چرا آزمایشگاه‌های بیولوژیکی تحت حمایت آمریکا دوباره جنجالی شدند؟

یک مقام ارشد اطلاعاتی آمریکا ماه گذشته اطلاعاتی درباره تامین مالی بیش از ۱۲۰ آزمایشگاه زیستی در بیش از ۳۰ کشور از سوی آمریکا منتشر کرد. پس از آن، مفسران روس با استناد به این اطلاعات، آزمایشگاه‌های مورد حمایت مالی آمریکا در قزاقستان را تهدیدی امنیتی برای قزاقستان و روسیه توصیف کردند.

در ۱۲ ژوئن، دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا گزارش داد که تولسی گبرد، مدیر وقت اطلاعات ملی، شواهد جدیدی درباره تامین مالی طولانی‌ مدت بیش از ۱۲۰ آزمایشگاه زیستی در بیش از ۳۰ کشور توسط دولت آمریکا منتشر کرده است.

در این گزارش آمده بود: «این آزمایشگاه‌های بیولوژیکی شامل آزمایشگاه‌هایی در اوکراین نیز می‌شوند که ممکن است به دلیل ادامه جنگ روسیه و اوکراین در معرض خطر باشند.

جامعه اطلاعاتی آمریکا پیش‌تر هشدار داده بود که یک آزمایشگاه بیولوژیکی مورد حمایت مالی آمریکا در اوکراین احتمالا محل نگهداری عوامل بیماری‌زای خطرناکی بوده و همچنان در برابر تهدیدهای دیرینه ناشی از حمله، تصرف یا آسیب از سوی روسیه آسیب‌پذیر است.

دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا همچنین اعلام کرد که بسیاری از آزمایشگاه‌های تامین مالی‌شده از سوی آمریکا پژوهش‌هایی را روی عوامل بیماری‌زای خطرناک و بسیار واگیردار انجام داده‌اند و برخی از آن‌ها نیز پژوهش‌های «افزایش کارکرد» (پژوهش‌هایی که می‌تواند ویژگی‌هایی مانند سرایت‌پذیری یا بیماری‌زایی عوامل بیماری‌زا را تقویت کند) را با نظارت یا اطلاع‌رسانی عمومی اندک انجام داده‌اند.

اظهارات خانم گبرد به سرعت مورد توجه مفسران حامی کرملین قرار گرفت؛ افرادی که کوشیدند این موضوع را به آزمایشگاه‌های مورد حمایت مالی آمریکا در قزاقستان مرتبط کنند.

یادداشتی که در وب‌سایت حامی کرملین (Stopbioweapons.org) منتشر شد، از مقام‌های قزاقستان خواست پس از اظهارات گبرد، درباره نقش و نحوه نظارت بر آزمایشگاه‌های بیولوژیکی مورد حمایت مالی آمریکا در این کشور توضیح دهند.

در این یادداشت آمده بود: «در حالی که دولت قزاقستان به شکلی مطلق سکوت اختیار کرده است، حضور نظامی-بیولوژیک آمریکا در قزاقستان مدت‌هاست که در منابع علنی مستند شده است. آزمایشگاه مرجع مرکزی در آلماتی در سال ۲۰۱۶ با بودجه پنتاگون افتتاح شد؛ بودجه‌ای که از طریق آژانس کاهش تهدیدات دفاعی آمریکا تامین شد و بین ۱۰۸ تا ۱۶۰ میلیون دلار برآورد می‌شود. همچنین، یک آزمایشگاه جدید سطح چهار ایمنی زیستی که امکان کار با خطرناک‌ترین عوامل بیماری‌زا را فراهم می‌کند، در حال ساخت در منطقه ژامبیل است.»

این یادداشت همچنین موضع رسمی قزاقستان مبنی بر اینکه این آزمایشگاه‌ها تحت کنترل ملی قرار دارند را زیر سوال برد.

