جنگ اسرائیل و حماس؛ کشوری که در مرکز مذاکرات آزادی گروگان‌ها است

به گروگان بردن بیش از ۲۰۰ نفر از جنوب اسرائیل در حمله هفت اکتبر حماس، یک کشور کوچک حاشیه خلیج فارس با منابع گازی فراوان را در مرکز توجه دیپلماتیک قرار داده است. اکنون سرنوشت گروگان‌ها،‌ تا حدود زیادی در دست قطر است.

چرا؟ یک دلیل ساده‌اش این است که قطر به عنوان میانجی اصلی بین اسرائیل و دشمن قسم‌خورده‌اش،‌ حماس، از موقعیت منحصر به فردی برخوردار است.

تا الان، هم جو بایدن رئیس جمهور آمریکا و هم ریشی سوناک نخست وزیر بریتانیا از قطر و امیر این کشور به دلیل ایفای نقش در آزاد کردن چهار گروگان، تشکر کرده‌اند. روز چهارشنبه ۲۵ اکتبر، مشاور امنیت ملی اسرائیل هم از قطر قدردانی کرد.

قطر مطمئن است که با بردباری و پیگیری، و داشتن فرصت کافی می‌توان در روزهای آینده برای آزادی ده‌ها گروگان دیگر هم مذاکره کرد، اما حمله زمینی اسرائیل به غزه چنین کاری را بسیار دشوار خواهد کرد.

به گفته مقام‌های قطری گروگان‌هایی که ممکن است با مذاکره آزاد شوند، به احتمال زیاد دو تابعیتی یا غیر اسرائیلی خواهند بود.

انتظار می‌رود که حماس قصد داشته باشد گروگان‌های نظامی اسرائیلی را به امید مبادله آنها با زندانیان فلسطینی در اسرائیل، همچنان نگه دارد.

اما همین هم برای قطری‌ها ریسک بالایی ایجاد می‌کند.

با آشکار شدن جزئیات وحشتناک حمله حماس، این سوال مطرح شده که چرا یکی از متحدان اصلی غرب در منطقه که میزبان یک پایگاه نظامی آمریکایی است، شاخه سیاسی سازمانی را در خود جا داده که آمریکا، بریتانیا و دیگران آن را تروریستی می‌دانند.

اگر تلاش‌های جاری قطر نتیجه چندانی نداشته باشد، جایگاه این کشور در میان متحدان غربی متزلزل خواهد شد و افزایش فشار به این کشور برای بستن دفتر سیاسی حماس را در پی خواهد داشت.

توصیف مذاکرات آزادی گروگان‌ها با کلماتی مانند حساس و ظریف، نمی‌تواند حق مطلب را ادا کند.

اسرائیل هنوز از شوک حملات هولناک حماس و گروه‌های دیگر در صبح روز مرگبار هفت اکتبر بیرون نیامده است؛ روزی که مردان مسلح، با نفوذ از حصارهای مرزی غزه حدود ۱۴۰۰ نفر را در اسرائیل کشتند.

دو میلیون و ۳۰۰ هزار فلسطینی در نوار غزه زندگی می‌کنند و شاخه نظامی حماس هم در همین منطقه مستقر است. جنبش حماس از سال ۲۰۰۷ کنترل سیاسی و امنیتی غزه را در دست دارد.

غزه در حدود سه هفته گذشته زیر حملات هوایی بی‌امان اسرائیل بوده که به گفته مقام‌های درمانی غزه تاکنون حدود هفت هزار کشته به جا گذاشته است. سازمان ملل متحد خواهان برقراری آتش‌بس فوری شده است.

اسرائیل وعده داده که حماس را -که آمریکا و بریتانیا و کشورهای دیگر آن را یک سازمان تروریستی می‌دانند- نابود خواهد کرد. جای تعجب نیست که دو طرف نیاز به مداخله یک میانجی دارند.

اما روند کار مذاکرات آزادی گروگان‌ها چیست؟

قطر میزبان مقام‌های سیاسی حماس به رهبری اسماعیل هنیه است که از سال ۲۰۱۲ در دوحه، پایتخت این کشور دفتر دارند.

در میان آسمان‌خراش‌های پرزرق و برق ساخته از شیشه و فولاد در بخش مدرن دوحه، مقام‌های حماس با دیپلمات‌های قطری از وزارت خارجه این کشور، دور میز می‌نشینند تا درباره موضوع پیچیده گروگان‌ها صحبت کنند.

به من گفته شده که میانجیگران قطری در این مذاکرات تازه‌کار نیستند.

آنها از اداره دولتی ویژه‌ای هستند که کارش نظارت بر روابط با حماس در غزه است. حفظ این رابطه باعث شده قطر بتواند سالانه صدها میلیون دلار برای سر پا نگه داشتن زیرساخت‌های غزه و خدمات مدنی روزمره پرداخت کند.

بسیاری از مقام‌های قطری پیش از این به غزه سفر کرده‌اند و با رهبران ارشد حماس آشنا هستند.

قطر بر خلاف همسایگانش، بحرین و امارات متحده عربی، روابط رسمی دیپلماتیک با اسرائیل ندارد،‌ هر چند که در سال‌های دهه ۱۹۹۰ میزبان یک دفتر تجاری اسرائیلی بوده است.

