هائیتی و جام جهانی؛ بزرگترین گلزنش در ایران بازی می‌کند و ورزشگاه‌اش در اختیار باندهای مسلح است

«فراتر از ورزش» بخشی از مطالب ورزشی بی‌بی‌سی است که داستان‌های شگفت‌انگیز ورزشکاران یا رویدادهایی را روایت می‌کند که کمتر شنیده‌اید. فهرست مطلب‌های فراتر از ورزش را دنبال کنید.

برای دو روز، خشونت متوقف شد.

حضور برزیل، قهرمان وقت جام جهانی، برای یک مسابقه دوستانه در سال ۲۰۰۴ در هائیتی بحران‌زده، پورتو پرنس، پایتخت این کشور را به تعطیلی کشاند.

پی‌یر ریچارد میدی، روزنامه‌نگار هائیتیایی، به یاد می‌آورد که دوستان خارجی‌اش از او می‌پرسیدند: «مطمئنی برزیلی‌ها در هائیتی بازی می‌کنند؟ انگار برزیلی‌ها در خانه خودشان هستند.»

ظاهر ماجرا هم همین را نشان می‌داد. هزاران نفر از مردم محلی با پرچم‌های برزیل، پیراهن‌های زرد و سبز و صورت‌های رنگ‌آمیزی‌شده در خیابان‌ها صف کشیده و برای دیدن قهرمانان خود از جمله رونالدو، رونالدینیو و روبرتو کارلوس از درختان بالا رفته بودند.

پس از تنها حضور تیم ملی مردان هائیتی در جام جهانی ۱۹۷۴، هواداران این کشور سال‌ها در بزرگ‌ترین صحنه فوتبال جهان طرفدار برزیل بودند. این علاقه در دو دهه اخیر، به دلیل نقش پررنگ برزیل در ماموریت‌های حفظ صلح، کمک‌های بشردوستانه و پذیرش مهاجران هائیتیایی، حتی بیشتر شده است.

هائیتی در آن دیدار دوستانه مقابل برزیل با نتیجه ۶ بر صفر شکست خورد، اما آن مسابقه که به ابتکار سازمان ملل برگزار شد، برای این کشور کارائیبی گرفتار خشونت باندهای مسلح، معنایی فراتر از فوتبال داشت.

میدی به یاد می‌آورد که شرایط بسیار آرام شده بود و ظاهرا باندهای مسلح می‌خواستند برای مدتی کوتاه درگیری‌ها را کنار بگذارند و دو روز آتش‌بس کنند.

امسال هائیتیایی‌ها در آستانه تجربه فرصتی کم‌نظیر قرار دارند؛ فرصتی که در آن هم از تیم ملی کشورشان در جام جهانی حمایت می‌کنند و هم بار دیگر شاهد تقابل با برزیل خواهند بود.

هر دو تیم در گروه C حضور دارند؛ گروهی که اسکاتلند و مراکش هم در آن قرار گرفته‌اند.

خیابان‌ها تمیز شده‌اند و پرچم‌های هائیتی در گوشه و کنار شهر به چشم می‌خورند. در عین حال هواداران راه‌های خلاقانه‌ای برای تماشای مسابقات پیدا کرده‌اند؛ آن هم در کشوری که با کمبود برق روبه‌رو است.

بار دیگر، نگاه هائیتیایی‌ها به فوتبال فراتر از نتیجه مسابقات است؛ آنها در فوتبال به دنبال امید هستند.

هائیتی که بخش بزرگی از آن در کنترل باندهای مسلح است، با بحرانی انسانی روبه‌روست که بلایای طبیعی، از جمله زلزله مرگبار سال ۲۰۱۰ با بیش از ۱۰۰ هزار کشته هم بر شدت آن افزوده‌ است.

اوضاع امنیتی چنان وخیم است که تیم ملی این کشور پنج سال است مسابقه خانگی برگزار نکرده است.

