زبان رمز علی خامنه‌ای

فهم قواعد رفتاری حکومت ایران در دوران علی خامنه‌ای، بدون داشتن تصویری دقیق از «گفتمان» او و تغییراتش در طول زمان، غیرممکن است. مستند «زبان رمز علی خامنه‌ای»، با تحلیل حدود ۵ و نیم میلیون کلمه از اظهارات دومین رهبر جمهوری اسلامی، سعی در ارائه چنین تصویری دارد (برای مشاهده مستند روی لینک بالا کلیک کنید).

این تصویر گسترده، لایه‌هایی پنهان از ذهنیت حکومتی او را آشکار می‌کند که در مطالعات موردی اظهاراتش، قابل تشخیص نیستند.

برای تحلیل گفتمان علی خامنه‌ای، ابتدا ۱۵۰ کلیدواژه‌ مهم و پرتکرار در متن‌های او در دوره‌ای ۳۲ ساله، انتخاب شده‌اند. سپس، افزایش یا کاهش به کار گیری هر کدام از این واژه‌ها در طول زمان، محاسبه شده است. در مستند حاضر، نتایج چنین محاسبه‌ای را، تا جایی که ظرفیت یک برنامه تقریبا یک ساعته اجازه می‌داده، به نمایش گذاشته‌ایم.

برای نمایش این تغییرات، البته امکان داشت که جایگاه کلیدواژه‌ها در تک تک ۳۲ سال را، با هم مقایسه کنیم. ولی این محاسبه ۳۲ مرحله‌ای، گسترده‌تر از آن بود که در یک برنامه، قابل ارائه باشد. به همین علت، به عنوان مبنای مقایسه، نه بازه‌های زمانی یک ساله، که مقاطع هشت‌ساله ریاست جمهوری را انتخاب کرده‌ایم. مشخصا، مقاطع چهار رئیس‌جمهورِ دو دوره‌ای زمان علی خامنه‌ای؛ یعنی اکبر هاشمی رفسنجانی، محمد خاتمی، محمود احمدی نژاد و حسن روحانی.

با توجه به تمام نشدن دوره‌های ابراهیم رئیسی و مسعود پزشکیان، اظهارات دومین رهبر جمهوری اسلامی در زمان این دو رئیس جمهور، در محاسبه وارد نشده‌اند؛ چون مقایسه دو مقطع ۳۳ ماهه و ۱۹ ماهه این دو، با مقاطع هشت ساله روسای جمهور قبلی، احتمالا به نتایج گمراه‌کننده می‌انجامد.

۱۵۰ کلیدواژه‌ای که تحولات آنها در طول ۳۲ سال بررسی شده، از میان مهم‌ترین کلمات «معنی‌دار» متن‌های علی خامنه‌ای انتخاب شده‌اند. در این بررسی، از حروف، افعال، ضمیرها، قیدها یا اغلب صفت‌ها -مثلا «را»، «است»، «من»، «خیلی»، «بد» و امثال آنها- صرف‌نظر شده است. همچنین، طیفی از کلمات دیگر که در محاوره کاربرد عام دارند و استفاده از آنها لزوما معنی سیاسی مشخصی را بازتاب نمی‌دهد -از قبیل «کمک»، «افراد»، «حرف»، «حرکت» و غیره- کنار گذاشته شده اند.

در عین حال، مقایسه جایگاه کلیدواژه‌های منتخب، بر مبنای «رتبه» کلمات در دوره‌های هشت‌ساله صورت گرفته و نه بر اساس «تعداد» دفعات تکرار.

دلیل تکیه بر رتبه کلمات به جای دفعات تکرارشان، این بوده که تعداد کلمات در دسترس در دوره‌های چهارگانه، متفاوت است. مثلا تعداد کلمات در دسترس از رهبر جمهوری اسلامی، در مقطع اکبر هاشمی رفسنجانی حدود ۱.۶ میلیون و در مقطع حسن روحانی حدود ۱.۲ میلیون است. در نتیجه، فرضا اگر دفعات استفاده از کلمه‌ای در هر دو دوره ۱۰۰۰ مورد باشد، به معنی «وزن» یکسان آن در دوره‌های هاشمی رفسنجانی و روحانی نیست: چون سهم کلمه در مقیاس مجموعه کلمات دو مقطع، متفاوت است.

