مدرسه دخترانه زین‌العابدین تقی‌یف، «اولین دبیرستان جهان برای دختران مسلمان» چگونه تاسیس شد؟

در دوره جنگ جهانی اول و یک دهه قبل از آن پروژه‌های ساخت و ساز در باکو به جریان افتاده بود و ساختمان‌هایی بودند که در مرکز این پروژه‌ها قرار داشتند.

یکی از این بناها موسسه نسخ خطی آذربایجان است که در خیابان استقلال واقع شده است. این ساختمان محل اولین دبیرستان جهان بود که به طور خاص برای دختران مسلمان تاسیس شد. همین کافی بود تا این ساختمان به بنایی مشهور تبدیل شود.

در جریان جنگ جهانی اول، اولین پارلمان دنیای اسلام در همین ساختمان شکل گرفت. اگر کمی در تاریخ به عقب برگردیم خواهیم دید که نام سه چهره مهم و برجسته در پروژه ساخت این بنا به چشم می‌خورد.

اولین آنها حاجی زین‌العابدین تقی‌يف (۱۸۲۳یا ۱۸۳۸ - ۱۹۲۴) یکی از غول‌های نفتی باکو و بزرگترین چهره خیر و نیکوکار شهر در آن زمان بود. او برای ساختن این بنا با مقام‌های شهر مذاکره کرد، تامین مالی پروژه را بر عهده گرفت و بعدا تمام هزینه‌های اداره و گرداندن آن را هم متقبل شد.

نفر دوم حسن بیگ مالک‌اف مشهور به زردابی (۱۸۳۷ یا ۱۸۴۲ - ۱۹۰۷)، از اولین روشنفکران و روزنامه‌نگاران فرهیخته آذربایجان بود. او مدت‌ها قبل از آن که این دبیرستان شروع به کار کند، یکی از مبلغان اصلی آموزش و پرورش سکولار برای دختران و پسران بود.

و بالاخره سومین نفر یک مهندس جوان لهستانی بود به نام جوزف ویکنتیه‌ویچ گوسلاوسکی (۱۸۶۵-۱۹۰۴). گوسلاوسکی فردی بسیاری بااستعداد بود و تنها ۲۷ سال داشت که به عنوان معمار ارشد باکو منصوب شد. او تا زمان مرگش طراح و مهندس ساختمان‌های مختلفی بود که تقی‌یف پروژه ساخت و ساز آن را بر عهده داشت.

زین‌العابدین تقی‌یف

پدر تقی‌یف کفاش بود و خودش هم از ۶ سالگی پیش پدرش شاگردی می‌کرد. بعد از آن شعل‌های دیگری مانند نجاری، رانندگی کامیون و کارگر ساختمانی را هم تجربه کرد. تنها ۵۵ سال داشت که میلیونر شد. او در همه چیز مقام اول را داشت.

او اولین مرکز خرید را در مرکز شهر باکو بنا کرد و اولین کارخانه نساجی منطقه قفقاز را ساخت. در صنایع غذایی،‌ ماهی‌گیری، حمل و نقل، کشتی‌سازی و ساخت و ساز هم سرمایه‌گذاری کرد.

در ابتدای قرن بیستم به تاجری بسیار ثروتمند و پرنفوذ تبدیل شده بود. تقی‌یف از رهبران جامعه مسلمانان و یکی از خیرترین افراد آذربایجان بود.

او اولین سالن نمایش را در باکو تاسیس کرد و به عنوان راه حلی برای یکی از بزرگترین مشکلات شهر، یک خط لوله آب آشامیدنی از کوه‌های قفقاز به باکو کشید.

با این که تقی‌یف مدرسه نرفته بود و خواندن و نوشتن نمی‌دانست اما ارزش فوق‌العاده‌ای برای آموزش قائل بود.

او جوانان بااستعداد آذربایجان را برای تحصیل به مسکو، سن پترزبورگ،‌ کازان و دانشگاه‌های اروپایی می‌فرستاد. چندین مدرسه ساخت و از روشنفکران آذربایجان حمایت مالی می‌کرد.

او باور داشت که یک دختر تحصیل‌کرده، مادری خواهد شد که برای فرزندانش موقعیت‌های بیشتری فراهم می‌کند و می‌تواند با کیفیت بهتری آنها را برای زندگی آینده‌شان آمادگی کند.

حسن بیگ زردابی

قبل از پروژه تقی‌یف فرد دیگری ابتکار عمل را برای باز کردن یک مدرسه برای دختران مسلمان به دست گرفته بود. حسن بیگ زردابی فردی روشنفکر بود که تلاش می‌کرد جامعه آذربایجان را مدرن کند. او از دانشگاه مسکو فارغ‌التحصیل شده بود و در مدرسه عالی باکو تدریس می‌کرد.

همسرش حنیفه آبایِوا، دختر یکی از اشراف‌زاده‌های قوم بالکار از شهر نالچیک بود که از مدرسه سنت نینا در تفلیس فارغ‌التحصیل شده بود.

