خوزه موخیکا،«فقیرترین رئیس‌جمهور»: اگر ساده زندگی کردن من باعث تعجب دنیا شده، پس دنیا دیوانه است

خوزه آلبرتو موخیکا کوردانو، که با نام «په‌په» موخیکا شناخته می‌شد، در سن ۸۹ سالگی درگذشت.

این چریک سابق که از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ رئیس‌جمهور اروگوئه بود، به دلیل سبک زندگی ساده‌اش به عنوان «فقیرترین رئیس‌جمهور جهان» شناخته می‌شد.

ساده‌زیستی او در دوران ریاست‌جمهوری، انتقاد او از مصرف‌گرایی و اصلاحات اجتماعی‌ که به دنبال آن بود – از جمله اینکه اروگوئه نخستین کشور جهان شد که مصرف تفننی ماری‌جوانا را قانونی کرد – موخیکا را به چهره سیاسی شناخته‌شده‌ای در آمریکای لاتین و فراتر از آن تبدیل کرد.

محبوبیت جهانی او برای رئیس‌جمهوری از اروگوئه، کشوری با تنها ۳.۴ میلیون نفر جمعیت، عادی نبود. میراث سیاسی‌ موخیکا در کشور خودش جنجالی و بحث‌برانگیز بوده است.

در واقع با آن که بسیاری موخیکا را فردی خارج از طبقه سیاسی می‌دیدند، اما این تصور مطابق واقعیت نبود.

او می‌گفت علاقه‌اش به سیاست و همین طور کتاب و کشاورزی را از مادرش به ارث برده بود؛ مادری که او را در خانواده‌ای از طبقه متوسط در مونته‌ویدئو، پایتخت اروگوئه، بزرگ کرد.

موخیکا در جوانی عضو حزب ملی، یکی از احزاب سنتی اروگوئه بود. این حزب بعدها به حزب راست میانه‌ای تبدیل شد که در دوره ریاست جمهوری او،‌ به عنوان حزب مخالف دولت در برابر او قرار گرفت.

در دهه ۱۹۶۰میلادی او به بنیان‌ گذاشتن «جنبش رهایی‌بخش ملی توپامارو» کمک کرد. این گروه چریکی چپ‌گرا دست به حمله، آدم‌ربایی و اعدام می‌زد، هرچند موخیکا همواره تاکید می‌کرد که خود مرتکب هیچ قتلی نشده است.

این جنبش تحت تاثیر انقلاب کوبا و سوسیالیسم بین‌المللی، کارزار مقاومت مخفیانه‌ای را علیه دولت اروگوئه آغاز کرد که در آن زمان مشروطه و دموکراتیک بود، اما چپ‌گرایان آن را به استبداد فزاینده متهم می‌کردند.

در این دوران، موخیکا چهار بار دستگیر شد. در یکی از این موارد در سال ۱۹۷۰ شش گلوله به او اصابت کرد و نزدیک بود جانش را از دست بدهد.

او دو بار از زندان فرار کرد. در یکی از این موارد که از بزرگ‌ترین فرارهای تاریخ اروگوئه به شمار می‌رود، او همراه ۱۰۵ زندانی دیگر از اعضای جنبش توپامارو از طریق یک تونلی از زندان فرار کرد.

زمانی که ارتش اروگوئه در سال ۱۹۷۳ کودتا کرد، او را در گروهی از «۹ گروگان» قرار دادند و تهدید کردند که در صورت ادامه حملات چریک‌ها، آن‌ها را خواهند کشت.

در طول بیش از ۱۴ سالی که در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ در زندان گذراند، تحت شکنجه بود و بیشتر این دوران را در شرایط سخت و انزوا سپری کرد، تا اینکه در سال ۱۹۸۵ و با بازگشت دموکراسی به اروگوئه آزاد شد.

او همیشه می‌گفت که در زندان، جنون را از نزدیک تجربه کرده بود، دچار توهم شده بود و حتی با مورچه‌ها حرف زده بود.

می‌گفت شادترین خاطره زندگی‌اش روز آزادی‌ از زندان بود: «رئیس‌جمهور شدن در مقایسه با آن هیچ بود.»

از چریک تا رئیس‌جمهور

چند سال پس از آزادی، او به عنوان عضو مجلس نمایندگان و سپس در سنا یا مجلس علیای کشور خدمت کرد.

در سال ۲۰۰۵، در نخستین دولت فرنته آمپلیو، ائتلاف چپ‌گرای اروگوئه، وزیر شد و در سال ۲۰۱۰ به ریاست‌جمهوری رسید.

در آن زمان ۷۴ سال داشت و در سطح بین‌المللی چهره‌ای ناشناخته بود.

