در جهنم آشویتس: بازسازی مستند گمشده هیچکاک

از اردوگاه‌های مرگ آشویتس صدها فیلم و هزاران عکس در دسترس است، اما هنوز هم تصویرهایی به دست می‌آید که ابعادی تازه از آن جهنم عظیم را در برابر نگاه‌های دهشت‌زده و ناباور آشکار می‌کنند.

این روزها که هفتاد سال از بسته شدن اردوگاه "آشویتس" می‌گذرد، سخن از فیلم مستندی است که آلفرد هیچکاک در تولید آن نقش داشت، اما فیلم چنان متأثرکننده بود که هرگز به نمایش در نیامد.

گاه گمان می‌رود هیچ چیز ناگفته‌ای باقی نمانده، اما هنوز هم وحشتی که از هولوکاست برمی‌خیزد و ماتمی که بر دل می‌نشیند، از هر شرح و توصیفی فراتر می‌رود. شاید این تنها موردی باشد که نه تنها زبان، بلکه تصویر هم در بیان و انتقال آن همه خشونت و بیداد ناتوان است.

در عکس آن رنج و شیون پیدا نیست و در فیلم آن دود نیست که از کپه اجساد بلند می‌شد، یا آن تعفن دامن‌گیر که چنان سنگین و سمج بود که هنوز پس از هفتاد سال از مشام بازماندگان و نخستین سربازانی که به اردوگاه گام گذاشتند، بیرون نرفته است.

تصویر بر سطح پیکرها حرکت می‌کند و به درد و رنج پنهان دسترس ندارد: لاشه‌های نحیف، یک پوست و استخوان، صورت‌های پریشیده، پشته‌های اجساد، کومه چمدان‌ها، عینک‌ها، جامه‌ها، موها و دندان‌ها... اشباحی در میان مردگان آهسته تکان می‌خورند، لرزان سر بر می‌دارند، با نگاه بی‌فروغ چشم می‌گردانند، با پاهای سست به سوی نجات‌دهندگان گام برمی‌دارند، خود را به پای آنها می‌اندازند و بر دست آنها بوسه می‌زنند.

گواهی بر شقاوت

با ورود امریکا به جنگ جهانی دوم، بسیاری از سینماگران هالیوود با دستگاه‌های اطلاعات و تبلیغات نظامی همکاری کردند و برخی از آنها حتی به جبهه جنگ رفتند. می‌توان از فرانک کاپرا، جان فورد، بیلی وایلدر، ویلیام وایلر، آناتولی لیتواک و جان هیوستون نام برد.

آلفرد هیچکاک در چند فیلم سینمایی مانند "خبرنگار خارجی"، "قایق نجات" و "خرابکار"، در قالب داستانی به جنگ جهانی دوم پرداخته است اما همکاری او در تهیه فیلم‌های مستند زیاد شناخته نیست.

در زمان جنگ هیچکاک در هالیوود کار می‌کرد. در روزهای پایانی جنگ در مه ۱۹۴۵ سیدنی برنستاین، از دوستان او در لندن که از مقامات دایره اطلاعات ارتش بریتانیا بود، به او اطلاع داد که در ستاد ارتش فیلم‌های خبری جالبی گرد آمده که می‌توان از آنها یک یا چند فیلم مستند ساخت.

او تأکید کرده بود که فیلم‌های فراهم‌شده، چنان بی‌نظام و پراکنده هستند که شاید تنها کارگردانی باتجربه و ماهر بتواند آنها را به فیلمی دیدنی تبدیل کند.

هیچکاک که خود تدوین‌گری زبردست بود، ابراز آمادگی کرد که هرچه زودتر خود را به لندن برساند. او در فیلم می‌گوید: "از آمریکا به لندن آمدم تا سهم خود را در جنگ ادا کنم. حس می‌کردم باید به نحوی به میهنم خدمت کنم."

