نگاهی به روابط مبهم ایران و کره شمالی

با اوج گرفتن بحران هسته‌ای و موشکی در شبه‌جزیره کره و هم‌زمانی آن با بحث‌های مربوط به نحوه برخورد با توافق هسته‌ای ایران و برنامه موشکی‌اش، گمانه‌زنی‌ها در زمینه ارتباط میان این دو و به طور کلی روابط ایران و کره شمالی افزایش یافته است. برای نمونه، دونالد ترامپ رئیس‌جمهور ایالات متحده در سخنرانی معروف ۱۳ اکتبر درباره جمهوری اسلامی به صراحت تاکید کرد که "به اعتقاد بسیاری، ایران در حال تعامل با کره شمالی‌ست" و اینکه وی "از آژانس‌های اطلاعاتی آمریکا خواهد خواست تا تحقیقی دقیق در این زمینه انجام داده و یافته‌هایشان را فراتر از آنچه تا به حال در دست بررسی دارند گزارش کنند."

اما واقعا یافته‌های مذکور در این مقطع چیستند؟ آیا اصلا ارتباطی میان برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران و کره شمالی وجود دارد؟ و به طور کلی‌تر روابط میان تهران و پیونگ‌یانگ در چه سطحی قرار دارد؟ در ادامه نوشته، می‌کوشیم با نگاهی به ابعاد مهم روابط جمهوری اسلامی و کره شمالی به این پرسش‌ها پاسخ دهیم.

مقابله با آمریکا به منزله فصل مشترک روابط

تهران و پیونگ‌یانگ از زمان به قدرت رسیدن جمهوری اسلامی پس از انقلاب ۱۹۷۹ روابط گرم و نزدیکی داشته‌اند که دلیل آن را تا حدی باید در آمریکاستیزی هر دو طرف جستجو کرد. حتی گفته می‌شود که "رهبر بزرگ" کره شمالی، کیم ایل سونگ - که پدربزرگ رهبر کنونی، کیم جونگ اون است - صرفا چند ماه پس از انقلاب، پیامی به آیت‌الله خمینی فرستاده و "پیروزی انقلاب اسلامی" را به او تبریک گفته بود. بعدها طی جنگ ایران و عراق، جمهوری اسلامی از کره شمالی به عنوان رابطی برای خرید سلاح از کشورهای بلوک شرق با محوریت شوروی سابق و چین استفاده می‌کرد، در عین حال که پیونگ‌یانگ به تبعیت از مسکو می‌کوشید روابطش را با هر دو کشور در حال جنگ حفظ کند. یکی از موارد مهم چنین تعاملی، فروش موشک‌های بالستیک "اسکاد بی" به ایران در اواسط جنگ بود که برای مقابله با حملات موشکی صدام در جریان "جنگ شهرها" به کار گرفته می‌شد.

هرچند جمهوری اسلامی و جمهوری خلق کره ایدئولوژی‌های کاملا متفاوتی را دنبال می‌کنند که چندان سنخیتی باهم ندارند، خصومت با آمریکا فصل مشترک پررنگی‌ست که باعث تقویت روابط دوجانبه و افزایش همکاری‌های امنیتی-نظامی و اقتصادی برای مقابله با فشارها و تحریم‌های واشینگتن و متحدانش شده است. هم ایران و هم کره شمالی پس از حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر از سوی جورج بوش پسر، رئیس جمهور اسبق آمریکا، در "محور شرارت" قرار گرفتند. دولت آمریکا همچنین هر دو کشور را به عنوان کشورهای "حامی تروریسم" می‌شناسد.

بیشتر بخوانید:

عامل دیگری که در سال‌های اخیر باعث تقویت روابط و نزدیکی بیشتر تهران و پیونگ‌یانگ شده حمایت هر دو کشور از حکومت بشار اسد در جنگ داخلی سوریه است. کمک به توسعه برنامه‌های تسلیحات شیمیایی و موشک‌های بالستیک سوریه یکی از مناقشه‌برانگیزترین ابعاد حمایت نظامی کره شمالی از حکومت اسد به شمار می‌رود که منافع اقتصادی قابل توجهی نیز برای پیونگ‌یانگ در بر دارد. به گفته بروس بچتول، استاد دانشگاه و متخصص مطالعات کره، جنگ داخلی سوریه برای کره شمالی یک "معدن طلا" بوده است. در اوایل آگوست ۲۰۱۷، کارشناسان سازمان ملل طی گزارشی به شورای امنیت اعلام کردند که در شش ماه گذشته دو محموله تسلیحات و تجهیزات شیمیایی از کره شمالی به مقصد سوریه ردیابی و متوقف شده است. جالب آنکه، حمله شیمیایی خان شیخون که طی آن حدود ۹۰ نفر بر اثر استشمام گاز سرین کشته شدند در ماه آوریل یعنی در چارچوب زمانی شش ماه مذکور رخ داد.