مهم است یادآوری شود که ۱۵۰ واژه تحلیل‌شده برای تهیه مستند، عمدتا کلمات واحد هستند. با این حال برخی کلمات ترکیبی نیز -از قبیل «جمهوری اسلامی» یا «نظام سلطه»- به علت اهمیت خاص‌شان در گفتمان علی خامنه‌ای، در بررسی لحاظ شده اند.

ببینید:

فرایند تفکیک نتایج

مبنای اصلی دسترسی به اظهارات رهبر، بخش‌های «بیانات» و «پیام‌ها» در «سایت آیت‌الله خامنه‌ای» یا Khamenei.ir بوده است. در مواردی که به متن کامل سخنان او دسترسی نبوده، از متن خلاصه آنها از بخش «اخبار» سایت استفاده شده است.

هنگام رجوع به بخش «اخبار»، به این نکته توجه شده که تمام واژه‌های مندرج در متن خبرها، کلمات رهبر جمهوری اسلامی نیستند. به عنوان نمونه، برای تنظیم خبر به‌کرات از عباراتی مانند «رهبر انقلاب گفتند» استفاده شده، که کلمات «رهبر» و «انقلاب» متعلق به نویسنده خبر هستند و نه علی خامنه‌ای. در نتیجه، مثلا در این مورد خاص، تمام «رهبر»ها و «انقلاب»های اضافی، از نتایج نهایی شمارش کلیدواژه‌ها حذف شده اند.

شمارش کلیدواژه‌ها، همچنین با جدا کردن کلماتی توام بوده که شکل یکسان و معنی متفاوت دارند. مثلا کلمه «حسن»، در مفهوم امام دوم شیعیان، از جمله کلیدواژه‌های تحلیل شده در مستند است. ولی قبل از بررسی تحلیلی، کاربردهای کلمه «حُسن» -به معنی خوبی- یا دفعات اشاره به «حسن»‌های دیگر -فرضا حسن روحانی- مستثنی شده اند.

به طور کلی در این مستند، به تفکیک کلماتی که در پس‌زمینه‌های مختلف معانی متفاوت دارند، توجه ویژه‌ای شده است. مثلا برای شمارش اشارات علی خامنه‌ای به رهبر قبلی تحت عنوان «امام»، کاربردهای این کلمه در خصوص امامان شیعه کنار گذاشته شده‌اند. به همین ترتیب، برای شمارش دفعات اشاره به «غرب» -در مفهوم آمریکا و کشورهای اروپایی- عباراتی مانند «غرب آسیا» -معادل «خاورمیانه» در ادبیات علی خامنه‌ای- حذف شده‌اند.

در مستند حاضر، به تاثیرات مفهومی چسبیدن کلمات به حروف -از قبیل «ی»- نیز دقت شده است. به عنوان نمونه، کلمه «نظامی»، بسته به نوع «ی» چسبیده به «نظام»، در دو معنی متفاوت به کار می رود که یکی به نیروهای نظامی ارتباط دارد و دیگری، «نظام» (حکومت) به علاوه «ی»، به معنی «یک نظام» (یک حکومت) است. طبیعتا در شمارش دفعات تکرار «نظامی» در معنی اول، موارد اشاره به این کلمه در معنی دوم کنار گذاشته شده‌اند.

نهایتا، لازم به ذکر است که تعیین پرکاربرد ترین کلیدواژه های علی خامنه‌ای در هر مقطع، به کمک نرم‌افزارهایی تخصصی صورت گرفته که با دریافت متن‌های عظیم، کلمات آنها را، به ترتیب دفعات تکرار، شمارش و رتبه‌بندی می‌کنند. هرچند فهرست‌های حاصل، بعدا به تفصیل و به طور جداگانه بررسی شده‌اند تا نتایج نامربوط، شناسایی و حذف شوند.

در فرایند تشخیص نتایج نامربوط، البته در هیچ سطحی از هوش مصنوعی استفاده نشده است. چون علی‌رغم توسعه خیره‌کننده ابزارهای هوش مصنوعی، هنوز در خصوص دقت این ابزارها برای تحلیل دقیق متن‌های چند میلیون کلمه‌ای به زبان فارسی، تردید وجود دارد.