آثار باستانی هزاران ساله بلخ در معرض نابودی در انبار نمناک

به اتاق معمولی اما نمناکی برده شدم که انبار مجسمه‌ها، ظروف، ابزار فلزی و سنگی و کتاب‌های کهن بود. صالح محمد خلیق، رئیس اطلاعات و فرهنگ ولایت بلخ در شمال افغانستان که این انبار را به من نشان داد گفت در آنجا کتاب‌هایی با "قدمت سه هزار سال" و متعلق به "دوره‌های بودایی، یونان و باختری و هخامنشیان" نیز نگهداری می‌شود.

آقای خلیق می‌گوید ۳۵۰ اثر تاریخی در این انبار نگه‌داری می‌شوند که برای چنین آثاری مناسب نیست و باعث تخریب تدریجی آنها شده است. یکی از این آثار انجیلی است که به گفته آقای خلیق ممکن است قدمت آن به حدود دو هزار سال برسد. این انجیل نیز در معرض نابودی قراردارد.

برخی از این قطعات، آثار ظریف و نیز سنگ‌های تزئینی و دارای نقش و نگاری‌اند که به گفته آقای خلیق از بقایای قصرها و اماکن باستانی کشف شده در ولسوالی‌های "کشنده"، "دولت‌آباد" و "بلخ" در ولایت بلخ به دست آمده‌اند.

رئیس‌ اطلاعات و فرهنگ بلخ می‌گوید: " آثاری که باید در موزیم (موزه) نگهداری شود، متاسفانه به‌دلیل نبود موزیم ما این آثار را در گدام (انبار) نگهداری می‌کنیم که غیر معیاری است. اما امکانات دیگری نداریم، امیدوار هستیم دولت در زمینه ایجاد یک موزیم در بلخ جدی باشد، چندین سال است این تقاضا را داریم امید در سال روان عملی شود."

در بلخ موزیم/موزه‌ای برای حفاظت شایسته این گنجینه‌های باستانی وجود ندارد و همین مسئله نگرانی مسئولان محلی را برانگیخته است.

در این اتاق مجسمه‌های رنگارنگ، ظروف و اشیای مختلف دیگری در بین کارتن‌ها و در کف اتاق انبار شده اما آنچه بیشتر توجه برانگیز است جعبه‌ا‌ی برنزی نسبتا بزرگ و کهنه‌ با دسته‌ا‌ی صلیبی است.

چگونه انجیل سر از بلخ درآورد؟

صالح محمد خلیق گفت ماموران استخباراتی افغان در بلخ پنج سال پیش یک جعبه برنزی حاوی انجیل قدیمی را که "قاچاقچیان آثار باستانی سعی داشتند به بیرون از مرزهای افغانستان قاچاق کنند" ضبط کردند و بعد به ریاست اطلاعات و فرهنگ تحویل دادند.

او گفت این نسخه از نخستین نسخه‌های این کتاب مذهبی است و اوراق آن گمان می‌رود از پوست آهو ساخته شده باشد.

تردید درباره انجیل تاریخی

جدا از نگرانی‌ها درباره شیوه نگهداری و حفاظت آثار تاریخی در بلخ، تردیدهایی در مورد اصالت انجیل تاریخی وجود دارد.

سید رضا حسینی، باستانشناس و دانشجوی مقطع دکترا در رشته تاریخ در دانشگاه لایدن هلند در مورد انجیل جعبه برنزی بلخ می‌گوید:

"از نظر ظاهری کتابی که در بلخ نگهداری می‌شود هیچ شباهتی در شکل، تصاویر و یا هم خط با متون قدیمی یهودی و یا مسیحی شرقی ندارد. اگر به متون قدیمی که از مناطق مختلف باختر قدیم (بعدا بلخ اسلامی) نگاهی کنیم جعلی بودن این کتاب به خوبی آشکار می‌شود."

او اضافه می‌کند: "برای مثال: قدیمی ترین متون در باختر مربوط به دوره آخر هخامنشی است از قرن ۴ پیش از میلاد دقیقا چند سال قبل از آمدن اسکندر مقدونی. این مدارک که شامل نامه‌های رسمی و فهرست نام اشیاء است به زبان آرامی نگاشته شده‌اند."

آقای حسینی می‌گوید بلخ قبل از اسلام دارای اسقف و کلیسا بوده و با جامعه مسیحی شرقی در مرو در ارتباط بوده است: "بر اساس اسناد موجود از مرو، سمرقند و دیگر مناطق، ممکن است تصور کنیم که زبانی که برای متون دینی مسیحی شرقی رایج بوده زبان و خط سریانی است. البته تفاسیر و ترجمه به زبان سغدی هم می‌شده است که شواهد زیادی برای آن موجود است. اما تاکنون متن مسیحی شرقی از بلخ به زبان سغدی یا باختری پیدا نشده است."

محمد داوود اکرامی، استاد تاریخ در دانشگاه بلخ می‌گوید اصالت و حتی قدمت این اثر باید توسط باستان‌شناسان و شیوه‌های آزمایش از جمله شیوه رادیو کربن تعیین شود.

آقای اکرامی اما می‌گوید نمی‌تواند باور کند که قدمت این نسخه انجیل به دو هزار برسد اما به باور او این نسخه انجیل ممکن است چند صد سال پس از ظهور مسیحیت به افغانستان رسیده باشد و قدمت آن شاید به حداکثر حدود ۱۵۰۰ سال قبل برسد.

جدا از این انجیل که درباره اصالت آن تردید وجود دارد، آثار تاریخی دیگر که هیچ شکی درباره ارزش آنها وجود ندارد نیز در آستانه تخریب شدن قرار دارند.

یکی از آن‌ها مجسمه‌ ترکیبی بودا با گاو خوابیده است که از قدیمی‌ترین آثار باستانی‌ است که در یک اتاق ویرانه و نمناک نگهداری می‌شود.

این مجسمه‌ها درنتیجه کاوش باستان‌شناسان فرانسوی و افغان از تپه زرگران و چهلستون ولسوالی بلخ پس از سال ۱۳۸۰ به دست آمده که گفته می‌شود قدمت آن به دو هزار سال پیش برمی‌گردد.

حدود ۱۲۰ ساحه باستانی و بنای تاریخی، از عصر سنگ گرفته تا دوره اسلامی در بلخ وجود دارد که بسیاری از آنها نیز در وضعیت نامناسبی قرار دارند و به درستی از آن نگهداری و محافظت نمی‌شود.

رئیس اطلاعات و فرهنگ بلخ می‌گوید شماری از این بناها در مناطق ناامن، در معرض دستبرد و کاوش های خودسرانه قرار دارد.

.