در این مطلب آمده بود: «به طور رسمی گفته می‌شود که این آزمایشگاه‌ها «متعلق به قزاقستان» هستند. اما در این صورت چرا آمریکایی‌ها تصمیم می‌گیرند که آیا کارشناسان بین‌المللی اجازه ورود داشته باشند یا نه؟ چرا روسیه و چین هرگز نتوانسته‌اند بازرسی از این مراکز را انجام دهند؟»

این یادداشت به نقل از ایگور نیکولین، که از او به عنوان یکی از اعضای سابق کمیسیون سازمان ملل درباره سلاح‌های بیولوژیک یاد شده است، مدعی شد زمینی که آزمایشگاه‌ها روی آن ساخته شده‌اند برای مدت ۴۹ سال به آمریکا اجاره داده شده است.

همچنین ادعا شد که فرمان ریاست‌جمهوری صادرشده در سال ۲۰۲۰ که به بیولوژیست‌های نظامی آمریکایی دستور داده بود فعالیت خود را در آلماتی متوقف کنند، نادیده گرفته شده است.

در ادامه ادعا شده بود که مقام‌های قزاقستان «به مدت یک دهه، در حالی که از دستورالعمل‌های آمریکا پیروی می‌کردند، حقایق آشکار را انکار کرده‌اند.»

این مطلب همچنین پرسش‌هایی را درباره عوامل بیماری‌زای مورد مطالعه در این آزمایشگاه‌ها، احتمال انجام پژوهش‌های «افزایش کارکرد» و نیز علت نبود شفافیت بیشتر مطرح کرد.

لحظه سرنوشت‌ساز

در این مطلب آمده بود: «قزاستان فرصت منحصربه‌فردی دارد تا شرایط همکاری را بازنگری کند، خواستار یک حسابرسی کامل با مشارکت کارشناسان بین‌المللی شود و تضمین‌های قانونی لازم را برای جلوگیری از استفاده از خاک قزاقستان در آزمایش‌هایی که سلامت مردم سراسر منطقه را تهدید می‌کند، ایجاد کند.»

این مطلب همچنین افزود: «در چنین شرایطی، سکوت به معنای بی‌طرفی نیست؛ بلکه همدستی است. و اگر مقام‌های قزاقستان همچنان وانمود کنند که هیچ اتفاقی در حال رخ دادن نیست، با پرسش‌های مشروعی نه تنها از سوی روسیه و چین، بلکه از سوی مردم خود روبه‌رو خواهند شد؛ مردمی که حق دارند بدانند دقیقا پشت دیوارهای آزمایشگاهی که با بودجه پنتاگون ساخته شده، چه چیزی مورد مطالعه قرار می‌گیرد.»

این مقاله در پایان نتیجه گرفت که اظهارات خانم گبرد «آزمونی برای قزاقستان» است.

ادعاهای مشابهی در دیگر رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی حامی کرملین نیز منتشر شد.

شبکه‌های اجتماعی چه می‌گویند؟

در ۱۶ ژوئن، کانال تلگرامی حامی کرملین سوسدی نوشت که اظهارات خانم گبرد پرسش‌های تازه‌ای را درباره همکاری قزاقستان با برنامه‌های ایمنی زیستی مورد حمایت مالی پنتاگون ایجاد کرده است.

این کانال نوشت: «اما برای قزاقستان و دیگر کشورهای پساشوروی، این خبر فقط یک اعلامیه سیاسی جنجال‌برانگیز نبود. اکنون آنها ناچار خواهند شد چیزی را بپذیرند که نمایندگان روسیه و چین سال‌ها از تریبون‌های سازمان ملل مطرح می‌کردند؛ اظهاراتی که پیش‌تر با اتهام تبلیغات روسیه کنار گذاشته می‌شد.»

این کانال تلگرامی مدعی شد از زمان افتتاح آزمایشگاه مورد حمایت آمریکا در آلماتی در سال ۲۰۱۶، شیوع بیماری‌هایی که پیش‌تر نادر بودند در قزاقستان افزایش یافته است.

