین رعایت نگاه رسمی حاکمیت به مساله حجاب زنان اصولا عکسهایی قابلیت انتشار پیدا کرده‌اند که خلاف سیاست رسمی حاکم بر نشر کتاب در کشور نباشند. این نگاه عکسهای منتشر شده از آن دوران را مردانه جلوه داده است.

بعنوان مثال گنج پیدا، عنوان کتابی است که توسط دفتر پژوهشهای فرهنگی با همکاری سازمان میراث فرهنگی کشور در سال ۱۳۷۷ به کوشش زنده یاد بهمن جلالی منتشر شد. اما سهم زنان تنها ۹ عکس از ۱۷۲ عکس چاپ شده در این کتاب است که شش عکس از زنان اروپایی و ارمنی عراقی و سه عکس از زنان ایرانی شرکت کننده در مجلس تعزیه هستند که با چادر و روبنده در نمایی عمومی عکاسی شدند در حالیکه اکثریت عکسهای بچاپ رسیده از مردان را پرتره‌های شخصی و محیطی در بر می‌گیرند. بدون شک این مساله از محدودیت های بسیار در دسترسی به آرشیو غنی آلبوم خانه ناشی می‌شود. درنگی در رساله "عکسیه حشریه" نوشته محمد بن علی مشکوة الملک که در ابتدای کتاب "گنج پیدا" منتشر شده تا با استناد به آیات قرآن و نتیجه بدست آمده از عکاسی برای روز حشر و محاسبه اعمال انسان‌ها شاهد آورده شود نیز در خور توجه است.

در ابتدای رساله آمده است: این رساله را به روشی تازه به مصداق آیه شریفه سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ هر یک از آیات واقعه را اقامه برهان و دلیلی کرده به نهجی که خواننده این رساله به هیچوجه بعضی اخبار و احکام الهی را در پرده خفا نمی‌گذارد تا آنکه بدون برهان در پرده ضمیر تصور نکرده باشد. بطور واضح و آشکار کشف اعمال و افعال حسنه و سیئه می‌شود آیاتی که به تواتر مشهود است عرضه می‌دارد که تا هر کدام نمونه باشد از برای انتظام دستگاه آفرینش که عقاید را به نحو تجسم مضبوط می‌دارد و فی‌المناسبه عکسیه حشریه نام نهاد که مطالعه کنندگان را ملالت خاطر دست ندهد و در ضمن عمل عکاسی، منظور و مقصودی بدست آید.

مثنوی: دیده می خواهم که باشد شه شناس

تا شناسد شاه را در هر لباس

(گنج پیدا، ناشر دفتر پژوهشهای فرهنگی (مجموعه‌ای از عکسهای آلبوم خانه کاخ موزه گلستان همراه با رساله عکسیه حشریه)، ۱۳۷۷)

با توجه به تعداد انگشت شمار کتب عکاسی منتشر شده در ایران که در برگیرنده منتخبی از عکسهای آلبوم خانه می‌باشند می‌توان نتیجه گرفت بعد از تقریبا ۱۵۰ سال در مجموع تعداد ۱۵۰۰ عکس از ۴۰ هزار عکس موجود در آلبوم خانه شانس انتشار یافتند و بسیاری از عکسها هرگز دیده نشدند. در صورتیکه با اسکن عکسها و آلبوم‌های برجای مانده نه تنها می‌توان بقای آنها را برای مدت زیادی تضمین کرد بلکه امکان دسترسی افراد بیشتری برای مطالعه و تحقیق نیز فراهم کرد.

اما با نگاهی به دیگر مراکز فرهنگی و موزه های خارج از ایران که عکس های دوران قاجار را در آرشیوهای خود نگهداری می‌کنند شاید در این میان راهگشا باشد. یکی از این مراکز گالری فریر و سکلر در شهر واشینگتن‌دی‌سی پایتخت امریکاست که متعلق به مجموعه فرهنگی اسمیت سونیون است. شصت و شش سال پیش حدود ششصد عکس از آنتوان سورگین عکاس نام آشنای دوران قاجار توسط مایرون بمنت اسمیت، مورخ امریکایی به مبلغ ششصد دلار خریداری شد و بعدها این مجموعه ارزشمند را به گالری فریر و سکلر اهدا نمود که این عکسها بهمراه آثار دیگری ازعکاسان آن دوران از جمله عبدالله میرزا قاجار به صورت آنلاین با نام "ایران در عکسها" قابل دسترس عموم‌اند. این آرشیو از سال ۱۹۸۰ اغلب از آرشیو شخصی چارلز فریر تشکیل شد اما بعدها آرشیوهای شخصی دیگری از مجموعه‌داران و از کشورهایی چون ژاپن، چین و خصوصا ایران را در برمی‌گیرند.

در مصاحبه‌ای که در سال ۲۰۱۴ با دیوید هاگه مسئول آرشیو گالری فریر و سکلر داشتم از او پرسیدم چه عکسهایی از ایران را در اختیار دارند؟ دیوید هاگه در پاسخ گفت: عکسهای آرشیو گالری بسیار متنوعند خصوصا از مناظر شهری، طبیعت، عکسهای استودیویی و خاندان سلطنتی را در بر می‌گیرند. کلکسیونی از عکس‌های آنتوان سورگین که هم عصر دوران ناصرالدین شاه بود نیز در اختیار گالری است. در سال ۱۹۱۰ همزمان با سالهای انقلاب مشروطه در ایران بخاطر آتش سوزی در استودیو سورگین اکثر عکس‌ها و نگاتیوهایش از بین رفتند و تنها ششصد قطعه از عکسهای او باقی ماندند که همگی در اختیار فریر و سکلر هستند.

در مجموعه آنلاین بنمایش در آمده در سایت گالری فریر و سکلر دقت در اسکن و به نمایش گذاشتن آلبوم‌های اصلی به همان صورتی که طراحی شده‌اند نیز برای بازدید عموم مهیاست. مروری بر آثار ارایه شده در سایت "ایران در عکسها" نه تنها نشان از اهمیت آرشیو و انتشار عکسهای دوران قاجار که به نوعی حافظه تاریخی ایران محسوب می‌شوند دارد، بلکه برای حفظ و نگهداری اولین عکس‌های تاریخ عکاسی ایران نیز بسیار مهم است.