هنگامی که او در اواخر ژوئن ۱۹۴۵ به انگلستان رسید، در استودیویی در لندن با فیلم‌هایی روبرو شد که اکیپ‌های عکاسی و فیلمبرداری ارتش‌های متفقین، آمریکا و بریتانیا و اتحاد شوروی، هنگام آزادسازی اردوگاه‌های رژیم نازی در برگن‌بلزن، آشویتس و داخاو فیلمبرداری کرده بودند.

از اوایل سال ۱۹۴۵ که نیروهای متفقین به نخستین اردوگاه‌های کار اجباری یا "اردوهای تمرکز" رسیدند، همیشه عده زیادی از فیلمبرداران بریتانیایی و آمریکایی و روس آنها را همراهی می‌کردند.

سیدنی برنستاین در فیلم "شب فرا می‌رسد" می‌گوید: "در اردوگاه به فیلمبردارها دستور دادم از همه چیز فیلم بگیرند، تا یک روزی بتوانیم ثابت کنیم چنین چیزهایی در عالم واقع روی داده است."

هیچکاک تصمیم گرفت از شش حلقه فیلمی که در اختیارش گذاشته شده بود، فیلمی به نام "مروری مستند بر اردوگاه‌های آلمانی" بسازد. او یادداشت‌های زیادی نوشت، فیلم‌ها را دسته‌بندی کرد، اولین تدوین فیلم را به پایان رساند و از آن یک "نسخه خام" فراهم کرد.

هیچکاک در جایی با مراجعه به نقشه‌ها نشان می‌دهد که رژیم آلمان نازی در سرزمین‌های پراکنده دهها اردوگاه تأسیس کرده بود و در آنها میلیون‌ها انسان بی‌گناه را در سخت‌ترین شرایط به اسارت نگه داشته بود تا روزی خاکستر آنها را به باتلاق‌های پرتعفن بریزد. گفته‌اند که او در زمان بازدید فیلم‌ها پشت میز مونتاژ بارها حالش دگرگون شد.

اما به دلایل گوناگون فیلمی که هیچکاک ساخته بود نه به تدوین نهایی رسید و نه هرگز نمایش داده شد. صحنه‌های فیلم از سویی زیاده دلخراش و متأثرکننده بودند. از سوی دیگر در حال و هوای پس از جنگ، زمامداران بر آن بودند که "وحشت و نکبت رایش سوم" هرچه زودتر فراموش شود، تا آنها بتوانند با خیال آسوده به سوی "جنگ سرد" بروند.

بدین ترتیب حلقه‌های فیلم به همراه تمام یادداشت‌های هیچکاک به زودی به آرشیوهای مخفی سپرده شدند و دهها سال دور از دسترس ماندند، حتی گفته شد که برخی یا تمام آنها گم شده‌اند.

بازسازی یک پروژه بازیافته

بخش پژوهشی "موزه جنگ بریتانیا" (Imperial War Museum) در سال ۲۰۱۳ فیلم‌ها را از انبار بیرون کشید و به کارشناسان سپرد.

فیلم‌ها از هر آنچه درباره اردوگاه‌های مرگ دیده شده بود، مؤثرتر بودند. نخستین وظیفه بازسازی و مرمت فنی آنها بود که به زودی انجام گرفت.

آندره سینگر، مستندساز بریتانیایی با همکاری شماری از تدوین‌گران ماهر، موفق شد نسخه ابتدایی را که هیچکاک فراهم کرده بود بازسازی کند و با افزودن موادی تازه، از جمله گفت‌وگو با آخرین بازماندگان اردوگاه‌ها، با تصاویر و توضیحات بیشتر گسترش دهد.

مستند ۷۵ دقیقه‌ای به نام "شب فرا می‌رسد" برای نخستین بار سال گذشته (فوریه ۲۰۱۴) در دوره پیشین جشنواره سینمایی برلین به نمایش در آمد. این فیلم به مناسبت هفتادمین سالگرد آزادی آشویتس، در شامگاه ۲۶ ژانویه به طور همزمان از شبکه تلویزیونی چند کشور، از امریکا و بریتانیا (کانال چهار) تا لهستان و هنلد و آلمان و نروژ پخش شد.