نقش ایران در جابه‌جایی عالی‌ترین مقام نخجوان در جمهوری آذربایجان چیست؟

بخش مانیتورینگ، بی‌بی‌سی

استعفای رییس مجلس عالی جمهوری خودمختار نخجوان در ۲۱ دسامبر، پایانی بود بر حکومت طولانی واصف طالبوف «خان نخجوان». 

بر اساس قانون اساسی، و طبق قراردادهای بین‌المللی مسکو و قارص در سال ۱۹۲۱، نخجوان به عنوان یک جمهوری خودمختار در حاکمیت جمهوری آذربایجان به رسمیت شناخته می‌شود. رئیس شورا یا مجلس عالی نخجوان، رهبر مطلق منطقه است که اختیار قانونگذاری دارد و وزرای کابینه دولت و رئیس دیوان عالی را منصوب می‌کند. 

جمهوری خودمختار نخجوان در نقشه جغرافیا به جمهوری آذربایجان وصل نیست.

جمهوری خودمختار نخجوان در جنوب قفقاز و شمال رود ارس واقع شده و از شمال و شرق همسایه ارمنستان، از جنوب با ایران و از غرب مرز نسبتا محدودی با ترکیه دارد.

قانون اساسی جمهوری آذربایجان تاکید می‌کند که نخجوان یک منطقه خودمختار در داخل جمهوری آذربایجان و بخشی جداناپذیر از آن است. این قانون هیچ اشاره‌ای به قرارداد قارص نمی‌کند و می‌گوید وضعیت نخجوان در قانون اساسی آذربایجان تعریف شده است. 

بسیاری نخجوان را «کره شمالی» جمهوری آذربایجان توصیف می‌کنند؛ جایی که گاهی مقررات محلی غیرمنطقی و مهمل است؛ جایی که رژیم طالبوف بر مردم کنترل کامل پیدا کرده؛ بازرگانان، روزنامه‌نگاران و فعالان مدنی مورد آزار و اذیت قرار گرفته‌اند و فعالان حقوق بشر و چهره‌های مخالف حکومت اجازه سفر به آنجا نداشته‌اند.

هزاران نفر از مردم نخجوان به دلیل تسلط قشری خاص بر تجارت، میزان بیکاری و فساد و فقر در منطقه، و در جستجوی زندگی بهتر، به باکو، ترکیه یا مناطق دیگر رفتند.

کارشناسان در جمهوری آذربایجان محتاطانه از استعفای طالبوف استقبال کرده‌اند در حالی که بسیاری از ساکنان نخجوان هم معتقدند زندگی‌شان بهتر خواهد شد.

گفته می‌شود سه عامل زیر باعث کنار رفتن رهبر نخجوان بوده است: 

«اصلاحات دولتی»

انحلال سرویس امنیتی نخجوان در اول نوامبر امسال از تغییرات عمده‌ای خبر می‌داد که قرار بود در هفته‌های بعد در منطقه خودمختار انجام شد. 

اواخر ماه نوامبر چند مقام عالی‌رتبه به اتهام فساد و اختلاس اموال دولتی بازداشت شدند و ۲۸ نوامبر کمیسیون بازرگانی دولتی هم منحل شد. خبرهای تاییدنشده‌ای هم از انحلال وزارت کشور نخجوان پخش شده است. 

الهام علی‌اف، رییس‌جمهوری آذربایجان ۲۲ دسامبر، فواد نجفلی را به عنوان نماینده تمام اختیار خود در منطقه منصوب کرد. علی‌اف به نجفلی دستور داد در حالی که «در تماس نزدیک» با مقام‌های باکو است، با فساد و رشوه‌خواری در جمهوری خودمختار نخجوان مبارزه کند. 

مسئولیت‌های نجفلی شامل هماهنگی و نظارت بر کار مقام‌های اجرایی محلی، اطمینان از همکاری مقام‌های محلی با سایر سازمان‌های دولتی و گزارش منظم به رئیس‌جمهور آذربایجان درباره وضعیت عمومی، اجتماعی و اقتصادی منطقه است. تمام کارمندان دفتر نمایندگی رییس‌جمهوری آذربایجان در نخجوان از کارکنان ریاست‌جمهوری آذربایجان هستند. 

پیش از این علی‌اف رییس‌جمهور آذربایجان نمایندگان ویژه خود را در سرزمین‌های بازپس‌گرفته در جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ منصوب کرده بود که هدفشان هماهنگی سازمان‌های دولتی با سایر نهادهای دخیل در بازسازی آن مناطق بوده است. شبکه دولتی آذ‌تی‌وی آذربایجان گزارش داده که این شیوه حکومتی در نخجوان هم اعمال شده که بخشی از اصلاحات «موفق» الهام علی‌اف در نظام مدیریتی با هدف مبارزه با فساد و تضمین شفافیت است. 

