«کشوری با بیشترین تعداد کودتا در جهان از سال ۱۹۵۰»؛ سه عامل پشت پرده آخرین شورش نظامی در بولیوی

بولیوی با کودتاها و شورش‌های مختلف ناآشنا نیست.

چند ساعت پس از آنکه سربازان به کاخ ریاست‌جمهوری در شهر لاپاز حمله کردند، پلیس بولیوی رهبر آنچه را که ظاهرا یک کودتا بوده، دستگیر کرد.

صدها سرباز و خودروهای زرهی در میدان موریلو، جایی که ساختمان‌های کلیدی دولت بولیوی در آن‌جا قرار دارند، مستقر شدند. یک خودروی زرهی تلاش کرد تا ورودی کاخ ریاست‌جمهوری را تخریب کند. مدتی بعد سربازان از این شهر آمریکای لاتین عقب‌نشینی کردند.

در این‌ مطلب سه عاملی که موجب شدند تا این حمله رخ بدهد، بررسی شده‌اند.

۱. تاریخچه کودتاها

در کشوری که از سال ۱۹۵۰ بیشترین تعداد کودتاها را داشته است، برای چند ساعت پر از هرج و مرج، خاطرات دوران تاریک‌تری که در آن ارتش‌ها دولت‌های منتخب را از قدرت کنار می‌زدند، زنده شد.

براساس تحلیل داده‌هایی که توسط دو مورخ آمریکایی به نام‌های جاناتان پاول و کلیتون تاین انجام شده، در ۷۴ سال گذشته در بولیوی ده‌ها کودتا رخ داده که حدود نیمی از آنها ناکام مانده‌اند.

پاول به بی‌بی‌سی موندو می‌گوید بولیوی «احتمالاً» کشوری است که در مجموع بیشترین تعداد کودتا را در مقایسه با دیگر کشورهای جهان داشته است، «اما به دست آوردن اطلاعات قابل اعتماد درباره همه آنها قبل از سال ۱۹۵۰ دشوار است.»

تحلیل‌گران به بی‌بی‌سی موندو گفته‌اند که بخشی از مشکل شمارش کودتاها، مرز مبهم در تمایز بین یک کودتای نظامی و یک شورش اجتماعی یا تصرف غیرقانونی قدرت است.

به گفته فابریس لهوک، استاد علوم سیاسی از دانشگاه کارولینای شمالی در ایالات متحده، از سال ۱۹۰۰ تاکنون حدود ۳۲۰ کودتای نظامی در آمریکای لاتین رخ داده است.

لهوک به بی‌بی‌سی موندو می‌گوید: «از نظر تعداد کودتاها، بولیوی با اکوادور و آرژانتین در یک سطح است.»

به گفته لهوک، به طور کلی نیمی از این کودتاها موفق بوده‌اند. و در بولیوی بیش از نیمی از کودتاهای نظامی در قرن بیستم موفق به برکناری رئیس‌جمهور شده‌اند.

چه چیزی منجر به آخرین تلاش برای کودتا شد؟

سربازانی که در این حمله دست داشتند تحت رهبری ژنرال خوان خوزه زونیگا بودند که تا روز سه‌شنبه فرمانده ارتش بولیوی بود.

زونیگا تهدید کرده بود که اگر اوو مورالس، رئیس‌جمهور سابق بولیوی، به رغم محدودیت تعیین شده برای او در دادگاه قانون اساسی تصمیم بگیرد که برای انتخابات سال ۲۰۲۵ نامزد شود، او را دستگیر خواهد کرد. در پی این تهدید، لوئیس آرسه، رئیس‌جمهور بولیوی، ژنرال زونیگا را از فرماندهی ارتش برکنار کرد.

اما ژنرال زونیگا گفت که اقداماتش تلاشی برای «بازسازی دموکراسی» بوده است.

زونیگا بعد از این حمله به خبرنگاران گفت که ارتش به درخواست رئیس‌جمهور دست به مداخله زده است. در فاصله کوتاهی بعد از این اظهارات او دستگیر شد.

لوئیس آرسه آنچه را که «تلاش برای کودتا» نامید، محکوم کرد و از مردم خواست تا «برای دموکراسی سازماندهی کنند و بسیج شوند.»

