داستان علمی- تخیلی؛ برخورد نزدیک از نوع عربی

آیا تا به حال نام "الفِ نادیده" را شنیده‌اید؟ او یک هکر و صاحب طوماری باستانی است که توسط ارواح اساطیری نوشته شده است.

و یا "اجوان"، نوجوانی که بین کهکشان ها سفر می‌کند تا پسرش را، از چنگ کسانی که می‌خواهند او را به یک ابَر جنگجو تبدیل کنند، نجات دهد.

احتمالا پاسختان منفی است، ولی احتمالاً باید مثبت می‌بود. این‌ها نمایندگان نسل رو به رشد ادبیات علمی تخیلی عرب هستند.

جهانی ناشناخته

این سبک ادبی در برخی موارد واقعیت سیاسی کشورهایی را به چالش می‌کشد، که در آن‌ها حتی اعتراضات صلح آمیز هم می‌تواند به زندان ختم شود، و در موارد دیگر به توضیح شکوه وصف ناپذیر خدایی قادر می‌پردازد.

جذابیت موضوع به حدی است که کنفرانس اخیری که در "دانا سنتر" موزه علوم لندن برگزار شد، مملو از شرکت کنندگان مشتاقی بود که برای تبادل نظر در این باره آمده بودند.

جریان اصلی ادبیات علمی تخیلی به ندرت خود را با پیچیدگی های جهان عرب درگیر کرده است.

امل المهتار، نویسنده لبنانی-کانادایی علمی تخیلی، چنین توضیح می‌دهد: "ادبیات علمی تخیلی که من با آن بزرگ شدم خیلی خیلی 'سفید' بود... البته به جز آدم فضایی هایش."

با اینکه گاهی شخصیت‌هایی از اقلیت‌های قومیتی در این داستان‌ها حضور داشته‌اند، نقش آن‌ها فراتر از هراس افکنی یا ایجاد تنوع نبوده و این‌ جریان ادبی به ندرت تلاش کرده است تا رابطه‌ای مثبت با فرهنگ‌های دیگر برقرار کند.

در‌واقع چنان که خانم المهتار می‌گوید: "ادبیات علمی تخیلی غربی بسیار همسان ساز است: جنسیت ها بسیار همگون و نژاد همه سفید است."

شاید متعجب شوید که بدانید یکی از اولین داستان‌های علمی تخیلی نه "فرانکنشتاین" شِلی یا "ماشین زمان" اچ.جی. ولز، که یکی از آثار زکریا قزوینی، پزشک و نویسنده قرن سیزدهم میلادی ساکن در بغداد بوده است.

"اوج بن انفاق" داستان موجودی فضایی را روایت می‌کند که به زمین آمده است و با مشاهده رفتارهای عجیب انسان‌ها، از پیچیدگی های این‌گونه جانوری شگفت زده شده است.

البته آثار مشابه قزوینی در این منطقه بی سابقه نبوده است.

نمونه‌های متعددی از ادبیات علمی تخیلی یا فانتزی اسلامی در جهان عرب وجود دارد. شاید بهترین نمونه آن‌ها شاهکار هزار و یک شب باشد که پر است از قالیچه های پرنده، جن های افسانه‌ای و حتی یک مورد سفر بین کهکشانی.

امپریالیسم فرهنگی

دلیل اینکه کند و کاو در این وادی ادبی جدید هیچ‌گاه بال و پر نگرفت مشخص نیست.

ولی به نظر ضیاءالدین سردار، نویسنده و محقق دانشگاهی پاکستانی، یکی از دلایل آن تغییر چشم انداز کلی منطقه بوده است.

به گفته او با پایان یافتن "عصر طلایی" تمدن اسلامی، خوشبینی و اشتیاق برای کشف ناشناخته‌های آینده نیز از بین رفت.

جهان اسلام به تأمل بر گذشته باشکوه خود و نظاره غرب، که سرعت پیشترفتش خود در حد داستان‌های علمی تخیلی بود، روی آورد.

به نظر خانم المهتار، امپریالیسم فرهنگی ناشی از این تغییر هنوز بر کشور او سایه افکنده است.

او می‌گوید: "زمانی که در دهه ۱۹۹۰ در لبنان زندگی می‌کردم، به ندرت قصه ها یا داستان‌های مناسب روحیات کودکان را به زبان عربی می‌خواندم. بیشتر آن‌ها به زبان انگلیسی یا فرانسه بودند. احساس می‌کنم که این یکی از زخم هایی است که از دوره استعمار به جا مانده است."

با این حال به نظر آقای سردار، با وجود گسست زمانی بسیار بین ادبیات علمی تخیلی اسلامی قرن سیزدهم و نویسندگان مدرن عرب مانند امل المهتار، عناصر مشخصی نیز بین آن‌ها مشترک است.

او می‌گوید: "فکر می‌کنم که یک جامعه برای داشتن ادبیات علمی تخیلی به دو چیز احتیاج دارد: یکی درکی درست از جوهره علم و دیگری آگاهی کافی درباره آینده."

جهان عرب شاید نداند که چه آینده‌ای در انتظارش است، ولی شدیدا از وجود آن آگاه است و همین موضوع است که این منطقه را با سرعتی بی سابقه به تکاپو انداخته است.

بهار عربی و پس لرزه های ادامه دارش بخشی از این تغییر است، ولی تنها گوشه کوچکی از یک روند بسیار فراگیرتر را نشان می‌دهد.

چنانچه یکی از مدعوین این کنفرانس گفت: "برای من که در مصر بزرگ شده‌ام، زندگی امروز ما یک داستان علمی تخیلی است. سی سال پیش در بسیاری از مناطق مصر حتی برق هم نداشتیم."

درون نگری

آیا این تنها برگردانی از یک سبک غربی – همبرگر با طعم زیره و زردچوبه – است؟ عجیب نیست که شرکت کنندگان در کنفرانس این طور فکر نمی‌کنند.

برای آن‌ها ادبیات علمی تخیلی عربی فرصتی است برای پاسخ دادن به تصویر مخرب "دیگریِ عرب" در جریان اصلی ادبیات علمی تخیلی و همچنین فضایی برای کندوکاو در چالش های پیچیده پیش روی خاورمیانه امروز.

آقای سردار می‌گوید: “مشکلات جامعه اسلامی معاصر – مشکل جنسیت، مشکلات اقتدارگرایی – همه این‌ها از دستمایه های جدی ادبیات علمی تخیلی عربی است. ولی از همه مهم‌تر این است که اعراب به تأمل درباره خود پرداخته اند.”

شکی در این نیست که ادبیات علمی تخیلی عرب هنوز راه درازی تا ورود به جریان اصلی در پیش روی خود دارد.

آن‌ها هنوز باید با کمبود بودجه، محدودیت‌های سیاسی و مخاطبانی که روز به روز بیشتر به سرگرمی تلویزیونی عادت می‌کنند، دست و پنجه نرم کنند.

با این حال اگر بتوان به شور و شوق شرکت کنندگان در کنفرانس "دانا سنتر" استناد کرد، به نظر می‌رسد که جایگاه ادبیات علمی تخیلی عرب، در آینده‌ای که در پی درک آن است، تثبیت شده است.