در همین حال سیاستمداران منتقد به این نکته اشاره کرده‌اند که فواد نجفلی یکی از کارکنان سابق هلدینگ پاشا تحت مدیریت عارف پاشایوف، پدر همسر علی‌اف بوده است. منتقدان می‌‌گویند که «حکومت فامیلی» علی‌اف‌ها به‌سرعت جایگزین قبایل محلی می‌شود. 

ناطق جعفرلی دبیر اجرایی حزب اپوزیسیون آلترناتیو جمهوریخواه آذربایجان می‌گوید که برای تضمین هر نوع تغییرات دموکراتیک اصلاح قانون اساسی باید به شکلی باشد که تفکیک قوای قانونگذاری، اجرایی و قضایی را فراهم کند. 

خودمختاری نخجوان لغو می‌شود؟

در رسانه‌ها گمانه‌هایی درباره لغو احتمالی وضعیت خودمختار نخجوان مطرح شده است. مفسران می‌گویند در میان چیزهای دیگر، این حرکت می‌تواند به روسیه و ارمنستان نشان دهد که به منطقه جداشده قره‌باغ ارمنی‌نشین آذربایجان هیچ خودمختاری‌ اعطا نخواهد شد. 

اما نمایندگان مجلس در جمهوری آذربایجان هر گونه برنامه برای لغو خودمختاری نخجوان را رد کرده‌اند. 

شبکه تلویزیونی دولتی آذربایجان گفت: «ادعاها درباره [احتمال] لغو وضعیت خودمختاری نخجوان بسیار دور از حقیقت است.»

به هر حال مقام‌های جمهوری آذربایجان تا آنجا پیش می‌روند که تمام وزارتخانه‌ها و سایر سازمان‌های دولتی نخجوان را بدون تغییر وضعیت رسمی به طور مستقیم به باکو ملحق کنند. 

عامل ایران

جابه‌جای رهبر نخجوان همزمان است با تیرگی اخیر روابط جمهوری آذربایجان و ایران. 

یکی از دلایل تیرگی روابط راهروی ارتباطی ریلی میان سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان و منطقه نخجوان با ترکیه از طریق جنوب ارمنستان است که ایران به شدت مخالف آن است. این مسیر حمل و نقلی بخشی از توافقنامه آتش‌بس ۲۰۲۰ میان باکو و ایروان با پادرمیانی مسکو است. 

جمهوری آذربایجان انتظار دارد از مسیر سیونیک در ارمنستان، که استانی هم مرز با ایران است، یک بزرگراه و ارتباط راه آهن با منطقه نخجوان برقرار کند.

بر اساس توافق صلح ارمنستان و جمهوری آذربایجان، بازگشایی این مسیر در راستای توافقنامه آتش‌بس با میانجیگری روسیه است که به جنگ سال ۲۰۲۰ قره‌باغ پایان داد. جمهوری آذربایجان اصرار دارد این مسیر را «گذرگاه زنگزور» بنامد.

این جاده ساخته شده در شوروی سابق، سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل می‌کند، و در امتداد مرز ارمنستان و ایران و از مغری می گذرد و از آغاز درگیری ارمنستان و جمهوری آذربایجان در اوایل دهه ۱۹۹۰ بسته باقی مانده است.

ایروان اصرار دارد که باید حاکمیت خود را بر این جاده حفظ کند، در حالی که باکو به دنبال یک وضعیت فراسرزمینی برای آنها است که معادل کریدوری شبیه کریدور لاچین تحت کنترل روسیه است که ارمنستان را به قره باغ متصل می‌کند.

کریدور لاچین در ۲۰ روز گذشته از سوی گروهی از اتباع جمهوری آذربایجان بسته شده و ارتباط میان ارمنستان و منطقه قطع شده است.

شبکه تلویزیونی آذ‌تی‌وی گزارش داده مسیر ارتباطی که جمهوری آذربایجان آن را راهروی زنگزور می‌نامد، در قالب اصلاحات ساختاری نخجوان است. این تلویزیون گفت که مسیر جدید امکانات اقتصادی نخجوان را افزایش می‌دهد و آن را نقطه مرکزی ارتباطی کشورهای ترک می‌کند. به گزارش این شبکه دولتی، از این منظر لازم بوده که نهادهای دموکراتیک در این منطقه توسعه و استقرار یابد. 

وب‌سایت حقین که طرفدار دولت آذربایجان است، برنامه‌های باکو برای جذب سرمایه‌گذاری‌های بزرگ بین‌المللی در منطقه و جزئیات پروژه‌های بزرگ حمل و نقل، زیرساخت، انرژی و صنعت نخجوان را منتشر کرده است. 

بسیاری از کارشناسان در جمهوری آذربایجان اخیرا درباره روابط نزدیک طالبوف و دولت تهران ابراز نگرانی کرده بوداند. صلح‌الدین اکبر، کارشناس امنیتی، می‌گوید ادعاهای رسانه‌های ایران مبنی بر اینکه مردم نخجوان ظاهرا می‌خواهند به ایران بپیوندند «آخرین تیری» بود که باکو را مجبور ساخت برای مهار نفوذ تهران در منطقه «تصمیم‌های اساسی» بگیرد.