اما مجاری پشت پرده‌ای برای برقراری ارتباط بین دو طرف وجود دارد و در لحظات حساس در مذاکرات آزادی گروگان‌ها، مقام‌های قطری تلفنی با طرف‌های اسرائیلی صحبت می‌کنند.

اما در این میان عوامل زیادی در کار است.

به نظر می‌آید که حماس امتیاز چندانی از آزادی گروگان‌ها نمی‌گیرد، اما باید در نظر داشت که این گروه -که نامش، مخفف عبارت «جنبش مقاومت اسلامی» به زبان عربی است- به خاطر ربودن زنان و کودکان با انتقاد روبرو است. به گفته ترکی فیصل، شاهزاده پرنفوذ سعودی، این کار خلاف احکام اسلام است.

بعضی تحلیلگران معتقدند که حماس می‌خواهد هر چه زودتر مسئله گروگان‌های زن و کودک، و احتمالا تمام گروگان‌های خارجی حل و فصل شود. جاستین کرامپ،‌ از اندیشکده استراتژیک سیبیلاین می‌گوید:‌ «این تاثیر بدی روی وجهه آنها دارد.»

او به این نکته اشاره می‌کند که مخفی نگاه داشتن مکان این همه گروگان از اسرائیل،‌ و همین طور نگهداری و تامین خورد و خوراک آنها در جریان جنگ، قاعدتا مشکل تدارکاتی بزرگی برای حماس ایجاد می‌کند.

با وجود این مقام‌های قطری می‌گویند حماس با آزاد کردن گروگان‌ها زمان می‌خرد.

در حالی که بسیاری از خانواده‌ها در اسرائیل و نقاط دیگر جهان بی‌صبرانه منتظر آزادی عزیزانشان با شیوه‌های مسالمت‌آمیز هستند، فشار بر دولت اسرائیل برای به تعویق انداختن حمله زمینی به غزه -که وعده آن را داده- در حال افزایش است. تصور غالب این است که در صورت آغاز چنین حمله‌ای مذاکرات آزادی گروگان‌ها متوقف خواهد شد.

مسئله دیگر محاسبات مربوط به چگونگی آزاد کردن گروگان‌ها است.

همان طور که انتظار می‌رفت، حماس آنها را در تونل‌های زیرزمینی در غزه نگه داشته است. چند نفری که آزاد شده‌اند، به کمیته صلیب سرخ جهانی تحویل داده شده‌اند.

اما انتقال ۵۰ گروگان یا بیشتر که صحبت آن به میان آمده، نیازمند وقفه‌‌ای در حملات هوایی بی‌وقفه اسرائیل است. حماس می‌خواهد چنین وقفه‌ای را به آتش‌بس تبدیل کند.

اما دولت بنیامین نتانیاهو در اسرائیل وعده داده است که این جنگ را تا زمان نابودی حماس ادامه دهد و به همین دلیل تمایلی ندارد که فرصت نفس کشیدن به حماس بدهد.

این اولین بار نیست که قطر در قامت یک میانجی کارآمد ظاهر می‌شود.

این کشور سال‌ها میزبان دفتر طالبان -یا در عمل سفارت این گروه- بوده، زمانی که آنها در افغانستان از قدرت کنار زده شده بودند. به یاد می‌آورم که سال ۲۰۱۳ زمانی که طالبان با برافراشتن پرچم سفید خود در داخل دفتر این گروه در دوحه، دولت افغانستان را به خشم آوردند، من در حال گزارش این تحولات بودم.

در آن زمان ساکنان دوحه درباره ظاهر متفاوت افراد طالبان صحبت می‌کردند که با ریش بلند و قیافه‌های زمخت، در حالی که شلوارهای گشاد به تن داشتند، همسرانشان را برای خرید به بوتیک‌هایی در مراکز خرید دوحه می‌بردند که آخرین مدهای غربی را ارائه می‌داد.

قطری‌ها در عراق و سوریه هم از رابط‌های اطلاعاتی بانفوذشان برای آزاد کردن تعدادی از گروگان‌های گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) استفاده کردند.

اخیرا، در همین سال جاری میلادی، قطر به درخواست اوکراین، مذاکراتی را با مسکو برای بازگرداندن چهار کودک اوکراینی به خانواده‌هایشان انجام داد که گفته می‌شد روسیه آنها را ربوده است.

همه این رویدادها قطر را به شریکی ارزشمند برای بسیاری از کشورها تبدیل کرده که بعضی از آنها به شدت در تلاش هستند تا برای کمک به آزادی گروگان‌هایشان دست به دامن قطر شوند.

اما قطر حتی قبل از این بحران هم به نوعی در حال بندبازی دیپلماتیک بسیار حساسی بود.

موفقیت قطر در ماموریت تازه‌اش تا حد زیادی به این بستگی دارد که تا کجا بتواند تنش‌ها را با وضعیت هولناکی که غزه دچار آن شده، کاهش دهد و آزادی حداکثر تعداد ممکن از گروگان‌ها را تضمین کند.