ائتلاف دریایی به رهبری عربستان سعودی چیست و کدام کشورها به آن پیوسته‌اند؟

عربستان سعودی با مشارکت ۱۳ کشور دیگر از تشکیل یک ائتلاف دفاعی دریایی چندملیتی به رهبری ریاض خبر داد؛ اقدامی که به گفته مقام های سعودی با هدف حفاظت از کشتیرانی بین المللی، مسیرهای تجاری و انتقال انرژی در برابر تهدیدهای فزاینده در دریای سرخ، تنگه باب المندب و خلیج عدن انجام شده است.

این ائتلاف در شرایطی اعلام شده که حملات و تهدیدها علیه کشتی‌های تجاری، نفتکش‌ها و تاسیسات دریایی منطقه افزایش یافته و نگرانی‌هایی درباره مختل شدن یکی از مهم‌ترین آبراه‌های تجارت جهانی ایجاد کرده‌اند.

اما ائتلاف جدید چگونه فعالیت خواهد کرد؟ چه کشورهایی در آن مشارکت دارند؟ آیا با نیروها و ماموریت‌های دریایی بین‌المللی موجود در منطقه تفاوت دارد؟

هدف از تشکیل این ائتلاف چیست؟

این طرح مربوط به یک ائتلاف دفاعی دریایی چند ملیتی است که عربستان ابتکار تشکیل و رهبری آن را بر عهده دارد و میزبان مقر آن خواهد بود. هدف ائتلاف، تقویت امنیت کشتیرانی در دریای سرخ، تنگه باب‌المندب و خلیج عدن است.

اعلام تشکیل ائتلاف پس از نشستی بین‌المللی صورت گرفت که وزارت دفاع عربستان میزبان آن بود و نمایندگان ۴۳ کشور و اتحادیه اروپا در آن شرکت داشتند. در پایان این نشست، ۱۴ کشور با صدور بیانیه‌ای مشترک، حمایت خود را از این پروژه اعلام کردند.

به گفته ریاض، هدف این ائتلاف حفاظت از آزادی کشتیرانی، تامین امنیت مسیرهای تجارت بین‌المللی و خطوط انتقال انرژی و مقابله با تهدیدهایی است که کشتی‌های تجاری، نفتکش‌ها، زیرساخت‌ها و منافع دریایی مشترک را هدف قرار می‌دهند.

با این‌ حال، جزئیات عملیاتی ائتلاف هنوز اعلام نشده‌اند؛ از جمله زمان آغاز فعالیت، تعداد نیروها یا کشتی‌های شرکت‌کننده، ساختار فرماندهی و تصمیم‌گیری، قواعد درگیری و نوع مشارکت هر کشور.

کشورهای موسس کدام‌اند؟

این ائتلاف علاوه بر عربستان سعودی، ۱۳ کشور دیگر را شامل می‌شود: ترکیه، پاکستان، مصر، کویت، بحرین، قطر، اردن، یمن، سودان، جیبوتی، سومالی، بنگلادش و مجمع‌الجزایر قمر.

ترکیب اعضای ائتلاف، گستره جغرافیایی وسیع آن را نشان می‌دهد چون کشورهای عربی و حاشیه خلیج فارس مشرف به دریای سرخ و خلیج عدن را همراه کشورهای اسلامی دارای نیروی دریایی یا واقع در نزدیکی مسیرهای تجاری اقیانوس هند، گرد هم آورده است.

در نشست پیش از اعلام ائتلاف، نمایندگان ۴۳ کشور و اتحادیه اروپا حضور داشتند اما فقط ۱۴ کشور بیانیه تاسیس را امضا کردند. ریاض گفت پس از تکمیل مراحل داخلی کشورهای دیگر، راه برای پیوستن آن‌ها نیز باز خواهد ماند.

غیبت امارات متحده عربی و عمان در فهرست کشورهای موسس قابل‌ توجه است. با وجود آنکه هر دو عضو شورای همکاری خلیج فارس هستند و در مسیرهای کشتیرانی منطقه‌ای موقعیتی مهم دارند. این دو کشور تاکنون دلایل نپیوستن خود به این طرح را اعلام نکرده‌اند.

چرا ائتلاف اکنون تشکیل شده است؟

اعلام تشکیل ائتلاف زمانی صورت گرفته است که در پی از سرگیری رویارویی عربستان و حوثی‌های یمن، خطرهای تهدیدکننده کشتیرانی در دریای سرخ، تنگه باب‌المندب و خلیج عدن افزایش یافته‌اند.

حوثی‌ها در ژوئیه ۲۰۲۶ موشک‌ها و پهپادهایی به‌سوی شهرها و تاسیسات نفتی عربستان شلیک کردند. کشتی‌های مرتبط با این کشور و تاسیسات انرژی در ساحل دریای سرخ نیز هدف قرار گرفتند.

این گروه همچنین آنچه را «محاصره دریایی عربستان» می‌نامید، اعلام کرد و هشدار داد ممکن است حرکت کشتی‌ها از باب‌المندب را مختل کند.

این تحولات در چارچوب رویارویی منطقه‌ای گسترده‌تر مرتبط با جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و متحدانش رخ می‌دهند؛ جنگی که مسیرهای صادرات نفت و تجارت در دریای سرخ و همچنین اطراف تنگه هرمز و کانال سوئز را در معرض حمله قرار داده است.

تهدید برای عربستان تنها به امنیت مستقیم این کشور محدود نیست بلکه حفاظت از صادرات نفت، بنادر و پروژه‌های ساحلی و حفظ دریای سرخ به‌عنوان مسیری جایگزین برای انتقال انرژی در زمان اختلال در مسیرهای خلیج فارس را نیز شامل می‌شود.

