دیپلماسی انرژی؛ آیا تبلیغات دولتی درباره دستاوردهای ابراهیم رئیسی حقیقت دارد؟

با توجه به نزدیک‌تر شدن شروع سومین سال فعالیت دولت سیزدهم، اخبار متعددی در رسانه‌های اصولگرا و رسانه‌های دولتی در مورد عملکرد موفق دولت ابراهیم رئیسی در بخش اقتصاد، و بویژه در دور زدن تحریم‌ها و افزایش فروش نفت ایران، منتشر می‌شود و از اقدامات دولت رئیسی در افزایش روابط ایران در بخش انرژی با کشورهایی مثل روسیه، ترکمنستان و ونزوئلا به عنوان دیپلماسی موفق انرژی یاد می‌شود.

این اخبار در حالی منتشر می شوند که روز شنبه خبرگزاری فارس به نقل از رویترز از آزادسازی پول‌های بلوکه‌شده ایران در سریلانکا از طریق فروش چای این کشور به ایران خبر داد.

سریلانکا پول نفت وارداتی از ایران را به‌خاطر تحریم‌ها پرداخت نکرده بود.

آقای رئیسی در زمان مناظره‌های ریاست جمهوری و پس از انتخابات در ظاهر به هدف بهتر شدن شرایط زندگی مردم برنامه‌های مختلف در همه بخش‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی اعلام کرده بود که پس از گذشت دو سال از عمر دولت سیزدهم بسیاری از این وعده‌ها عملیاتی نشده‌اند.

یکی از این وعده‌ها، که بی‌ارتباط با بخش نفت و گاز ایران نیست، توجه ویژه دولت به دیپلماسی اقتصادی در کنار دیپلماسی سیاسی و استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی منطقه‌ای بود.

دیپلماسی انرژی در دولت رئیسی

دیپلماسی انرژی، استفاده از ابزار دیپلماتیک برای حفظ جایگاه بین‌المللی و تأمین امنیت انرژی کشور است. این استراتژی در برخورد با مسائل مربوط به عرضه، تقاضا و تبدیل انرژی، با استفاده از دانش سیاسی و قوانین خاص خود، به صورت هدفمند و بلندمدت عمل می‌کند و ایجاد یک چارچوب دیپلماتیک قوی و کارآمد برای هر کشور، به موفقیت در حوزه انرژی در سطح جهانی کمک می‌کند.

در سال‌های اخیر نقش روسیه در بخش انرژی ایران افزایش یافته است. در ماههای گذشته ایران به علت کمبود بنزین مجبور به واردات بنزین و گازوییل از روسیه شده بود. در تیرماه پارسال گازپروم روسیه و شرکت ملی نفت ایران تفاهم‌نامه ۴۰ میلیارد دلاری امضا کردند.

در آن زمان هدف از این موافقت‌نامه حل بخش زیادی از مشکلات صنعت نفت و گاز ایران اعلام شد. قرار بود با اجرایی شدن این تفاهم‌نامه هم مشکل افت فشار در میدان پارس جنوبی حل شود؛ هم ظرفیت تولید نفت و گاز ایران افزایش یابد. هر چند با گذشت یک سال از امضای این تفاهم‌نامه خبری از اجرایی شدن آن نیست.

حتی قرار بود با سواپ گاز روسیه از راه ایران به کشورهای همسایه، ایران هم به مرکز تجارت گاز طبیعی در منطقه تبدیل شود و هم بتواند بخشی از گاز وارداتی از روسیه را در داخل به مصرف برساند تا بخشی از مشکل کمبود گاز طبیعی در ایران حل شود.

سواپ گاز ترکمنستان از طریق ایران به آذربایجان یکی از گزینه‌های وزارت نفت برای جبران بخشی از کمبود گاز طبیعی در ایران بود، هر چند بارها ادعا شد که قرارداد سواپ گاز با ترکمنستان نمونه‌ای از دیپلماسی موفق انرژی دولت رئیسی است.

در شهریور پارسال، حسین حسین‌زاده، عضو هیئت رئیسه کمیسیون انرژی مجلس ایران، درباره توافق سه‌جانبه سوآپ گازی ایران، ترکمنستان و آذربایجان اظهار داشت که این توافق منجر به شکست تحریم‌ها می‌شود و به توسعه روابط اقتصادی و سیاسی در منطقه کمک می‌کند. به گفته او این قرارداد تأمین امنیت شبکه گاز شمال شرق ایران، توسعه منطقه‌ای و تبدیل ایران به قطب انرژی منطقه را تقویت خواهد کرد.