به شکلی مشابه، پیونگ‌یانگ و تهران مبادلات و همکاری‌های قابل توجهی در حوزه تولید موشک‌های بالستیک و حتی ساخت زیردریایی‌های نظامی دارند. برای نمونه، برخی از منابع غربی، از شباهت‌های تامل‌برانگیز میان موشک "عماد" ایران و موشک‌های رودونگ (Rodong) کره شمالی سخن گفته‌اند. همچنین گفته می‌شود زیردریایی "قدیر" جمهوری اسلامی نقاط مشترک فراوانی با زیردریایی "یونو" (Yono) کره شمالی دارد که در سال ۲۰۱۰ برای هدف قرار دادن کشتی روکس چئونان (ROKS Cheonan) کره جنوبی مورد استفاده قرار گرفت. به زعم بعضی از مقامات امنیتی و اطلاعاتی آمریکا، گستره این همکاری‌ها در حدی‌ست که هرگونه پیشرفت کره شمالی در زمینه آزمایش‌های موشکی به ویژه موشک‌های قاره‌پیما را باید پیشرفتی برای ایران دانست. تد پو، نماینده محافظه‌کار آمریکایی از ایالت تگزاس و از اعضای ارشد کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا، در مقاله‌ای که در جولای ۲۰۱۷ منتشر شد ایران را متهم می‌کند که برای ساخت سیزده سایت موشکی زیرزمینی از کره شمالی کمکگرفته است. البته نباید ناگفته بماند که بخشی از اطلاعات ارائه شده در زمینه همکاری‌های نظامی جمهوری اسلامی و جمهوری خلق کره مبتنی بر ادعاهای گاها اغراق‌آمیز سازمان مجاهدین خلق است، چنانکه تد پو نیز در مقاله خود به اظهارات این گروه ارجاع می‌دهد.

همچنین گفته می‌شود که هر دو کشور ایران و کره شمالی با شبکه قاچاق هسته‌ای دانشمند پاکستانی عبدالقدیر خان برای توسعه فعالیت‌های اتمی‌شان در ارتباط بوده‌اند، که خود گمانه‌زنی‌ها را درباره احتمال همکاری‌های هسته‌ای میان تهران و پیونگ‌یانگ تشدید کرده است. جان وولفستال، دستیار ویژه باراک اوباما در حوزه اشاعه تسلیحات هسته‌ای، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا همکاری‌های موشکی ایران و کره شمالی به حوزه تسلیحات هسته‌ای نیز کشیده شده و آیا اطلاعات حساس هسته‌ای کره شمالی در اختیار دانشمندان ایرانی نیز قرار می‌گیرد؟ او همچنین به تلویح ادعا می‌کند که با توجه به پیشرفت‌های عمده ایران در ساخت سانتریفوژ و ضعف تکنیکی نسبی کره شمالی در این زمینه، تهران ممکن است به پیونگ‌یانگ برای ارتقای فناوری غنی‌سازی اورانیوم کمک کند.

آخرین تحول مهم در روابط دو کشور، سفر ۱۰ روزه کیم یونگ نم، رئیس مجلس کره شمالی، به تهران در اوایل ماه آگوست برای شرکت در مراسم تحلیف حسن روحانی بود. با اینکه چند و چون همکاری‌های نظامی و امنیتی ایران و کره شمالی در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، دیدار مرد شماره ۲ کره از ایران و اقامت نسبتا بلندمدت او خود حاکی از احتمال وجود همکاری‌ گسترده بین دو کشور در حوزه‌های مهم استراتژیک ست، همکاری‌ای که به‌ویژه پیونگ‌یانگ به دلیل تحریم‌های فلج‌کننده و بی‌سابقه شورای امنیت سازمان ملل - که اقتصاد ضعیف و بسته‌اش را هدف قرار داده - بدان نیاز مبرم دارد.