ازاین‌رو، به نظر می‌رسد زمان آغاز این طرح با تلاش برای ایجاد پاسخی هماهنگ‌تر در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی و تقسیم مسئولیت حفاظت از این گذرگاه‌ها میان کشورهای در معرض آسیب ارتباط داشته باشد، به‌ جای آنکه حفاظت از آن‌ها منحصرا بر عهده نیروهای غربی مستقر در منطقه باشد.

با این‌ حال، بیانیه تاسیس ائتلاف به‌طور مشخص نامی از حوثی‌ها یا ایران نبرد و ائتلاف را چارچوبی دفاعی برای حفاظت از کشتیرانی، تجارت و زیرساخت‌های دریایی در برابر انواع تهدیدها معرفی کرد.

آیا ائتلاف‌های دریایی دیگری در منطقه وجود دارند؟

چندین نیروی دریایی و ماموریت بین‌المللی هم‌اکنون در دریای سرخ، خلیج عدن و خلیج فارس فعالیت می‌کنند که مناطق عملیاتی و اهدافشان تا حدودی با ائتلاف جدید هم‌پوشانی دارد.

از مهم‌ترین نمونه‌های ائتلاف‌های دریایی موجود می‌توان به نیروهای دریایی مشترک اشاره کرد؛ یک نیروی چندملیتی متشکل از ۴۷ کشور که مقر آن در بحرین است و پنج کارگروه تخصصی را هدایت می‌کند. از جمله این کارگروه‌ها می‌توان به نیروی ویژه ۱۵۳ با ماموریت تامین امنیت دریای سرخ، تنگه باب‌المندب و خلیج عدن و نیروی ویژه ۱۵۱ برای مقابله با دزدی دریایی اشاره کرد. افزون بر این، کارگروه‌هایی نیز بر امنیت خلیج فارس و دریای عرب تمرکز دارند.

رزم‌گروه ترکیبی ۱۵۳ که مسئول امنیت دریای سرخ، باب‌المندب و خلیج عدن است و گروه ضربت مشترک ۱۵۱ برای مبارزه با دزدی دریایی، از جمله این گروه‌ها هستند. نیروهای دیگری نیز بر خلیج فارس و دریای عرب تمرکز دارند.

عملیات «نگهبان رفاه» نیز زیر چتر همین نیروها قرار دارد. ایالات متحده این عملیات را در دسامبر ۲۰۲۳ برای محافظت از کشتی‌ها در برابر حملات حوثی‌ها در دریای سرخ و خلیج عدن آغاز کرد.

اتحادیه اروپا نیز عملیات «آسپیدس» را اجرا می‌کند، ماموریتی دفاعی که در فوریه ۲۰۲۴ برای همراهی کشتی‌های تجاری، شناسایی خطرها و محافظت از آن‌ها در برابر حملات آغاز شد. این ماموریت تا فوریه ۲۰۲۷ تمدید شده است.

عملیات اروپایی «آتالانتا» نیز در کنار آن، برای مقابله با دزدی دریایی و حفاظت از کشتیرانی در آب‌های اطراف سومالی و غرب اقیانوس هند به فعالیت خود ادامه می‌دهد.

چه چیزی ائتلاف جدید را متمایز می‌کند؟

مهم‌ترین ویژگی ائتلاف جدید این است که به‌عنوان چارچوبی دریایی به رهبری یکی از کشورهای منطقه، نه ایالات متحده یا یکی از قدرت‌های اروپایی، معرفی شده است. این ائتلاف مستقیما بر حفاظت از دریای سرخ، باب‌المندب، خلیج عدن و مسیرهای مرتبط انتقال انرژی تمرکز دارد.

ترکیب اعضای آن نیز کشورهای عربی مشرف به این گذرگاه‌ها، مانند عربستان، مصر، سودان، یمن، جیبوتی و سومالی، را با کشورهای اسلامی دارای توانایی‌های دریایی مهم، مانند ترکیه، پاکستان و بنگلادش، گرد هم می‌آورد.

این ترکیب ممکن است گستره فعالیت ائتلاف را از شرق دریای مدیترانه و دریای سرخ تا اقیانوس هند امتداد دهد.

براساس اطلاعات اعلام‌شده تاکنون، انتظار می‌رود همکاری اعضا تبادل اطلاعات امنیتی، برگزاری رزمایش‌ها و عملیات مشترک دریایی و همچنین حفاظت از کشتی‌ها، تاسیسات و منافع دریایی را شامل شود.

این ائتلاف از این نظر با برخی ماموریت‌های کنونی غربی تفاوت دارد که آن ماموریت‌ها در واکنش به اهداف مشخصی، مانند مقابله با حملات حوثی‌ها یا مبارزه با دزدی دریایی، شکل گرفته‌اند، در حالی‌ که عربستان ائتلاف جدید را چارچوبی دفاعی، گسترده‌تر و ماندگارتر برای هماهنگی میان کشورهای عضو معرفی می‌کند.

اما این تفاوت هنوز تا حد زیادی نظری است چون ریاض تعداد نیروهای اختصاص‌یافته، ساختار فرماندهی، قواعد درگیری یا چگونگی همکاری ائتلاف با نیروهای دریایی بین‌المللی موجود در منطقه را اعلام نکرده است.

بنابراین، اهمیت واقعی این ائتلاف به توانایی آن برای عبور از یک اعلام سیاسی گسترده و تبدیل شدن به نیرویی عملیاتی بستگی خواهد داشت که بتواند مشارکت کشورهایی با توانایی‌ها و منافع امنیتی متفاوت را هماهنگ کند.