سرمربی تیم ملی هائیتی هرگز پا به این کشور نگذاشته است، بیشتر بازیکنان تیم در خارج از هائیتی متولد شده‌اند و بسیاری از هواداران هم به دلیل محدودیت‌های سفر اعمال‌شده از سوی دولت دونالد ترامپ و هزینه‌های سنگین سفر، شانسی برای حضور در جام جهانی ندارند.

داکنز نازون، بهترین گلزن تاریخ تیم ملی هائیتی و مهاجم باشگاه استقلال تهران، می‌گوید: «بازیکنان زیادی داریم که هرگز به هائیتی نرفته‌اند. به همین دلیل، گاهی پیش از مسابقات برایشان از شرایط کشور و مسئولیتی که داریم صحبت می‌کردم.»

«وقتی این پیراهن را می‌پوشیم، قضیه فراتر از یک بازی عادی است. ما نخستین کشور مستقل سیاه‌پوستان جهان هستیم. پیشینه‌ای پرافتخار داریم و باید مسئولیت آن را بپذیریم.»

وودنسکی پی‌یر، تنها بازیکن شاغل در لیگ داخلی هائیتی، بیش از هر کس دیگری با واقعیت‌های زندگی در این کشور آشناست.

این هافبک تدافعی در محله فقیرنشین سیتی سولی بزرگ شده و برای ویولت ای‌سی یکی از بزرگ‌ترین باشگاه‌های هائیتی بازی می‌کند. ورزشگاه خانگی این باشگاه، استاد سیلویو کاتور، تا دو سال پیش میزبان مسابقات خانگی تیم ملی هائیتی بود ولی بعدا به تصرف باندهای مسلح درآمد.

ویولت یک ماه پیش از آغاز جام جهانی قهرمان لیگ شد اما برای درک زندگی روزمره در هائیتی همین کافی است که بدانیم شروع مسابقه فینال آنها به دلیل تیراندازی به تعویق افتاد.

وودنسکی که همه او را با همین نام می‌شناسند، نخستین بار به لطف ویدئوهای منتشرشده در اینترنت نظر سباستین مینیه را جلب کرد؛ چرا که سرمربی هائیتی نمی‌توانست بازی‌های او را از نزدیک ببیند.

میدی می‌گوید: «این بازیکن از یکی از خطرناک‌ترین محله‌های هائیتی است. او با غریزه بازی می‌کند، چون خیلی زود فهمید که در زندگی، تردید بهای سنگینی دارد.»

«او برای مردم هائیتی بسیار ارزشمند است، چون به ما یادآوری می‌کند که هنوز زنده‌ایم و در این کشور استعداد وجود دارد.او همیشه می‌گوید: "من فقط برای توپ نمی‌دوم؛ امیدهای مردمی را با خود به زمین می‌برم که از میان آنها آمده‌ام."»

نازون امیدوارست وودنسکی و هم‌تیمی‌هایش الهام‌بخش نسل جوان باشند و به آنها نشان دهند که برای رهایی از سختی‌ها، راهی جز خشونت و جرم هم وجود دارد.

در سال ۲۰۲۱، هائیتی پس از ترور رئیس‌جمهور ژوونل موئیز وارد دوره‌ای از آشوب شد. او هرگز جانشینی پیدا نکرد و همین خلا باعث شد باندهای مسلح نفوذ بیشتری پیدا کنند.

بر اساس گزارش سازمان عفو بین‌الملل، تنها در سال ۲۰۲۴ حدود ۵۶۰۰ نفر در هائیتی کشته شدند. جمعیت این کشور حدود ۱۱/۵ میلیون نفر برآورد شده است.

هائیتی مسابقات خانگی خود را در فاصله حدود ۸۰۰ کیلومتری و در کوراسائو برگزار می‌کند.

شانزده بازیکن تیم ملی هائیتی در خارج از این کشور متولد شده‌اند و در پنج کشور مختلف بزرگ شده‌اند. فهرست ۲۶ نفره این تیم نماینده ۲۵ باشگاه از ۱۵ کشور مختلف است.

فردی که توانسته این مجموعه پراکنده را به تیمی منسجم تبدیل کند، سباستین مینیه، سرمربی فرانسوی این تیم، است. او در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر در تیم ملی کامرون دستیار بود.