صدها بولیویایی در حمایت از دولت به خیابان رفتند.

این ناآرامی‌ها در پی تنش روبه‌افزایش این کشور رخ داد.

وضعیت اقتصادی شکننده و رقابت سیاسی شدیدی که بین آرسه و مورالس شکل گرفته موجب شده تا در چند ماه گذشته، چندین تظاهرات برگزار شود و شکاف بین احزاب عمیق‌تر شود.

۲. آرسه علیه مورالس

به نظر می‌رسد لوئیس آرسه، رئیس‌جمهور بولیوی و سلف او، اوو مورالس که قبلاً هم‌پیمان سیاسی بودند، پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۵ درگیر یک نبرد قدرت شده‌اند.

لوئیس آرسه، رئیس‌جمهور بولیوی (چپ) و سلف او اوو مورالس، در گذشته با هم متحد بودند

هر دوی این سیاستمداران به یک حزب سیاسی به نام «جنبش حرکت به سوی سوسیالیسم» (MAS) تعلق دارند.

دادگاه قانون اساسی بولیوی در ماه دسامبر اوو مورالس را از شرکت برای چهارمین بار در انتخابات منع کرد. بعد از این‌ که آقای مورالس اعلام کرد به رغم این ممنوعیت در انتخابات سال ۲۰۲۵ نامزد خواهد شد، اختلافات بین او و لوئیس آرسه آغاز شد.

دادگاه قانون اساسی بولیوی در وب‌سایت خود اعلام کرد که محدودیت‌های دوره ریاست‌جمهوری «یک معیار ایده‌آل برای اطمینان از این موضوع است که کسی خود را در قدرت ماندگار نکند».

تصمیم آقای مورالس برای نامزد شدن در انتخابات، یک چالش آشکار برای آقای آرسه توصیف شده که انتظار می‌رود دوباره نامزد شود.

در سال ۲۰۱۹ بعد از این‌که مورالس متهم شد که تلاش کرده در نتایج انتخابات ریاست جمهوری تقلب کند، سران نظامی کشور او را مجبور کردند که از مقام ریاست جمهوری استعفا کند و از بولیوی فرار کند.

مورالس اتهام تقلب در انتخابات ریاست جمهوری را رد می‌کند.

بعد از برکناری مورالس، جینین آنی‌یز که از سیاستمداران راست میانه محسوب می‌شود، تا سال ۲۰۲۰ به شکل موقت اداره کشور را در دست گرفت. اما او بعدتر متهم شد که با هدف برکناری مورالس دست به کودتا زده است. او با همین اتهام محاکمه و به ۱۰ سال زندان محکوم شد.

بعد از تکرار انتخابات ریاست‌جمهوری در بولیوی، این‌بار آقای آرسه به پیروزی رسید.

ژنرال زونیگا رهبری نظامیانی را برعهده داشت که میدان موریلو را در روز چهارشنبه اشغال کردند

مورالس تهدید کرد که اگر همچنان صلاحیتش برای شرکت در انتخابات ریاست‌جمهوری رد شود، بولیوی با یک «آشوب اجتماعی» روبه‌رو خواهد شد و جانشین خود را متهم کرد که در تلاش است تا جلوی نامزدی او را بگیرد.

او اولین رئیس‌جمهور بومی بولیوی بود و از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۹ قدرت را در این کشور در دست داشت. او در بولیوی همچنان یک شخصیت بسیار محبوب، اما جنجالی باقی مانده است.

مورالس هشدار داد که یک «طرح تاریک» علیه او وجود دارد که لوئیس آرسه و ژنرال زونیگا در آن دست دارند.

با این حال، در جریان بسیج نظامی اخیر، مورالس از بولیویایی‌ها خواست تا از دموکراسی دفاع کنند - به این معنا که دولت آرسه باید در کوتاه‌مدت در قدرت بماند و اجازه ندهد که ارتش قدرت را به دست بگیرد.

لوئیس آرسه در سال ۲۰۲۲ ژنرال زونیگا را به عنوان فرمانده ارتش منصوب کرد و هر دو به منتقدان سرسخت مورالس بدل شدند.

