آیا حمله ایران به پاکستان پیامی برای اسلام‌آباد و واشنگتن دارد؟

حمله غیرمنتظره جمهوری اسلامی ایران به خاک پاکستان، سوالاتی را در مورد انگیزه‌های پنهان این حمله ایجاد کرده است؛ حمله‌ای که می‌تواند نشان‌ دهنده نگرانی‌های عمیق‌تری باشد.

برخی از اطلاعات منتشر شده از سفر اخیر ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به واشنگتن حکایت از آن دارد که بین ایالات متحده آمریکا و نظامیان پاکستان زمینه برای یک «معامله پیچیده‌ای» مساعد شده است.

پاكستان كه اقتصاد آن از چندين دهه بدينسو از تنش‌هاى منطقه‌ای تغذيه شده است، به‌ مثابه تامين كننده منافع ديگران در اين منطقه عمل كرده است. بعد از قطع کمک‌های مالی ایالات متحده آمریکا در سال ٢٠١٨ به پاکستان و کم اهمیت شدن نقش این کشور بعد از خروج نیروهای ناتو از افغانستان برای واشنگتن و برآورده نشدن نیازهای اقتصادی و مالی آن از سوی چین، پاکستان با چالش‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی جدی دست و پنجه نرم می‌کند و بسیاری معتقدند که این کشور در آستانه فروپاشی اقتصادی قرار گرفته است.

نشریه اینترنتی آمریکایی «اینترسپت» در ۱۷ سپتامبر سال گذشته میلادی به نقل از دو منبع مطلع گزارش داد که در سفر ژنرال عاصم منیر به ايالات متحده امريكا یک «معامله پنهانى» شامل پرداخت ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون دلار از سوی آمريكا به پاکستان برای «تامین مهمات برای اوکراین» صورت گرفته است.

این خبر تاکنون از سوی منابع رسمی تایید نشده است. اما با توجه به نزدیکی پاکستان به غرب بویژه آمریکا همکاری نزدیک اسلام‌آباد- واشنگتن امر غیرعادی نیست. اگرچه پاکستان ملاحظات منطقه‌ای خود در قبال روسیه را نیز دارد.

همچنین براساس گزارش‌ها، ایالات متحده با نفوذ خود بر نهادهای مالی بین المللی، منجمله بانك جهانى و صندوق بین‌المللی پول مواضع خود را برای تضمین وام برای پاکستان تعدیل کرده است که در مقابل پاکستان با راه اندازی پایگاه نظامی «شمسى» در بلوچستان، موافقت كرده است.

این پایگاه حدود ۱۴۰ کیلومتر از «پنجگور» منطقه‌ای که مورد حملات ایران قرار گرفت، فاصله دارد.

اگرچه یک سخنگوی وزارت خارجه آمریکا به این نشریه گفته که واشنگتن نقشی در مورد اعطای وام صندوق بین‌المللی پول به پاکستان ندارد و این مذاکرات صرفا میان پاکستان و این نهاد بوده و آمریکا در آن شرکت نداشته است.

نیویورک تایمز نیز در ۶ جون/ژوئن ۲۰۲۱ در مورد تلاش‌های سازمان سیا برای در اختیار گرفتن پایگاه شمسی پاکستان گزارش داده بود. روزنامه «دان» پاکستان در ماه می گذشته نیز گزارش داد که دیوید هلوی، معاون وزیر دفاع آمریکا، به کمیته نیروهای مسلح مجلس سنای گفته بود که پاکستان به آمریکا اجازه داده که از طریق حریم هوایی این کشور دسترسی نظامی به افغانستان داشته باشد.

به نظر می‌رسد كه ايالات متحده آمريكا از مدتها قبل در پى دوباره فعال شدن بعضى از پايگاه‌ها در داخل خاك پاكستان جهت نيل به اهداف استراتژیک گسترده‌تر، از جمله جمع آوری اطلاعات بوده است، ولى گفته می‌شود که عمران خان، نخست وزیر وقت پاكستان با اين امر «موافق نبوده است».

ایالات متحده با استفاده از پایگاه شمسى در ایالت بلوچستان این کشور اهداف متنوعی را دنبال می‌کند؛ مانند نظارت بر «فعالیت‌های تروریستی» در منطقه و افغانستان. در این خصوص شاید بتوان گفت همکاری پاكستان و ايالات متحده آمريكا درخصوص نظارت اطلاعاتى و فنی بر فعاليت‌هاى تى‌تى‌پى (طالبان پاکستانی) و جدايى طالبان بلوچ بخشی از این اهداف باشد. فعالیت‌های این گروه‌ها براى پاكستان به يك چالش امنيتى نیز تبديل شده است.

همچنین بعيد نيست كه بازگشت احتمالی نواز شریف، نخست وزیر پیشین پاکستان به قدرت، با داشتن روابط نزدیک با بریتانیا، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، شک و تردیدهای ايران را در مورد یک «اتحاد مخفی» بين آمریکا و پاکستان برای «تقویت حلقه اطلاعاتی به دور ایران»، تشديد کرده باشد.

حمله همزمان ایران به سوریه، عراق و اکنون پاکستان ممکن است بازتابی از نگرانی‌های این کشور در کل باشد. فعالیت مخالفان حکومت ایران مشکلاتی را برای این کشور ایجاد کرده است. به گفته مقامات ایرانی حمله به پاکستان با هدف مقابله با «جیش‌العدل»، شلیک موشک به کردستان عراق با هدف از میان بردن «پایگاه جاسوسی موساد» در اربیل و حمله به ادلب در شمال غربی سوریه نیز در پاسخ به حمله «گروه تروریستی داعش» در کرمان صورت گرفته است.

در بحبوحه تشدید تنش‌ها در خاورمیانه و فعالیت‌های ایران در ارتباط با برنامه هسته‌ای، ایالات متحده و متحدانش روز به روز بی‌قرارتر می‌شوند و فشارها بر دولت بایدن افزایش می‌یابد. آقای بایدن در آستانه انتخابات رياست جمهورى این کشور از سوى رقباى انتخاباتى‌اش متهم به مماشات با ایران و نادیده گرفتن فعالیت‌های تروریستی در افغانستان گرديده است.

سیاستمداران ایالات متحده، بریتانیا، اسرائیل و متحدان آنها ایران را به عنوان حامی جنبش‌هایی معرفی می‌کنند که منافع آمریکا و متحدان آن را در منطقه تهدید می‌کند و ايران را به «سر مار» كه بايد با آن مقابله شود، تشبيه می‌كنند.

با در نظر داشت دغدغه‌هاى ذكر شده، حمله ایران به عراق، سوریه و البته پاکستان را به عنوان یک عامل بازدارنده و هشدار مي‌توان تلقى كرد. اینکه تا چه حد ایران واکنش پاکستان را پیش‌بینی کرده بود، خود نکته‌ای قابل تامل است. اما این اقدام به حمله در داخل خاك پاكستان و در نزديكى پايگاه شمسى را می‌توان قابل اهمیت دانست دستکم به عنوان پیامی برای آمریکا.

حال باید دید كه اختلافات جاری و رويارويى‌ها می‌تواند در همین‌جا خاتمه یابد یا باعث تشديد حملات گروه‌های نيابتى دو کشور در داخل قلمرو یکدیگر خواهد شد. چشم‌انداز پیچیده ژئوپلیتیکی، بر پیچیدگی‌های پویایی منطقه‌ای و توازن ظریف قدرت استوار است.