ایران و ونزوئلا تحت تحریم‌های مختلف غرب قرار گرفته‌اند و دو طرف در دو دهه گذشته سعی کرده‌اند تا با توسعه همه جابنه روابط، به‌ویژه در بخش انرژی، بخشی از آثار تحریم در صنعت انرژی‌شان را از بین ببرند.

در سفر رسمی اخیر ابراهیم رئیسی به ونزوئلا، وی با تاکید بر راهبردی بودن روابط دو کشور، اهمیت تسریع در اجرای توافق‌ها و ارتقای روابط دوجانبه را بیان کرد.

وی به توانمندی‌های فناورانه و صنعتی ایران اشاره کرده و آمادگی برای تبادل دانش و تجربیات با ونزوئلا را بیان کرد. همچنین، هدف‌گذاری برای افزایش حجم تبادلات تا ۱۰ میلیارد دلار و تقویت همکاری در حوزه‌های صنعتی، معدنی، انرژی و مسائل پولی و بانکی به عنوان عناصر مهم در تعمیق روابط دوجانبه مطرح شد.

به گزارش رویترز سریلانکا قرار است از ماه آینده مبادله چای به جای بدهی نفت به ایران را آغاز کند. این توافق برای واردات نفت در سال ۲۰۱۲ به این کشور امضا شده بود، اما به دلیل کمبود دلار در سریلانکا و بحران مالی بی‌سابقه آن، در سال گذشته به تعویق افتاد.

با این حال، اکنون پس از مذاکرات و توافقات مجدد، این مبادله میان دو کشور طی ماه‌های آینده آغاز خواهد شد. یعنی به عبارت ساده‌تر در یک اقدام دیگر در زمینه دستاوردهای نفتی دولت، تصمیم گرفته شده است که سریلانکا به جای پرداخت بدهی خود به شرکت ملی نفت، از طریق یک واسطه، به ایران چای تحویل دهد.

درآمدهای فروش نفت

در ماههای گذشته دولتمردان ابراهیم رئیسی بویژه شخص وی و جواد اوجی وزیر نفت از افزایش ظرفیت تولید و صادرات نفت ایران خبر دادند.

بنا بر ادعای مقامات مربوطه تولید نفت ایران در دوره فعالیت دولت یازدهم به میزان بیش از ۳ میلیون بشکه در طول ۲۰ ماه افزایش یافته است، و ظرفیت تولید گاز خام نیز به بیش از یک میلیارد مترمکعب در روز رسیده است.

صادرات نفت نیز در این دوره دو برابر شده است، به طوری که در سال گذشته ۱۹۰ میلیون بشکه نفت بیشتر از سال ۱۳۹۹ و ۸۳ میلیون بشکه بیشتر از سال ۱۴۰۰ صادر شده است. امکان ثبت رکوردی جدید در صادرات نفت در سال جاری نیز پیش‌بینی می‌شود.

همچنین، درآمدهای حاصل از فروش نفت و گاز و فرآورده‌های نفتی نیز در سال گذشته در مقایسه با سال قبل آن ۴۰ درصد افزایش داشته است.

باز هم ادعا می شود که دولت سیزدهم تلاش‌هایی برای افزایش تولید نفت و گاز و احداث مجتمع‌های پتروپالایشی را به‌منظور تأمین امنیت انرژی کشور، جلوگیری از خام فروشی و ایجاد ارزش افزوده انجام داده است.

تولید نفت در دوره فعالیت دولت یازدهم به بیش از ۳ میلیون بشکه در روز افزایش یافته و تولید گاز خام نیز بیش از یک میلیارد مترمکعب است.

با نگاهی به کارنامه دو ساله ابراهیم رئیسی در بخش انرژی بوضوح می توان دید که نه تنها دامنه بحران انرژی از بخش گاز طبیعی به برق و بنزین رسیده است بلکه دولت سیزدهم نتوانسته از ظرفیت بالای دیپلماسی انرژی ایران برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی و همچنین در جهت تامین منافع ملی بهره گیرد.

باید گفت که ظرفیت صادرات نفت ایران بخاطر چراغ سبز دولت بایدن و تفاهم نامه ضمنی ایران و غرب افزایش داشته است اما سوال اساسی این است که چرا تاثیر افزایش ظرفیت صادرات نفت ایران در اقتصاد ایران محسوس نیست. دولت رئیسی باید در دو سال پیشرو دیپلماسی انرژی و سیاست خارجی خود را بازبینی کند تا ایران بتواند ضمن حل مشکلات متعدد در بخش انرژی به‌تدریج به جایگاه خودش در بازار جهانی انرژی بازگردد.