اقلیت‌های دینی در عراق؛ مصائب پس از داعش

اقلیت¬های دینی زیادی در عراق وجود دارند که سابقه بیشتر آنها به چندین قرن می¬رسد. اقلیت¬هایی نظیر، ایزدی¬ها، کاکائی (یارسانی)ها، مندائیان و یهودیان و مسیحیان که زندگی¬شان در طول این سالها دستخوش تحولات و فراز و نشیب¬های فراوان گشته و بیشتر آنها پیشینه¬ای طولانی در تبعیض و تعصب علیه خود دارند. دوران حکومت صدام و زمان حمله داعش را می¬توان دو دوره طاقت¬فرسا در زندگی این اقلیت¬ها به حساب آورد که با مشکلات عدیده از جمله نا امنی، آوارگی و حتی کشتار آنها همراه بوده است.

این یادداشت به بررسی شرایط کنونی آنها بعد از حمله داعش می¬پردازد.

وضعیت بهائیان ساکن عراق و اقلیم کردستان

یکی از عوامل زیربنایی بی¬ثباتی عراق پراکندگی قومی و فرقه¬ای این کشور است. عراق کشوری با جمعیت اکثریت مسلمان و دارای پیش¬زمینه¬های قومی و دینی است که غالباً جزء کشورهای عرب به حساب می¬آید. با آنکه این کشور یکی از مأمن¬های اولیه دین بهایی بوده و بهاأالله بنیانگذار این دین ده سال از عمر خویش را در آن سپری کرد، بهائیان عراق با تبعیضات گوناگون مواجه¬اند.

بزرگترین تبعیض علیه بهادیان از دهه ۱۹۶۰ و با سیاست های پاک سازی قومی در زمان بعثی¬ها آغاز شد، به ویژه می¬توان به زندانی شدن بسیاری از انان در دهه ۱۹۷۰ اشاره کرد.آنها پس از آزادی در سال ۱۹۷۹ و در زمان روی کار آمدن صدام حسین با زندان بزرگتری مواجه شدند.

در دوره¬های پیاپی تاریخی یک کارزار بدنام سازی علیه بهائیان وجود داشت، که موجب شد این جامعه، علارغم نگرش و گرایش صلح¬جویانه¬اش ، اذیت و آزار فراوانی را از سوی سیاست¬های رسمی دولت عراق متحمل شود.یکی از بهاییان ساکن بغداد به من گفت : دنیای پس از ۲۰۰۳ چیزی جز سلول خفه کننده نیست.

بهائیان در هیچ کشور عربی یا اسلامی به جز منطقه کردستان عراق به عنوان یک اقلیت به رسمیت شناخته نشده¬اند. قانون اساسی عراق اگرچه آزادی دین و اعتقاد را تضمین می¬کند ، اما به دلیل پراکندگی آمار رسمی از جمعیت آنها در عراق وجود ندارد. و تعدادشان چیزی حدود ۱۰،۰۰۰ نفر تخمین زده شده که بین استانهای مختلف به ویژه در بغداد ، بصره و سلیمانیه توزیع شده است. بهائیان نخستین بار در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۷ ، در رویدادی دویستمین سالگرد تولد بنیانگذارشان بهاءالله را در بغداد با حضور نمایندگان پارلمان عراق به طور عمومی جشن گرفتند.

پس از حملات داعش در عراق، بهایی¬ها نسبت به ایزدی¬ها یا کاکائی¬ها با مشکلات کمتری مواجه شدند. بهاییان ساکن کردستان عراق با همسایگان مسلمانشان مشکلات کمتری بر سر دین خود داشتند. آنها اکنون در وزارت اوقاف و امور مذهبی دولت اقلیم کردستان نمایندگان رسمی خود را دارند اما با این وجود هنوز در عراق با مشکل مواجه¬اند.

مندائیان؛ اقلیت در تبعید

مندائیان نیز یکی دیگر از اقلیت¬های دینی ساکن عراق به¬حساب می¬آیند که بیشتر ساکن اربیل، بغداد و کرکوک هستند، آنها درحال حاضر هیچ قلمرو یا روستایی از آنِ خود ندارند و در بخش¬های مختلف بغداد و چند ایالت عراق پراکنده¬اند. با آنکه مندائی¬ها بخشی از بافت اجتماعی عراق را تشکیل می¬دهند متأسفانه بواسطه مهاجرت اجباری تا حدی پراکنده شده¬اندکه تشکیل اجتماعاتی به منظور انجام آداب دینی برایشان دشوار شده است.

اذیت و آزارِ مسلمانان افراطی از جمله مصائبی است که این اقلیت هنوز هم با آن دست به گریبان است. یکی از آنها خواسته¬های مندائیان را چنین عنوان می¬کند: «ما به امنیت نیاز داریم، قانونی می¬خواهیم که برای همه یکسان اجر شود تا از شر نژادگرایی و فرقه¬گرایی خلاص شویم».