سال ۱۸۷۲ حسن بیگ مالک‌اف (زردابی) درباره اصلاحات آموزشی برای آذربایجانی‌ها نوشت و روز ۱۴ آوریل همان سال طوماری خطاب به فرماندار روس تنظیم کرد که در آن خواهان تاسیس یک انجمن خیریه اسلامی با هدف کمک به کودکان خانواده‌های مسلمان برای دسترسی به آموزش مدرن شده بود.

دولت روسیه با این ابتکار همراهی کرد و در سال ۱۸۷۴ به درخواست زردابی پاسخ داد،‌ اما جامعه مسلمانان از این ابتکار حمایت نکردند.

سال ۱۸۷۳ زردابی اولین نمایشنامه خود را برای اجرا به زبان آذربایجانی نوشت. هم‌زمان همسرش حنیفه آموزش دختران مسلمان را در منزل آغاز کرد.

آنها حتی قصد داشتند یک پانسیون برای دختران باز کنند اما نتوانستند حمایت مالی لازم برای این کار را کسب کنند. سال ۱۸۷۵ حسن بیگ زردابی انتشار اولین روزنامه آذربایجانی را آغاز کرد. این روزنامه «اکینچی» (کشاورز) نام داشت و با کمک دمیتری استاروسلسکی، فرماندار باکو منتشر می‌شد.

انجمن خیریه‌ برای کودکان مسلمان که ابتکار زردابی بود، سرانجام در سال ۱۹۰۵ با حمایت زین‌العابدین تقی‌اف تاسیس شد. ده سال قبل از آن این دو نفر و یک روشنفکر آذربایجانی به نام توپچی باشوف،‌ روزنامه «کاسپی» را خریدند که در آن مقالاتی برای جوانان آذربایجانی منتشر می‌کردند.

سال ۱۹۸۶ مالک‌اف (زردابی) از فرماندار باکو خواست که یک مدرسه روسی-مسلمان برای دختران مسلمان تاسیس کندو در تقاضانامه او اشاره شده بود که معلمانی در این مدرسه تدریس خواهند کرد که از مدرسه سنت نینا در تفلیس فارغ‌التحصیل شده‌اند. همسر زردابی هم از همین مدرسه فارغ‌التحصیل شده بود.

با این ک زردابی توانست مجوز تاسیس این مدرسه را از دولت روسیه بگیرد،‌ بودجه لازم برای باز کردن این مدرسه فراهم نشد. در آوریل همان سال تقی‌یف مجوزی با همان درخواست از مقام‌های روسیه دریافت کرد و خود بودجه لازم برای راه‌اندازی این مدرسه را تقبل کرد.

گوسلاوسکی

جوزف گوسلاوسکی طراح و سازنده ساختمان مدرسه دخترانه، مهندسی اهل لهستان بود که در آن زمان بخشی از امپراتوری روسیه به حساب می‌آمد. گوسلاوسکی سال ۱۸۹۱ به باکو رفت و یک سال بعد به عنوان معمار ارشد شهر باکو منصوب شد. او ساختمان‌های بسیاری طراحی کرد که از جمله می‌توان به ساختمان مشهور دفتر فرمانداری اشاره کرد.

او با استعداد خود حلقه‌های معماری و ساخت و ساز باکو را شیفته خود کرد. به او می‌گفتند «راسترلی قفقاز». راسترلی معمار ایتالیایی-روس کاترین یکم،‌ ملکه روسیه بود و در قرن هجدهم میلادی کاخ زمستانی و قصر کاترین را در سن پترزبورگ ساخت.

بعد از مرگ گوسلاوسکی در آگهی فوتش در روزنامه‌های محلی نوشتند که او بهترین سنن طراحی و معماری را به باکو آورد و بناهایی که ساخت توانست توجه و علاقه مردم شهر را جلب کند.

گوسلاوسکی برای ساخت مدرسه دخترانه به صورت بسیار فشرده‌ای کار کرد و توانست طراحی ساختمان را در سال ۱۹۸۶ به پایان برساند.

ساختار بنا به شکل یک نعل اسب بود و بخش جنوبی حیاط داخلی آن کنار دیوارهای قلعه واقع شده بود. چنین بنایی مناسب آب و هوای گرم در بخش شرقی شهر بود و دختران دانش‌آموز می‌توانستند آزادانه در حیاط آن رفت و آمد کنند.

بخش اصلی در مرکز ساختمان به قسمت اداری مدرسه و یک تالار سخنرانی اختصاص یافته بود و سازگار با انحنای کمانی خیابان نیکلایوسکایا ساخته شده بود.

طراحی معماری ساختمان به شیوه‌ای استادانه ساخته شده بود که بازتابی از المان‌های معماری شرقی در قرون وسطی بود. دکوراسیون نمای ساختمان بر اساس سنت‌های معماری عربی-شرقی طراحی شده بود.