زونیگا در یک مصاحبه تلویزیونی در روز دوشنبه، گفت که او اجازه نخواهد داد که رئیس‌جمهور سابق قانون اساسی بولیوی را «لگدمال» کند.

اما در روز چهارشنبه و هنگامی که این ژنرال ارتش بولیوی دستگیر شد، او لوئیس آرسه را به ترتیب دادن کودتا برای «افزایش محبوبیت خود» متهم کرد.

زونیگا هیچ مدرکی برای اثبات ادعای خود ارائه نکرده و پیامدهای این رویدادهای آشفته هنوز مشخص نیست.

۳. «معجزه اقتصادی» بولیوی با تهدید روبه‌روست

این ناآرامی‌ها در شرایط پیچیده اقتصادی و اجتماعی در بولیوی رخ می‌دهند.

سال‌هاست که اقتصاد بولیوی در آمریکای لاتین برجسته بوده و در حالی که بسیاری از همسایگان این کشور از تورم مزمن رنج می‌برند، بولیوی از رشد سریع اقتصادی، ثبات و تورم پایین برخوردار بوده است.

با این حال بولیوی یکی از بالاترین نرخ‌های فقر را در آمریکای لاتین دارد.

بولیویانو بولیوی، واحد پول این کشور، با مشکل از دست دادن ارزش روبه‌روست و عملا دلار آمریکا به واحد پول غیررسمی برای مبادلات روزمره مردم تبدیل شده است.

اما اسکناس‌های دلار آمریکا به سختی پیدا می‌شوند و این مساله، آن‌چه را اقتصاددانان «معجزه اقتصادی بولیوی» نام نهاده‌اند، تهدید می‌کند.

کمیابی دلار آمریکا، واردات و صادرات را تحت تاثیر قرار می‌دهد و بولیویایی‌ها برای خرید محصولات اساسی مانند برنج و گوجه‌فرنگی با مشکلات بیشتری روبرو هستند.

جیمی دان، اقتصاددان بولیویایی می‌گوید که دلیل کمبود دلار آمریکا، کاهش تولید گاز طبیعی کشور پس از ملی‌سازی صنعت هیدروکربن توسط مورالس در سال ۲۰۰۶ است.

بولیویایی‌ها که به ملت آند (طولانی‌ترین رشته کوه جهان که در آمریکای لاتین قرار دارد) معروف هستند، از دلارهای آمریکا برای تأمین مالی برنامه‌های اجتماعی بزرگ در دوران مورالس و آرسه – مانند برنامه خرید سوخت یارانه‌ای – بهره می‌برند.

دان در شرح اوضاع می‌گوید: «این وضعیت، به یک بحران در کشور بدل شده است. با وجود کاهش درآمد، هزینه‌ها همچنان بسیار بالا باقی مانده‌اند. از سال ۲۰۱۴، درآمدهای گاز طبیعی با بدهی‌های خارجی و داخلی جایگزین شده‌اند.»

اکنون کارشناسان هشدار می‌دهند که بولیوی دلار کافی برای واردات سوخت مورد نیاز خود ندارد و این موضوع باعث افزایش تظاهرات عمومی در سراسر کشور شده است.

کشورهای گوشه و کنار جهان، آنچه را که اکثرشان به عنوان تلاش برای کودتا در روز چهارشنبه نامیدند، محکوم کردند.

تحلیلگران اکنون می‌گویند که به نظر می‌رسد اقدام روز چهارشنبه بیشتر یک شورش نظامی کوتاه‌مدت و ناشی از قضاوت اشتباه بوده است تا هرگونه از هم گسیختن گسترده‌تر قدرت سیاسی در این کشور.

در حالی که دولت بولیوی به سوی انتخابات سال ۲۰۲۵ می‌رود، هنوز مشخص نیست که آیا توانایی دولت برای بازپس‌گیری سریع کنترل به محبوبیت آسیب‌دیده‌اش کمکی خواهد کرد یا این‌‌که به چالش کشیده شدن قدرت دولت، به تضعیف دولت کنونی در چارچوب سیاست بولیوی منجر خواهد شد.