انتخاب او لحظه‌ای مهم برای جریان چپ در آمریکای لاتین بود که در آن زمان در سراسر قاره در حال قدرت گرفتن بود. موخیکا در کنار دیگر روسای‌جمهور چپ‌گرا مانند لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا در برزیل و هوگو چاوز در ونزوئلا قرار گرفت.

اما به گفته تحلیلگران سیاسی، موخیکا به سبک خودش حکومت می‌کرد و در موارد زیادی عمل‌گرا و جسور بود.

در دوران ریاست‌جمهوری‌اش، در شرایط مساعد جهانی، اقتصاد اروگوئه با میانگین سالانه ۵.۴ درصد رشد کرد، فقر کاهش یافت و نرخ بیکاری پایین باقی ماند.

اروگوئه همچنین به خاطر قوانین اجتماعی‌ که در آن سال‌ها توسط پارلمان تصویب شد، در جهان توجه زیادی را به خود جلب کرد؛ از جمله قانونی‌ کردن سقط جنین، به رسمیت شناختن ازدواج همجنس‌گرایان، و تنظیم بازار ماری‌جوانا تحت نظارت دولت.

موخیکا در دوران ریاست‌جمهوری‌اش از زندگی در اقامتگاه رسمی رئیس‌جمهور که عمارتی مجلل بود، خودداری کرد.

او در عوض با همسرش – سیاستمدار و چریک سابق، لوسیا توپولانسکی – در خانه‌ای ساده در حومه مونته ویدئو، بدون خدمتکار و با حداقل تدابیر امنیتی زندگی می‌کرد.

این سبک زندگی، به همراه لباس‌های ساده‌، رانندگی با فولکس واگن قورباغه‌ای آبی‌رنگ مدل ۱۹۸۷ و اهدای بخش زیادی از حقوقش، باعث شد برخی رسانه‌ها لقب «فقیرترین رئیس‌جمهور جهان» را به او بدهند.

اما موخیکا همیشه این عنوان را رد می‌کرد. در سال ۲۰۱۲ در مصاحبه‌ای در خانه‌اش به من گفت: «می‌گویند من فقیرترین رئیس‌جمهورم. نه، این طور نیست. فقیر کسانی‌ هستند که بیشتر می‌خواهند [...] چون در یک مسابقه بی‌پایان گیر افتاده‌اند.»

با اینکه موخیکا مبلغ سادگی و صرفه‌جویی بود، دولتش هزینه‌های عمومی را به شکل قابل توجهی افزایش داد، کسری بودجه را گسترش داد و همین باعث شد مخالفانش او را به اتلاف منابع عمومی متهم کنند.

همچنین به او انتقاد می‌شد که با وجود وعده‌هایش، نتوانست مشکلات رو به رشد نظام آموزشی اروگوئه را اصلاح کند.

اما برخلاف بسیاری از رهبران منطقه، هرگز به فساد یا تضعیف دموکراسی در کشورش متهم نشد.

در پایان دوره ریاست‌جمهوری، میزان محبوبیت او در داخل کشور بالا بود (نزدیک به ۷۰ درصد) و بعد از آن به عنوان سناتور انتخاب شد، هر چند پس از کناره‌گیری از ریاست‌جمهوری بخشی از وقتش را به سفر در جهان اختصاص داد.

او پیش از ترک مقامش گفت: «چه چیزی است که توجه جهان را جلب می‌کند؟ اینکه ساده زندگی می‌کنم، خانه‌ام ساده است، با ماشین قدیمی رفت‌وآمد می‌کنم؟ اگر این‌ها باعث تعجب دنیا شده، پس این دنیا دیوانه است، چون از چیزهای عادی تعجب می‌کند.»

موخیکا در سال ۲۰۲۰ از سیاست کناره‌گیری کرد، اما همچنان شخصیتی محوری در اروگوئه باقی ماند.

یاماندو اورسی، وارث سیاسی‌ او، در نوامبر گذشته به ریاست‌جمهوری رسید و جناح او در داخل ائتلاف فرنته آمپلیو بیشترین کرسی‌های پارلمان را از زمان بازگشت دموکراسی به اروگوئه به دست آورد.

سال گذشته، موخیکا اعلام کرد که به سرطان مبتلا شده است و اشاره‌هایش به سن بالا و مرگ قریب‌الوقوع بیشتر شد. با این حال همیشه پایان زندگی را امری طبیعی و بدون درام تلقی می‌کرد.

در آخرین مصاحبه‌ای که ماه نوامبر با بی‌بی‌سی انجام داد، گفت: «آدم می‌داند که مرگ اجتناب‌ناپذیر است. و شاید مثل نمک زندگی باشد.»