اردوغان یا قلیچداراوغلو؛ غرب به کدام یک دل بسته است؟

خشایار جنیدی، خبرنگار بی‌بی‌سی

رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهوری ترکیه شنبه در آخرین روز تبلیغات انتخابات ریاست‌جمهوری،‌ کمال قلیچداراوغلو، رقیب خود را به همدستی با جو بایدن متهم کرد.

دو روز قبلش، کمال قلیچداراوغلو در توییتر به روسیه درباره دخالت در انتخابات این کشور برای حمایت از آقای اردوغان هشدار داده بود.

از انتخابات ریاست جمهوری ترکیه به عنوان مهم‌ترین انتخابات جهان در سال ۲۰۲۳ نام برده شده است؛ انتخاباتی که هم برای مردم این کشور اهمیت زیادی دارد و هم ممکن است برای روابط جهانی تاثیرگذاری زیادی داشته باشد.

به همین دلیل ناظران در مسکو و واشنگتن بی‌صبرانه منتظر نتایج شمارش آرای انتخابات یکشنبه ۱۴ مه هستند.

ترکیه کشوری مهم در منطقه‌ای پرالتهاب است که پل ارتباط خاورمیانه به اروپاست.

ترکیه از یک طرف به عنوان عضو ناتو، متحد استراتژیک آمریکاست و از سوی دیگر، دوست و شریک تجاری روسیه.

در سال‌های اخیر، افزایش تنش با غرب با نزدیک‌تر شدن آنکارا به مسکو همراه شده است.

هر چند لحن آمریکا در مورد رقابت‌های انتخاباتی ترکیه خنثی بوده ولی رجب طیب اردوغان و مشاورانش می‌دانند که، برخلاف کرملین، در پایتخت های غربی برای پیروزی رقیبش لحظه‌شماری می‌کنند.

هاوارد آیزنستات، تحلیلگر موسسه تحقیقاتی خاورمیانه در واشنگتن، می‌گوید:‌ «دولت آمریکا خیلی محتاطانه با انتخابات ترکیه برخورد کرده و به جز ابراز امیدواری به برگزاری انتخابات آزاد و عادلانه اظهار نظر دیگری نشده اما در باطن اکثر مقام‌های آمریکا خواهان پیروزی مخالفان هستند.»

در یک دهه گذشته، بخصوص پس از کودتای نافرجام سال ۲۰۱۶، روابط ترکیه و آمریکا دچار تنش شده است.

حمایت آمریکا از شبه‌نظامیان کرد در سوریه، خریداری سامانه موشکی پدافندی اس ۴۰۰ روسیه، اخراج ترکیه از پروژه جنگنده اف ۳۵ و ممانعت دولت اردوغان از پیوستن سوئد به ناتو از جمله اختلافات مهم واشنگتن و آنکارا در سال‌های اخیر بوده است.

هم‌زمان روابط آنکارا با مسکو گرم‌تر شده است.

امید شکری، تحلیلگر دیپلماسی، می‌گوید نارضایتی آقای اردوغان از واکنش کشورهای غربی به کودتای نافرجام سال ۲۰۱۶ در تنش‌های ایجاد شده نقش مهمی دارد.

از دید آقای شکری «کودتای نافرجام باعث شد ترکیه بیشتر به روسیه نزدیک شود. چون حمایت ضمنی را از خودش در قبال کودتا ندید. بعد از حمله روسیه به اوکراین، ترکیه از مشتریان نفت ارزان روسیه شد ... آنکارا بیشتر به روسیه متمایل شده و در اکتبر پارسال هم پوتین پیشنهاد کرد ترکیه مرکز صادرات گاز روسیه شود.»

کمال قلیچداراوغلو گفته است در صورت پیروزی در انتخابات، گسترش روابط با ناتو و اتحادیه اروپا در اولویت دولت او خواهد بود.

او می‌گوید می‌خواهد با ارتقا دموکراسی و حقوق بشر ترکیه بخشی از تمدن غربی باشد.

این سخنان برای آمریکا و اتحادیه اروپا نویدبخش است.

امید شکری می‌گوید: «ترکیه در دهه گذشته سیاست مستقل داشته و غرب انتظار دارد رییس جمهوری جدید سیاست‌های منطبق با ارزش‌های غربی داشته باشد.»

کم‌رنگ شدن پیوندها با روسیه و اجرای تحریم‌های مربوط به جنگ اوکراین از دیگر انتظارات غرب از ترکیه است؛ موضوعی که، به گفته آقای اردوغان، به قیمت سفر نکردن سالانه ۵ میلیون توریست روس به کشورش تمام خواهد شد.

اما مشاوران کمال قلیچداراوغلو گفته‌اند پیروزی او در انتخابات به معنی تغییرات بنیادین در روابط با کرملین نخواهد بود.

هاوارد آیزنستات می‌گوید ترکیه به نفت ارزان روسیه نیاز دارد و از جایگاه منطقه‌ای خود در رقابت روسیه و غرب بر سر خاورمیانه بهره می‌برد.

از نظر آقای آیزنستات «در صورت پیروزی قلیچداراوغلو بازهم دلایل خوبی برای ادامه روابط گرم ترکیه با روسیه وجود خواهد داشت. هر چه باشد، روسیه همسایه ترکیه و شریک تجاری مهمی است.»

از طرف دیگر به نظر نمی‌رسد، حتی با به‌روی‌کار آمدن یک رییس جمهوری جدید، مشکلات ترکیه و غرب یک‌شبه برطرف شود.

حمایت آمریکا از کردهای سوریه ادامه خواهد داشت و خواسته ۳۶ ساله ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا هم به این زودی‌ها محقق نخواهد شد.

هاوارد آیزنستات می‌گوید هر که در انتخابات پیروز شود، باز هم تضاد منافع آنکارا و غرب برقرار خواهد بود اما پیروزی آقای کلیچداراوغلو به این معنی است که دو طرف می‌توانند با حسن نیت پشت میز مذاکره اختلافاتشان را حل‌و‌فصل کنند و مانند آقای اردوغان به سراغ سخنان تند و ژست‌های خصمانه نخواهند رفت.

اما به‌رغم شعارهای انتخاباتی، در صورت پیروزی آقای قلیچداراوغلو همچنان تضمینی برای گشایش روابط ترکیه با جهان غرب وجود نخواهد داشت.

به گفته امید شکری، رجب طیب اردوغان، برخلاف کمال قلیچداراوغلو، ۲۰ سال با آمریکا و اتحادیه اروپا در تماس بوده و آنها به‌رغم همه تنش‌ها شناخت درستی از او دارند اما آقای قلیچداراوغلو همچنان برای آنها فردی ناآشنا است و همین شاید مذاکرات اولیه را مشکل کند.

به هر حال، رجب طیب اردوغان چه در قدرت باقی بماند و چه مجبور به کناره‌گیری شود، سیاست خارجی ۲۰ سال گذشته‌اش باز هم بر روابط آنکارا با واشنگتن و متحدان غربی‌اش تاثیر خواهد گذاشت.