میدی درباره او می‌گوید: «او یک مربی جادویی است. وقتی بازی‌های هائیتی را تماشا می‌کنم، واقعا نمی‌فهمم چطور این کار را انجام داده است. از خودش پرسیدم و گفت: "این کار من نیست، کار بازیکنان است. راز خاصی ندارم؛ فقط به آنها می‌گویم با تمام وجودشان بازی کنند."»

این دقیقا همان کاری است که داکنز نازون انجام می‌دهد. او که در فرانسه و از پدر و مادری هائیتیایی متولد شده، به لطف عشق و وفاداری‌اش به هائیتی به یک قهرمان ملی تبدیل شده است؛ چیزی فراتر از ۴۴ گلی که در ۸۰ بازی ملی زده است.

میدی درباره نازون می‌گوید: «ما او را "شوشوی" هائیتی صدا می‌زنیم؛ لقبی محبت‌آمیز در زبان فرانسوی. برای مردم هائیتی، نازون نماد عشق به کشور است؛ کسی که گاهی حتی از بسیاری از هائیتیایی‌های متولد این کشور، دلبستگی بیشتری به هائیتی نشان می‌دهد.»

یکی از هم‌تیمی‌های او، هانس دلکروآ، مدافع سابق برنلی در هائیتی متولد شده، اما در دو سالگی توسط خانواده‌ای بلژیکی به فرزندخواندگی پذیرفته شد. او هرگز به هائیتی بازنگشته و تنها در سال‌های اخیر توانسته با مادر و خواهرانش ارتباط برقرار کند.

دلکروآ می‌گوید: «هرگز آنها را از نزدیک ندیده‌ام، اما گاهی تلفنی با هم صحبت می‌کنیم. در ابتدا حس عجیبی داشت، چون هیچ پیوند یا ارتباطی میان ما نبود. فقط می‌خواستم بدانم حال مادرم خوب است یا نه، همه در امنیت هستند یا نه و اگر کمکی از دستم برمی‌آید، انجام دهم.»

شاید همین ارتباط دوباره با خانواده بیولوژیکی‌اش باعث شد در سال ۲۰۲۵ تصمیم بگیرد برای تیم ملی هائیتی بازی کند.

او که اکنون ۲۷ سال دارد و در سال ۲۰۲۰ یک بار برای تیم ملی بلژیک بازی کرده بود، می‌گوید: «بالاخره به جایی می‌رسید که باید تصمیم بگیرید می‌خواهید نماینده کدام کشور باشید. انتخاب من هائیتی بود.»

برخی معتقدند دلکروآ فقط به این دلیل هائیتی را انتخاب کرده که در آستانه صعود به جام جهانی قرار داشت ولی او می‌گوید این تصمیم برایش سفری در مسیر شناخت خود بوده است: «همیشه ته دلم می‌دانستم که روزی برای هائیتی بازی خواهم کرد. وقتی برای نخستین بار کنار بقیه بازیکنان تیم قرار گرفتم، حس کردم به خانواده خودم پیوسته‌ام.»

«وقتی در تیم ملی هائیتی هستم، خیلی بیشتر درباره فرهنگ و زبان آن یاد می‌گیرم. زبان کریول را بلد نیستم و می‌خواهم بیشتر یاد بگیرم.»

صعود هائیتی به جام جهانی در بازی‌های انتخابی پارسال با روزی همزمان شد که برای مردم این کشور معنای تاریخی ویژه‌ای دارد. هجدهم نوامبر، سالروز قیام بردگان علیه سلطه استعماری فرانسه و پیروزی سرنوشت‌ساز آنها در «نبرد ورتیه» در سال ۱۸۰۳ است.

بازیکنان تیم ملی قصد داشتند با پیراهنی که تصویر نبرد تاریخی ورتیه را داشت در جام جهانی حاضر شوند، اما تنها چند روز پیش از آغاز مسابقات ناچار به تغییر طرح آن شدند؛ چرا که فیفا، بر اساس قوانین خود درباره ممنوعیت استفاده از پیام‌ها و نمادهای سیاسی، مذهبی یا شخصی روی لباس تیم‌ها، با این طراحی موافقت نکرد.