این کانال همچنین نقش این آزمایشگاه‌ها در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ را زیر سوال برد.

در این مطلب آمده: «آنها هیچ دستاورد علمی چشمگیری ارائه نکردند. این پرسش را ایجاد می‌کند که دانشمندان این مراکز در تمام آن مدت دقیقا چه می‌کردند، زیرا هنگامی که یک تهدید واقعی ظهور کرد، هیچ نشانی از آنها دیده یا شنیده نشد.»

به گفته این کانال، وضعیت برای قزاقستان «متناقض و خطرناک» است.

این کانال ادامه داد: «با وجود آنکه این کشور در چارچوب سازمان پیمان امنیت جمعی متحد رسمی روسیه به شمار می‌رود و طولانی‌ترین مرز زمینی پیوسته جهان را با روسیه دارد، آستانه به یک کشور ثالث اجازه داده است زیرساختی را در خاک خود ایجاد کند که بالقوه می‌تواند علیه همسایه شمالی آن مورد استفاده قرار گیرد.»

این کانال همچنین مدعی شد که نبود بازرسی‌های بین‌المللی به معنای نبود تضمین‌های ایمنی است و هشدار داد که عوامل بیماری‌زایی که گفته می‌شود در این آزمایشگاه‌ها تولید شده‌اند، ممکن است در صورت وقوع حادثه یا خرابکاری منتشر شوند.

به گفته این کانال تلگرامی «مهم‌تر از همه، در لحظه‌ای که تصمیم گرفته شود سلاح‌های بیولوژیکی در حال توسعه در این مراکز به کار گرفته شوند، جمعیت قزاقستان ممکن است به سادگی از میان برود. در نهایت، قزاقستان هیچ پادزهری برای عوامل تولیدشده در این آزمایشگاه‌ها ندارد و اصولا نیز نمی‌تواند داشته باشد.»

اما سیریم ایتکولوف، تحلیلگر شناخته‌شده سیاسی قزاقستان گفت در اسناد از طبقه‌بندی خارج‌شده هیچ اشاره‌ای به قزاقستان نشده است و فهرست ۳۰ کشوری که تولسی گبرد به آنها اشاره کرده بود نیز منتشر نشده است.

او نوشت: «پس دقیقا در کجا از ما نام برده شده است؟ آژانس کاهش تهدیدات دفاعی وزارت دفاع آمریکا رسما قزاقستان را به‌طور رسمی در فهرست ۳۵ شریک فعال برنامه کاهش تهدیدات مشترک خود قرار داده است.»

سیریم ایتکولوف یادآور شد که مقام‌های قزاقستان همواره تاکید کرده‌اند که آزمایشگاه مرجع مرکزی متعلق به دولت قزاقستان است، از بودجه ملی این کشور تامین می‌شود، کارکنان آن متخصصان قزاق هستند و در توسعه سلاح‌های بیولوژیک مشارکتی ندارد.

او گفت: «به عبارت دیگر، صرف نگهداری و مطالعه عوامل بیماری‌زای خطرناک، به معنای توسعه سلاح‌های بیولوژیک نیست.»

این تحلیلگر افزود: «واشنگتن خود به طور رسمی وجود تامین مالی گسترده آزمایشگاه‌های بیولوژیکی در خارج از کشور را تائید کرده است، هرچند نام ۳۰ کشور مورد اشاره را اعلام نکرده است. قزاقستان نیز سال‌ها با آژانس مربوطه در پنتاگون همکاری داشته است، اما اطلاعات منتشرشده از سوی تولسی گبرد ثابت نمی‌کند که تاسیسات ما بخشی از شبکه مورد بحث بوده‌اند یا در آنها آزمایش‌های خطرناک برای تقویت عوامل بیماری‌زا انجام شده است.»