وضعیت ایزدی‌های ساکن سنجار

اقلیت ایزدی از حمله داعش متحمل خشونت¬های بیشمار و قتل و عام شدند. آنها هشتاد و پنج درصد از جمعیت شهر سنجار را تشکیل می¬دادند. در سال ۲۰۱۳ گروه تروریستی القائده دانشجویان مسیحی و ایزدیِ دانشگاه موصل را تهدید به مرگ و ترک دانشگاه کردند. در سال ۲۰۱۴ پس از حمله داعش بسیاری از ایزدی¬ها مجبور به فرار به نواحی کوهستانی سنجار شدند که کودکان بسیاری به دلیل نبود سرپناه در چنین وضعیتی جان باختند.

بیشتر بخوانید:

عدم وجود مدرسه و دانشگاه در این مناطق وضع را برای دانش¬آموزان ایزدی دشوارتر ساخته است. درحال حاضر ایزدی¬هایی که قصد بازگشت به سنجار را دارند نمی¬توانند کودکانشان را در مدارس ثبت¬نام کنند. همچنین بسیاری از روستاهای ایزدیان در جنوب سنجار ناامن است و فقدان خدمات، عدم وجود بیمارستان، مدرسه و پناهگاه و خانه¬های ویران از دیگر مشکلات اقلیت ایزدیان است و همچنین برگشت ایزدیان اواره در کردستان به خانه هاشان در سنجار را با دشواری مواجه کرده است.بسیاری از آنان سعی دارند به طرق قانونی و یا غیر قانونی مهاجرت کنند.

مسیحیان

اقلیت مسیحیان پس از شکست داعش در عراق به شهرهای خود در دشتهای نینوا بازگشته و سی درصد از جمعیت آنان هنوز در کردستان و سی درصد به استرالیا و فرانسه و ایالات متحده مهاجرت کردند. بیش از هزار خانواده در اردن و لبنان منتظر هستند. یکی از پیروان مسیحی اوضاع را چنین توصیف می¬کند: « این منطقه اکنون امن است اما مسیحیان از شبه نظامیان شَبَک می¬ترسند زیرا آنها توسط دولت فدرال پشتیبانی و مسلح می¬شوند. وضعیت اقتصادی بسیار بد است. هیچ شغلی وجود ندارد. دولت عراق برای بازسازی خرابی¬ها و در مورد گمشده¬ها هیچ کاری نکرد. کلیه بازسازی¬ها توسط کلیساها و ان¬جی¬اوهای خارجی انجام می¬شود. مسیحیان احساس می¬کنند که مورد غفلت واقع شده¬اند».

آنها هنوز در موصل احساس امنیت نمی¬کنند برای مثال دو خانواده مسیحی به دلیل ترس و عدم اطمینان به همسایگان خانه¬هایشان را در موصل فروختند و بازنگشتند. به نظر می¬رسد مسیحیت در شهر موصل در حال نابودی ست.

کاکائی¬ها؛ اقلیت روبه انقراض

در نتیجه روند موجود برای محو و نابودی میراث فرهنگی و دینی اقلیت کاکائی که سابقه آن به قرن¬ها پیش بازمی¬گردد، هویت دینی کاکائی¬ها در خطر نابودی کلی قرار گرفته است. اقلیت بودن با مشکلات و مصائب زیادی همراه است، و تعلق به یک گروه تقبیح¬شده آن را حتی دردناکتر می-سازد. در عراق و ایران جامعه کاکائی هنوز به عنوان یک اقلیت دینی به رسمیت شناخته نشده است. و هر دو کشور آنها را به¬طور رسمی ذیل مسلمان طبقه¬بندی می¬کنند.

در حال حاضر در عراق، از آنجایی که جایگاه دینی این اقلیت پذیرفته نشده، آنها کُرد تلقی شده و در کارت شناسایی مسلمان آورده می¬شوند. نفوذ اجتماعی بنیادگرایی اسلامی نیز این خطر را بوجود می¬آورد که آنها جذب اسلام شده و باورهای خود را با باورهای اسلامی همانند سازند. آینده کاکائی¬ها در عراق نامعلوم است؛ دین آنها درحال حاضر نه در قانون اساسی و و نه در اسناد شناسایی¬شان ذکر نشده است. همچنین پیروان این آیین در کرکوک و خانقین از سوی افراط¬گرایان تهدید می¬شوند.

حقوق اقلیت کاکائی باید به¬درستی مورد بازتعریف قرار گیرد، انها باید به عنوان یک اقلیت دینی مورد حمایت و احترام قرار گیرند، همچنین آزادی روستاهای کاکایی و بازگرداندن مردم آواره نیز امری ضروری است. شهر کرکوک هنوز به ثبات نرسیده و پس از رفتن نیروهای نظامی کُرد تحت کنترل شبه نظامیان حشد الشعبی درآمده است که به معنی ادامه ناامنی، خشونت و آدم¬ربایی در شهر است.

یکی از پیروان این دین درباره وضعیت کنونی می¬گوید: «وضعیت از زمان داعش خیلی بهتر است چون هنوز تهدید و خشونت زیادی بوجود نیامده اما آزادی فردی هم تأمین نشده و هنوز هم به ما به چشم دیگری نگاه می¬شود.»