تغییر طرح پیراهن تنها چالشی نبود که هائیتیایی‌ها با آن روبه‌رو شدند. هواداران در داخل کشور حتی برای تماشای مسابقات هم ناچار به ابتکار و چاره‌اندیشی شده‌اند.

میدی گفته است که در جام‌های جهانی گذشته، جوانان پول‌هایشان را روی هم می‌گذاشتند تا یک موتور برق کوچک بخرند یا اجاره کنند و فضاهایی برای تماشای گروهی مسابقات برپا کنند. خانواده‌هایی که به سامانه‌های برق مستقل دسترسی داشتند هم درهای خانه‌هایشان را به روی دوستان و همسایه‌ها باز می‌کردند تا با هم فوتبال را تماشا کنند.

او می‌گوید: «اما امسال شور و هیجان مردم به سطح دیگری رسیده است. در محله‌های مختلف، سازمان‌ها و گروه‌های محلی بسته‌هایی شامل تلویزیون و سامانه‌های برق خورشیدی در اختیار ساکنان قرار می‌دهند تا بتوانند مسابقات جام جهانی را دنبال کنند.»

با وجود این که هائیتی از زمان شکست یک بر صفر برابر کانادا در سال ۲۰۲۱ دیگر در خانه بازی نکرده است، هر جا به میدان رفته از حمایت هوادارانش برخوردار بوده؛ حمایتی که از جامعه نزدیک به دو میلیونی مهاجران هائیتی سرچشمه می‌گیرد.

کمی قبل از شروع جام جهانی در دیدار تدارکاتی برابر پرو در میامی، حضور پرشمار هائیتیایی‌های جنوب فلوریدا ورزشگاه را پر کرد. همین حمایت در بوستون هم ادامه یافت؛ شهری که یکی از بزرگ‌ترین جوامع هائیتیایی آمریکا را در خود جای داده و میزبان اولین بازی هائیتی در جام جهانی بود؛ دیداری که با شکست یک بر صفر برابر اسکاتلند به پایان رسید.

دومین مسابقه هائیتی مقابل برزیل خواهد بود.

در گذشته شاید تعداد بیشتری از مردم هائیتی از برزیل حمایت می‌کردند اما نازون معتقد است اکنون زمان آن رسیده که همه پشت تیم ملی خودشان بایستند: «واقعا عجیب است که قبلا در کشور خودتان، افراد بیشتری از کشور دیگری حمایت می‌کردند.» «آنها چیزی نداشتند که به آن افتخار کنند و بگویند این تیم ملی ماست. اما حالا تیمی دارند که در جام جهانی بازی می‌کند، پس باید به آن افتخار کنند. می‌توانند برزیل را دوست داشته باشند، می‌توانند طرفدار تیم‌های دیگر باشند، اما فقط باید از ما حمایت کنند.»

همراه این حمایت، امیدی هم وجود دارد؛ امید به اینکه فوتبال بار دیگر بتواند خشونت جاری در کشور را متوقف کند.

میدی می‌گوید: «همه رهبران باندهای مسلح عاشق فوتبال هستند. بعد از صعود به جام جهانی، ویدئوهایی دیدم که در آنها رهبران باندها مثل بقیه مردم در خیابان‌ها جشن گرفته بودند.»

داکنز نازون هم صحنه‌های مشابهی را از سال ۲۰۱۹ به یاد می‌آورد؛ زمانی که هائیتی به نیمه‌نهایی جام طلایی کونکاکاف رسید: «چند ویدئو به ما نشان دادند. واقعا باورنکردنی بود. در تمام عمرم چنین چیزی ندیده بودم. مردم زیادی بیرون بودند؛ اعضای باندها و شهروندان عادی کنار هم از آن لحظه لذت می‌بردند.»

نازون باور دارد که در جریان جام جهانی هم چنین صحنه‌هایی تکرار خواهد شد: «امیدواریم این همدلی و شور و شوق فقط به یکی دو مسابقه محدود نشود و برای همیشه ادامه پیدا کند.»