کار ساخت این بنا در سال ۱۸۹۸ آغاز شد و سال ۱۹۰۱ با موفقیت به پایان رسید. پنجم سپتامبر همان سال کلاس‌های درس مدرسه شروع به کار کرد. مراسم افتتاح رسمی آن چهار روز بعد برگزار شد و تقی‌یف نامه‌های تبریک بسیاری از کریمه، ترکستان،‌ کازان و سن پترزبورگ دریافت کرد.

جنگ و پایان کار مدرسه

تردیدی نیست که افتتاح یم دبیرستان دخترانه در جامعه سنتی مسلمانان باکو در آن زمان ایده‌ای انقلابی بود. ساخت این مدرسه با مخالفت‌ها یجدی از طرف روحانیون مسلمان محلی روبرو شد.

تقی‌یف برای جلب رضایت مذهبی‌ها یک ملای مشهور را به مراکز اسلامی آن زمان مثل بغداد فرستاد و از رهبران و مقام‌های مذهبی آن مراکز فتوا گرفت که ساخت چنین مدرسه‌ای مغایر قوانین اسلام نیست.

با وجود این بعضی والدین، دانش‌اموزان و حتی روحانیون محلی که موافق این پروژه بودند هدف حملات محافظه‌کاران قرار گرفتند.

طراحی معماری این بنا به احتمال زیاد به سبک مساجد شرقی و به شکلی صورت گرفته بود که رضایت حلقه‌های محافظه‌کار را جلب کند.

تقی‌یف تامین نیازهای دانش‌آموزان خانواده‌های محروم از جمله لباس مدرسه و بعضی مخارج آنها را خود تقبل کرد. مدرسه به شیوه شبانه‌روزی و در فضایی بسته اداره می‌شد.

دوره تحصیل در آن چهار سال بود و دانش‌آموزان دوره اول مدرسه در سال ۱۹۰۵ فارغ‌التحصیل شدند. با توصیه تقی‌یف، حنیفه مالکووا، همسر حسن بیگ به عنوان مدیر مدرسه و همین طور معلم زبان روسی منصوب شد.

تقی‌يف برای مخارج اداره مدرسه و تضمین آموزش دوره‌های بعدی دانش‌آموزان، مبالغی را به روبل طلا به حساب بانک دولتی روسیه می‌ریخت. میزان پولی که به بانک واریز شده بود آن قدر زیاد بود که تزار روسیه شخصا به تقی‌یف نامه نوشت و از او قدردانی کرد.

با دنبال کردن راه تقی‌یف مدارس دخترانه کوچک‌تر دیگری هم تاسیس شد. در سال ۱۹۱۵ پنج مدرسه دخترانه در باکو فعالیت می‌کرد. در سال‌های ۱۹۰۸ و ۱۹۰۹،‌ زمانی که اولین مدرسه دخترانه مسلمانان روسیه با بودجه دولتی راه‌اندازی شد، شورای شهر از حنیفه خانم درخواست کرد که مدیریت این مدرسه را برعهده بگیرد.

معلمان زیادی نبودند که بتوانند در مدارس دخترانه تدریس کنند. تقی‌یف برای غلبه بر این مشکل مجوز راه‌اندازی دوره تربیت مدرس برای دوره دبستانی را در سال ۱۹۱۳ دریافت کرد. بعد از کسب آمادگی‌های لازم در سپتامبر سال ۱۹۱۵ دوره‌های دو ساله آموزشی معلمان در همان ساختمان مدرسه آغاز شد.

با وجود دشواری‌های دوره جنگ جهانی اول، تقی‌یف تمام تلاش خود را برای حمایت از مدارس و دانش‌آموزان انجام داد. با وجود این بعد از انقلاب فوریه سال ۱۹۱۷ وضعیت اقتصادی به شدت خراب شد و مدیریت مدرسه در ماه آوریل همان سال تصمیم به توقف فعالیت‌های آن گرفت.

بعد از آن خوابگاه مدرسه هم به دلیل کمبود مواد غذایی تعطیل شد. آخرین کسی که در دوره تربیت مدرس در آن ساختمان شرکت کرد، مدرک خود را در سال ۱۹۱۸ دریافت کرد.

بعضی از دانش‌آموزان تحصیلات خود را در دوره جماهیر شوروی ادامه دادند و به افراد حرفه‌ای تبدیل شدند . بسیاری از آنها مادرانی بودند که پسرانی مانند قارا قارایف، آهنگساز برجسته را وارد جامعه آذربایجان کردند.

با این که جنگ و انقلاب باعث شد مدرسه تعطیل شود،‌ اما بعد از تولد جمهوری آذربایجان ساختمان آن به یکی از بناهای مهم کشور تبدیل شد.

*توضیح:‌ این مقاله اولین بار در بخش آذری بی‌بی‌سی منتشر شد.